Strona główna „Forum Akademickiego”

Archiwum z roku 2003

Spis treści numeru 6/2003

Filozof języka i poznania

Poprzedni Następny

Gwiazdy i meteory

Jest Ajdukiewicz wielkim mistrzem analizy filozoficznej, bodaj jednym z największych zarówno pod względem 
metody, jak i oryginalności poglądów.
Jan Woleński

Monika Szabłowska

Rys. Piotr Kanarek

Kazimierz Ajdukiewicz
(1890-1963)
Logik, filozof, przedstawiciel tzw. szkoły lwowsko-warszawskiej, był profesorem uniwersytetów we: Lwowie, Warszawie i w Poznaniu, gdzie jednocześnie pełnił funkcje rektora. Był członkiem PAN oraz naczelnym redaktorem „Studia Logica”. Członek Międzynarodowego Instytutu Filozofii i wiceprezes Działu Logiki, Metodologii i Filozofii Nauk Międzynarodowej Unii Historii i Filozofii Nauk.  

W biografii Ajdukiewicza są cztery ważne miejsca: Kraków, Lwów, Poznań i Warszawa. Każde z nich kształtowało osobowość filozofa. W wawelskim grodzie Ajdukiewicz przebywał najkrócej, zaledwie kilkanaście lat. Tu spędził dzieciństwo i rozpoczął naukę. Ukończył ją we Lwowie, gdzie w 1908 r. wstąpił na Wydział Filozoficzny Uniwersytetu im. Jana Kazimierza. Był pilnym słuchaczem wykładów Jana Łukasiewicza oraz Kazimierza Twardowskiego (kilka lat potem, w 1919 r., poślubił córkę mistrza, Marię).

W 1912 r. Ajdukiewicz otrzymał stopień doktora filozofii za pracę O stosunku aprioryzmu przestrzeni u Kanta do kwestii genezy wyobrażenia przestrzeni. Rok później wyjechał do Getyngi, by słuchać wykładów Edmunda Husserla i zachwycić się programem formalizmu wybitnego matematyka Dawida Hilberta. To właśnie pod wpływem jego tez Ajdukiewicz napisał habilitację Z metodologii nauk dedukcyjnych, którą obronił w Uniwersytecie Warszawskim w 1921 r. Jednak zanim do tego doszło, przyszły twórca konwencjonalizmu radykalnego prawie 6 lat przebywał na różnych frontach Europy. W chwili wybuchu I wojny światowej powołany został do armii austriackiej. Służąc na granicy austriacko-włoskiej wsławił się czynem uhonorowanym Srebrną Oznaką Waleczności – wyprowadził towarzyszy broni ze schronu pełnego gazu. W 1918 r., ze względu na stan zdrowia, został przeniesiony do Krakowa, gdzie wkrótce potem objął dowództwo baterii wojska polskiego. W dwa lata później, jako ochotnik, brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej. Karierę wojskową skończył w stopniu kapitana i odtąd całą energię poświęcił wyłącznie działalności naukowej oraz dydaktycznej.

Od 1922 r. aż po ostatnie chwile życia różne ośrodki uniwersyteckie zabiegały o udział Ajdukiewicza w ich działalności naukowej. Wpierw wykładał w Uniwersytecie im. Jana Kazimierza, potem przez kilka lat w Uniwersytecie Warszawskim, gdzie uzyskał stopień profesora nadzwyczajnego. W 1928 r. wrócił do Lwowa. Prowadził cykl uniwersyteckich wykładów z filozofii aż do r. 1939. Tu uzyskał miano profesora zwyczajnego. W tym czasie był uczestnikiem kilku międzynarodowych kongresów filozoficznych w: Oxfordzie (1930), Pradze (1934) oraz w Paryżu (1935). Wspólnie z Romanem Ingardenem prowadzili pracę w „Studia Philosophica”, które przetrwały od 1935 do 1951 r.

Wydarzenia II wojny światowej są różnie oceniane przez badaczy życia i działalności Ajdukiewicza. W latach 1940-41 oraz 1944-45 był profesorem fizyki w ukraińskim Uniwersytecie im. Iwana Franki (dawny Uniwersytet im. Jana Kazimierza). Natomiast w latach 1941-44 pracował w rzeźni i jednocześnie prowadził tajne komplety dla lwowskiej młodzieży. To właśnie dzięki nim, jak wspominają uczniowie profesora, wiara w potęgę nauki oraz w zwycięstwo nad nazizmem dawała wszystkim nadzieję na przetrwanie. Po zakończeniu wojny i ustaleniu granic w Jałcie, Lwów przestał być ośrodkiem myśli polskiej. Ajdukiewicz wyjechał do Poznania, gdzie przez 10 lat był profesorem Uniwersytetu, a w latach 1948-49 oraz w 1951-52 jego rektorem. Założył słynne „Studia Logica”, których był redaktorem naczelnym w l. 1953-63.

Kolejnym, ostatnim miastem na biograficznej mapie Ajdukiewicza jest Warszawa. W 1956 r. powołał do życia Zakład Logiki IFiS PAN, którym kierował w latach 1956-61. Lata pięćdziesiąte aż po kres życia profesora to pasmo sukcesów i należnego mu splendoru. Oprócz wymienionych funkcji był m.in. członkiem komitetu redakcyjnego kwartalnika „Logique et Analyse”, członkiem rzeczywistym PAN, członkiem zwyczajnym Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego i Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, wielokrotnym przewodniczącym Warszawskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Filozoficznego.

W swoich pracach Ajdukiewicz analizował zagadnienia związane z epistemologią, pisał o metafizycznych sprawach dotyczących m.in. istnienia, czasu, przestrzeni, rozważał zasadność idealizmu. Pozostawił po sobie ogrom prac o charakterze naukowym oraz dydaktycznym. Wsławił się teorią definicji, logiczną teorią języka, interesowała go zarówno logika formalna, teoria poznania, jak i semantyka, dyrektywna kategoria znaczenia, wg której język był systemem wyrażeń sprzężonych z zespołem dyrektyw dotyczących uznawania zdań. W 1962 r. Uniwersytet w Clermont-Ferrand nadał Ajdukiewiczowi tytuł doktora honoris causa.

Jedno z „przykazań” szkoły lwowsko-warszawskiej brzmiało: myśl tak, abyś dobrze wiedział, o czym myślisz. To oczywiste twierdzenie wydaje się z pozoru nawet zabawne, lecz stosowane z całą surowością, jak widać w odniesieniu do pracy naukowej Ajdukiewicza, dało wspaniałe efekty.

Komentarze