Forum Akademickie Page Not Found - Forum Akademickie

Błąd 404 - Strona o podanym adresie nie istnieje



W stron historii

Moda na astrolabium

Mio do astrolabium wygasa tak samo szybko, jak si pojawia. Ponowny rozkwit zainteresowania przyrzdem nastpi dopiero w XX wieku. Pikno i precyzja astrolabium zaczy przyciga kolekcjonerw i hobbystw, naukowcy dostrzegli w przyrzdzie spucizn po swoich przodkach, a take doskona pomoc naukow.
Marcin Egert
 Fot. Stefan Ciechan
Muzeum Uniwersytetu Jagielloskiego posiada globus nieba i globus ziemi z pierwszej poowy XVI w., wykonane w pracowni Gerarda Mercatora.

Poszukujc informacji o historii astrolabium natknem si na kilka bardzo interesujcych przykadw wsppracy nauki z biznesem. Obecnie panuje w zasadzie zgoda co do tego, e taka wsppraca jest konieczna, a ju na pewno bardzo wartociowa. Kady moe doszuka si wielu przypadkw tego typu pozytywnych relacji na linii naukabiznes, kiedy to zdolni naukowcy zostaj biznesmenami i sami dyskontuj owoce swojej wiedzy. Nie chc jednak pisa o dniu dzisiejszym. O wiele ciekawsze wydaje mi si cofnicie o jakie 700 lat i krtka wyprawa w wiat, w ktrym poczenie nauki z dziaalnoci komercyjn wcale nie byo tak oczywiste. Zaznacz od razu, e nie wiem czy opisane przeze mnie przypadki to pierwsze znane nam przykady komercjalizacji nauki. Podejrzewam, e nie. Wydaj si jednak na tyle ciekawe, e warto o nich wspomnie. Pozwlmy zatem „przemwi” bohaterom tego tekstu.

Fusoris i hartmann

Ju od XIV wieku rozpoczy si w Europie lata olbrzymiej popularnoci jednego z najbardziej fascynujcych przyrzdw naukowych - astrolabium. W zasadzie trudno mwi tylko o popularnoci, to bya prawdziwa fascynacja, ktra obja zarwno sfery arystokratyczne (wczajc w to dwory krlewskie), duchowne, uniwersyteckie, jak te te znacznie biedniejsze, ktre, pomimo e nie mogy sobie pozwoli na najczciej produkowane bardzo drogie i ekskluzywne przyrzdy, zadowalay si jedn z wczesnych nowoci - papierowymi zestawami do samodzielnego zoenia (tak, tak, to bynajmniej nie jest wymys naszych czasw). Tak wielkie zapotrzebowanie nie mogo oczywicie pozosta (i nie pozostao) bez odpowiedzi ze strony wytwrcw. Pocztkowo przyrzdy byy produkowane przez mao znanych rzemielnikw w niewielkich zakadach. Z czasem jednak sytuacja w tym zakresie zmienia si diametralnie. Warsztaty zaczy otwiera osoby bardzo znane i cieszce si duym szacunkiem w sferach zupenie innych ni rzemioso.

Jedn z pierwszych osb o ugruntowanej pozycji, zarwno jako dostojnik kocielny, jak i naukowiec, ktra otworzya komercyjny zakad rzemielniczy, by Jean Fusoris. Urodzi si on w Giraumont we Francji ok. 1365 roku. Otrzyma bardzo gruntowne wyksztacenie akademickie. Nieobce mu byy matematyka, astronomia, astrologia, filozofia, a take medycyna i teologia. Ju w 1379 roku (mia ok. 14 lat) otrzyma swj pierwszy tytu naukowy (odpowiednik naszego licencjata). Po krtkiej przerwie, ktr spdzi w zakadzie rzemielniczym ojca, zdobywajc wiedz z zakresu praktycznej obrbki metali, powrci do nauki i w 1391 roku uzyska tytu magistra. Cay czas kontynuowa intensywne studia teologiczne, przy okazji wspinajc si po stopniach zarwno kocielnej, jak i politycznej kariery. W trakcie swojej pracy naukowej zetkn si z wieloma opracowaniami na temat przyrzdw astronomicznych, w szczeglnoci zafascynowao go astrolabium. Oczywicie, nie pozostawa jedynie biorc cudzych pogldw. By autorem kilku prac z zakresu matematyki i astronomii, midzy innymi Trait? de cosmographie oraz Practique de l.astrolabe, pracy teoretycznej omawiajcej usprawnienia wprowadzone przez niego do astrolabium. Co jednak najciekawsze, ju pod koniec XIV wieku otworzy nastawiony na komercyjn dziaalno zakad rzemielniczy zajmujcy si produkcj przyrzdw astronomicznych i rozpocz ich sprzeda we wasnym sklepie w Paryu. Byo to bezprecedensowe wydarzenie. Osoba o jego pozycji i wpywach prowadzca komercyjne przedsiwzicie, to nie byo co normalnego w wczesnych czasach. Fusoris sta si pionierem tworzenia do specyficznych zakadw rzemielniczych, ktrych wacicielami byli wybitni naukowcy i znani dostojnicy. Przy okazji warto zaznaczy, e do naszych czasw przetrwao przynajmniej 13 przyrzdw wykonanych w jego zakadzie.

Fusoris jest take jedn z pierwszych znanych mi ofiar nieuczciwych dunikw. W trakcie swojego pobytu w Anglii, gdzie by czonkiem ambasady francuskiej, pozna biskupa Norwich Richarda z Courteny, ktry bardzo zainteresowa si astrolabium i zakupi jeden z wykonanych u Fusorisa przyrzdw. Niestety, „zapomnia” zapaci. Kiedy po jakim czasie naukowiec zawita ponownie do Anglii, aby odebra naleno, rozpocza si wanie wojna pomidzy Angli i Francj. Po powrocie do kraju Fusoris zosta uznany za szpiega i zesany do Reims, gdzie jednak, pomimo odosobnienia, kontynuowa przyjmowanie i realizacj zamwie na przyrzdy.

Innym doskonaym przykadem synnego zakadu rzemielniczego prowadzonego przez znanego naukowca moe by zaoony w Norymberdze, mniej wicej w 1525 roku, zakad cieszcego si uznaniem matematyka, teologa i astrologa, uwaanego za odkrywc inklinacji magnetycznej, Georga Hartmanna. Ciekawostk biografii Hartmanna, oprcz oczywicie posiadania znanego zakadu rzemielniczego, jest to, e podczas pobytu we Woszech pozna on i zaprzyjani si z bratem Mikoaja Kopernika - Andrzejem. Zakad Hartmanna zasyn przede wszystkim z olbrzymiej liczby wykonywanych przyrzdw. Wszystko to dziki wprowadzeniu czciowego podziau pracy, ktry by czym nowym i umoliwia prawie masow (jak na tamte czasy) produkcj przyrzdw. W zakadzie wykonywano kilka do kilkunastu przyrzdw jednoczenie. Wszystko odbywao si w ten sposb, e poszczeglne elementy byy odpowiednio oznaczane, a nastpnie wykaczane w tym samym czasie przez rnych artystw. Wreszcie, kierujc si oznaczeniami, skadano je w jedn cao.

Frisius i mercator

Na koniec prawdziwa pereka - belgijskie miasto Louvain i tamtejszy orodek uniwersytecki. Mniej wicej od 1500 roku cieszy si on stale rosnc saw zwizan przede wszystkim z tradycjami matematycznymi. Jako uczelnia prestiowa przyciga najzdolniejszych profesorw i studentw z caej Europy. Oprcz blasku intelektualnego, ju od 1520 roku uniwersytet zacz wieci nowym blaskiem, zupenie ju materialnym. Zasyn z produkcji wysokiej jakoci globusw, ktre powstaway przy okazji opracowywania rnego rodzaju geograficznych traktatw naukowych. Z czasem produkcja rozszerzya si na pozostae przyrzdy, ktrych uywano i o ktrych pisano w uczelni. Ju od pocztku wyroby z Louvain syny z bardzo wysokiej jakoci i duych walorw artystycznych. Uniwersytet potrafi zebra w jedno i przeku na wyjtkowy produkt wiedz swoich profesorw, zdolnoci artystw Antwerpii, a take rodki finansowe, ktrymi regularnie wspiera go tron Habsburgw.

Przeomowym momentem w rzemielniczej tradycji Louvain stao si jednak przybycie do miasta dwch modych mczyzn. Byli to Gemma Frisius i Gerard Mercator. Pierwszy by profesorem medycyny i matematyki, ktry naucza take astronomii i przy okazji pisa sporo na tematy zwizane z przyrzdami astronomicznymi, drugi - uznanym kartografem, ktry przez pewien czas pobiera nauki u Frisiusa. czy ich ogromny talent i pasja w zakresie konstruowania przyrzdw astronomicznych. Frisius wsppracowa pocztkowo z grawerem i uzdolnionym zotnikiem Gaspardem Van der Heydenem. Razem wykonali m.in. seri map i globusw.

Gemma Frisius, jak na naukowca przystao, nie ogranicza si tylko do prac praktycznych. Midzy innymi poprawi kilka znanych prac naukowych swojego czasu, by take autorem wasnych opracowa. Cieszy si duym uznaniem w krgach naukowych i wie si z tym faktem jedna ciekawostka. Ot wczesny ambasador Polski w Brukseli John Flaxbinder, wiadom ogromnych talentw Frisiusa, zaprosi go ktrego dnia do siebie i bardzo stara si przekona, aby ten pojecha do Polski i rozpocz wspprac z Mikoajem Kopernikiem. Propozycja bya bardzo kuszca, jednak naukowiec nie skorzysta z niej i pozosta w Louvain. W 1534 roku zosta nauczycielem wspomnianego ju Gerarda Mercatora i po kilku latach, poznawszy si na wyjtkowych talentach wychowanka, rozpocz z nim wspprac. Razem opracowali szereg usprawnie astrolabiw, ktre stay si pniej charakterystyczne dla wszystkich przyrzdw tego typu pochodzcych z Louvain. Wymieni tu chociaby wprowadzenie dodatkowych linii horyzontu, co umoliwio, w ograniczonym zakresie, wykorzystanie astrolabium na rnych szerokociach geograficznych bez koniecznoci podmiany tympanw czy te wmontowanie kompasu, co z kolei uatwiao orientacj przyrzdu w przypadku wykonywania pomiarw kartograficznych i geodezyjnych. Oprcz usprawnie technicznych, nadali oni swoim przyrzdom rys wyjtkowoci poprzez niespotykane walory artystyczne wykonywanych prac. Ich sawa szybko rozesza si po wczesnych salonach i zostali nawet odszukani przez nadwornego astrologa krlowej Elbiety I, znanego Johna Dee, ktry zakupi u nich kilka przyrzdw.

Naukowcy w swoim warsztacie wyksztacili take godnego siebie nastpc, nie mniej znanego Gualterusa Arseniusa, po ktrym do naszych czasw przetrway 43 instrumenty. Podobnie jak w przypadku opiekunw, wszystkie charakteryzuj si wyjtkow wykwintnoci formy. Sfery armilarne, astrolabia, piercienie astronomiczne, teodolity i zegary soneczne, ktre wyszy z jego rk, s przyrzdami wrcz luksusowymi.

Jako ciekawostk dodam, e Muzeum Uniwersytetu Jagielloskiego, wrd bogatego zbioru kartograficznego, posiada kilkadziesit globusw, wrd ktrych najcenniejsze to globus nieba i globus ziemi z pierwszej poowy XVI w., wykonane w pracowni Gerarda Mercatora.

Schyek i „drugie ycie”

Gwatowny rozwj rzemiosa zwizanego z instrumentami astronomicznymi sta si paradoksalnie rdem spadku zainteresowania samym astrolabium. Producenci przyrzdw i ich klienci w deniu do jak najwikszej specjalizacji i dokadnoci opracowywali coraz to doskonalsze narzdzia. Coraz wicej z nich z powodzeniem wypeniao rol do tej pory zarezerwowan dla astrolabium. Do obserwacji astronomicznych coraz czciej uywano teleskopu. Dokadne zegary wahadowe budowane przez Huygensa sprawiy, e stracia na znaczeniu moliwo dokadnego odczytu czasu wanie za pomoc astrolabium. Przyjcie i zaakceptowanie keplerowskiego obrazu wszechwiata oraz zrozumienie zasad proponowanych przez Newtona sprawiy, e take astrologia, ktra stanowia potn si napdow produkcji przyrzdw, stracia na znaczeniu.

Te i wiele innych czynnikw sprawio, e mio do astrolabium wygasa tak samo szybko, jak si pojawia. Europejskie spoeczestwo przestao potrzebowa tego narzdzia. Kocwka XVII wieku to ju schyek zainteresowania. Nieco duej, bo do XIX wieku, astrolabium byo jeszcze aktywnie wykorzystywane na Wschodzie.

Ponowny rozkwit zainteresowania przyrzdem nastpi dopiero w XX wieku. Pikno i precyzja astrolabium zaczy przyciga kolekcjonerw i hobbystw, naukowcy dostrzegli w przyrzdzie spucizn po swoich przodkach, a take doskona pomoc naukow. Co ciekawe, „odyy” zakady produkujce astrolabia i inne przyrzdy astronomiczne. Moe brak im ju polotu poprzednikw? Produkuj gwnie repliki znanych przyrzdw, jednak sam fakt ich funkcjonowania jest niezwykle interesujcy. W XX wieku, tak jak setki lat temu, prawie kady moe naby astrolabium, bardzo czsto wiern replik przyrzdw uywanych setki lat temu. Kilka przykadw tych przyrzdw mona zobaczy na stronie www.zegarysloneczne.pl.

Przedstawione przeze mnie przykady to prawdopodobnie tylko wycinek fascynujcych poczyna dawnych naukowcw. Przy pisaniu tekstu staraem si weryfikowa dostpne mi informacje w rnych rdach, ktre, niestety, bardzo czsto s ze sob sprzeczne. Mam nadziej, e udao mi si unikn niedokadnoci i przekama. Przede wszystkim dlatego, e to nie one powinny zajmowa uwag czytelnika, bardzo chciabym, aby przede wszystkim uwag t wypenia historia astrolabium i nierozerwalnie zwizane z ni - historia nauki i tradycyjnego rzemiosa.

Marcin Egert, www.egert.pl, marcin@egert.pl

Forum Akademickie Page Not Found - Forum Akademickie

Błąd 404 - Strona o podanym adresie nie istnieje