Forum Akademickie Page Not Found - Forum Akademickie

Błąd 404 - Strona o podanym adresie nie istnieje



ycie akademickie

Open access

Ruch Open Access jest reakcj na rosnce ceny prenumeraty czasopism i ogromne koszty dostpu do ich wersji elektronicznych, a take na dugi okres czekania na recenzje, limity przyjmowanych do publikacji prac, tyrani „impact factors” oraz monopolistyczne praktyki wydawcw i dystrybutorw.
cz. I
Barbara Niedwiedzka

 Fot. Stefan Ciechan Open Access Movement to nazwa ruchu, ktrego celem jest zminimalizowanie przeszkd w upowszechnianiu wynikw bada naukowych, a take moliwie bardziej efektywne, w tym aspekcie, wykorzystywanie nakadw na nauk. Istniej bowiem zjawiska, ktre powanie utrudniaj komunikacj naukow. Moe si to wydawa dziwne, zwaywszy na dobrodziejstwa Internetu, a jednak ich istnienia dowodzi choby to, e w ostatnich dwch latach odbyo si na wiecie kilkaset konferencji i spotka dotyczcych Open Access Publishing i Open Access Archiving, a w samym tylko grudniu 2004 roku byo ich co najmniej 10. Pen list tych spotka mona znale pod adresem http://www.earlham.edu/~peters/fos/conf.htm.

„Open access” oznacza swobodne i niczym nieograniczone udostpnianie publikacji naukowych poprzez Internet. Czytelnika, ktry korzysta z publikacji, obowizuje oczywicie zachowanie integralnoci tekstu i obowizek cytowania, ale oprcz tego moe, podobnie jak autor, swobodnie dysponowa publikacj. Ruch Open Access jest reakcj na rosnce ceny prenumeraty czasopism i ogromne koszty dostpu do ich wersji elektronicznych, a take na niedobre zjawiska w samym procesie publikowania naukowego, takie jak: dugi okres czekania na recenzje, limity przyjmowanych do publikacji prac, tyrania impact factors (coraz mniej prawdziwych, bo zaburzonych choby wanie przez nierwnoci w dostpie do czasopism) oraz monopolistyczne praktyki ich wydawcw i dystrybutorw. Przeszkody te uniemoliwiaj naturalne i szerokie upowszechnianie wynikw bada, a powstaj poza krgiem bezporednio zainteresowanych obiegiem tej informacji pracownikw nauki - tak naprawd jej twrcw i wacicieli. Naley podkreli, e ruch OAP szczeglny nacisk kadzie na dostpno wynikw bada finansowanych ze rodkw publicznych. Od dawna pojawia si bowiem take pytanie, dlaczego podatnik, ktry porednio finansuje badania naukowe, ma jeszcze raz paci, poprzez prenumerat czasopism, za dostp do ich wynikw?

Protest uczonych

Wydawcy i dystrybutorzy czasopism, oferujc swobodny dostp do ich zawartoci oraz wspaniae narzdzia przeszukiwania, ka sobie za to sono paci, a pracownicy naukowi w wikszoci nie zdaj sobie sprawy z tego, jakim obcieniem dla budetw bibliotek uczelni i instytutw naukowych jest to, e maj, poprzez instytucjonalne sieci „bezpatny” - z ich punktu widzenia - dostp do baz bibliograficznych oraz baz penych tekstw artykuw i ksiek. Obcienie to jest tak wielkie, e prowadzi do staego ograniczania prenumeraty i rezygnacji z „dostpw”. Naukowcy protestuj przeciw tym ograniczeniom, susznie domagajc si dostpu do potrzebnych im czasopism i ksiek. Ale to wydawcy, decydujc o nakadach czasopism, ich cenie, warunkach prenumeraty i sieciowego dostpu, tak naprawd decyduj o tym, czy, kiedy i jak szeroko upowszechniana jest informacja o postpach nauki. Ich oferty handlowe posuguj si przy tym tak skomplikowanymi i nieprzejrzystymi metodami sprzeday wizanych, e dokonanie optymalnych zakupw staje si dla bibliotek zadaniem coraz bardziej karkoomnym. Naprawd nie do pozazdroszczenia jest sytuacja dyrektorw bibliotek medycznych, co rok odbywajcych pertraktacje z kierownikami klinik i zakadw na temat tego, z jakich tytuw czasopism mona zrezygnowa, a bez ktrych zespoy naukowcw nie mog si obej.

To niektre tylko przyczyny, dla ktrych bezporednio zainteresowani - naukowcy i pracownicy informacji - ju od lat prowadz dyskusje i dziaania w kierunku uniezalenienia komunikacji naukowej od komercyjnych porednikw oraz w kierunku takiego zorganizowania obiegu informacji, aby byo to jak najkorzystniejsze dla rozwoju nauki. Takie uniezalenienie obiecuje wanie Open Access Publishing (OAP) i Open Access Archiving (OAA).

Otwarte udostpnianie publikacji wystpuje w czterech podstawowych formach: w postaci bezpatnie dostpnych przez Internet recenzowanych czasopism naukowych (majcych te tradycyjn form drukowan), czasopism wycznie elektronicznych, bezpatnie dostpnych internetowych archiww dziedzinowych lub instytucjonalnych oraz archiww indywidualnych. W niektrych dziedzinach nauki, tak zwane otwarte publikowanie ma miejsce ju od dawna. Pierwszym recenzowanym czasopismem publikowanym jedynie on-line bya „Psycoloquy”, pismo American Psychological Association, w 1991 roku powstao pierwsze swobodnie dostpne archiwum recenzowanych publikacji w dziedzinie fizyki http://arxiv.org/, a w 1997 powstao archiwum publikacji z dziedziny psychologii, neurologii, lingwistyki i informatyki - CogPrints http://cogprints.org/. Od 1998 na stronie American Scientists istnieje lista dyskusyjna „Open Access Forum”, suca wymianie pogldw na temat powszechnie dostpnego publikowania i tego, kto powinien by dysponentem publikacji bdcych wynikiem bada naukowych.

Stosy teczek

Szybkie i szerokie udostpnianie opracowa naukowych jest szczeglnie wane w dynamicznie rozwijajcych si naukach eksperymentalnych, w tym w naukach medycznych, dlatego zapewne medycyna jest nauk, w ktrej ruch OA jest bardzo widoczny. W ostatnich 2-3 latach dyskusja wok OAP i OAA zaczyna przybiera na sile i przynosi konkretne, duej wagi, dokonania.

Zwolennicy OAP sprzeciwiaj si na przykad temu, e uczeni, dla ktrych publikowanie w recenzowanych czasopismach to z wielu wzgldw ich „by albo nie by”, podporzdkowuj si potulnie wymogom wydawcw, co midzy innymi oznacza, e nie mog opublikowa artykuu w innym czasopimie ani umieci go na swojej prywatnej stronie internetowej. Natomiast wydawcy i dystrybutorzy czasopisma zarabiaj wielokrotnie, „sprzedajc” artyku poprzez pobieranie opaty za prenumerat, za dostp do bazy zawierajcej jego wersj elektroniczn, za moliwo przeczytania tekstu zamieszczonego na stronie internetowej, za dodatkowe postprinty.

Problem dotyczy gwnie prac recenzowanych, ale OAM obejmuje take inne prace naukowe, na przykad pene raporty z bada, doktoraty, szkice prac, ktre nigdy nie zostay wysane do redakcji lub przez nie przyjte, wystpienia przygotowywane na konferencje, opracowania dla studentw, dla potrzeb dyskusji naukowych itd. Takich opracowa jest w kadej instytucji naukowej duo, zalegaj pokoje naukowcw, instytutowe biblioteki, pitrz si w teczkach, a e i one w dzisiejszych czasach maj form elektroniczn, mog by atwo udostpnione w Internecie. Wiele z nich zawiera cenne informacje lub ma wyjtkow form i stanowi t, jake czsto podan, „szar literatur”.

Umieszczenie dokumentu w powszechnie dostpnym miejscu w Internecie to Open Access Archiving (OAA). W ten sposb archiwizowane mog by wszelkiego rodzaju opracowania: przed publikacj (preprinty), po publikacji (postprinty) lub materiay w ogle nie przeznaczone do oficjalnego obiegu. Mog by przy tym udostpniane albo przez samego autora (self-archiving) na jego prywatnej stronie internetowej lub w archiwach (repozytoriach) instytucji czy te w archiwach dziedzinowych. Artykuy ju opublikowane w czasopismach (postprinty) zwykle mog by archiwizowane tylko pod warunkiem, e autor uzyska na to zgod wydawcy. Wiele uczelni od dawna archiwizuje na przykad prace doktorskie, prace magisterskie, niektre raporty z bada, a ostatnio coraz czciej robi to w odniesieniu do elektronicznych wersji prac pisanych na stopie naukowy. Tak dzieje si ju na przykad w Collegium Medicum UJ, co jest bardzo dobrym pocztkiem powszechnie dostpnego archiwum uczelnianego.

Na drodze archiwizowania prac, ktre pozostay wasnoci autora lub instytucji, zasadniczo nie ma przeszkd. Wystarczy odpowiedni serwer i przetworzenie dokumentu w bezpieczny i umoliwiajcy powszechne wyszukanie i odczytanie format.

Podcinanie lawiny

Gdy rozwaa si problem uwolnienia publikacji naukowych z rk komercji, pojawiaj si jednak dwa powane problemy. Pierwszy - finansowanie, drugi - gwarancja jakoci udostpnianych opracowa, rzecz kluczowej wagi dla uytkownikw.

W powszechnym dotd systemie komercyjni wydawcy czerpi rodki na opublikowanie artykuu ze sprzeday tradycyjnych i elektronicznych wersji czasopisma oraz z reklam. Za opublikowanie pracy pac wic prenumeratorzy i reklamodawcy. Jedn z propozycji zwolennikw OAP jest, aby za opublikowanie pracy swobodnie dostpnej paci nie ten, kto z niej korzysta (prenumerator), ale autor pracy (lub jego macierzysta instytucja) i aby pienidze te pochodziy z grantu, z ktrego finansowane byy badania. W opcji „paci autor”, czytelnik-podatnik paciby wic tylko raz, a nie, jak dotd, co najmniej dwa lub trzy razy: raz - porednio finansujc badania, drugi - kupujc czasopismo, trzeci - kupujc na przykad dostp do bazy bibliograficznej.

Zmiana ta, cho zapewne prowadzi do pewnych oszczdnoci w wydatkach na nauk, tak naprawd nie usprawnia jednak obiegu informacji. W modelu tym wydawnictwa nadal bowiem „zarabiaj na nauce”, stwarzaj podobne bariery, utrzymuj podobn infrastruktur. Nie zmienia si koszt i tryb przyjmowania prac do druku, organizacji wielkich biur redakcyjnych, cyklu wydawniczego, dystrybucji itd. Zmienia si tylko to, e nie paci za to czytelnik, ale sponsor badania. Coraz goniejsze staj si wic argumenty za tym, aby proces wydawniczy radykalnie uwolni od dyktatu wydawcw komercyjnych i aby publikowaniem lub archiwizowaniem prac naukowych zajy si specjalne biura instytucji naukowych lub biblioteki naukowe i aby w ten sposb upowszechnianie wynikw bada naukowych pozostawao cakowicie w rkach wiata nauki. Zwolennicy OAP twierdz, e w ten sposb zminimalizuje si koszty publikowania, nie bdzie sztucznych barier w dostpie do opracowa, przyspieszy si rozprzestrzenianie nowych informacji, a budety instytucji naukowych pozbd si ciaru prenumeraty.

Pojawia si jednak drugi z wymienionych problemw. Autorzy prac naukowych i ich czytelnicy mog z atwoci oby si bez wielkich redakcji, kredowego papieru i piknej szaty graficznej czasopism, nie mog si jednak obej bez niezalenych recenzji, gwarancji jakoci i wskanikw wpywu. Dlatego jedn z propozycji OAM jest, aby zachowa tradycyjne redakcje czasopism, ale ograniczy ich rol do poredniczenia w uzyskiwaniu wysokiej klasy recenzji i aby tylko za t usug oraz za szyld (tytu czasopisma) pobieray opat. By moe zreszt, mwi si, rodowisko naukowe i tutaj mogoby si odpowiednio zorganizowa we wasnym krgu, bez porednictwa redakcji - zapewni recenzje, gwarantujc ich jako nazw instytucji, towarzystwa, uczelni (podobnie, jak ma to miejsce w przypadku prac na stopie naukowy). Czy te pomysy s realne? Wydaje si, e ju wkrtce ruszy lawina uwalniajca publikacje naukowe, przynajmniej w dziedzinie medycyny.

Decydujcy krok

W listopadzie 2004 Kongres Stanw Zjednoczonych zaaprobowa projekt National Institutes of Health - „Enhanced Public Access Policy”, w myl ktrego wszyscy naukowcy realizujcy badania naukowe za pomoc rodkw pochodzcych z grantw NIH zobowizani bd do przekazania do National Library of Medicine publikacji, ktre s rezultatem tych bada, a po upywie szeciu miesicy od daty publikacji bd one powszechnie dostpne poprzez PubMed (Medline). Projekt poparo wiele wybitnych osb ze wiata nauki, w tym dwudziestu piciu noblistw oraz wiele instytucji. Na razie jest to wprawdzie jedynie zalecenie, mona jednak przypuszcza, e autorzy, ktrzy nie bd si do niego stosowa, mog mie w przyszoci trudnoci z otrzymaniem finansowania z NIH, a jeeli zway si, e jest to najwikszy na wiecie sponsor bada medycznych (z budetem 28 miliardw dolarw tylko na rok 2005), wydaje si, e jest to krok decydujcy dla przyszoci Open Access Publishing. Na pierwsze swobodnie dostpne publikacje przyjdzie wprawdzie jeszcze poczeka, ale potem powinna ruszy lawina, gdy i niepubliczni sponsorzy bada bd musieli dostosowa si do nowych regu.

W sprawie OAP ostroniejszy jest Parlament brytyjski, ktry pod koniec 2004 roku zaleci jednak prowadzenie bada i eksperymentowanie z archiwami i publikowaniem z otwartym dostpem, nie wydajc na razie przepisw dotyczcych udostpniania wynikw bada finansowanych ze rodkw publicznych. Mwi si, e zachowawcze stanowisko rzdu brytyjskiego jest prawdopodobnie midzy innymi wynikiem lepszej dostpnoci czasopism w Wielkiej Brytanii, co z kolei jest wynikiem od wielu ju lat konsekwentnie realizowanej polityki informacyjnej NHS. Poszczeglne instytucje finansujce badania, takie jak na przykad Wellcome Trust, id jednak ladem NIH i podobnie zalecaj naukowcom przez nie finansowanym bezpatne udostpnianie publikacji (http://www.wellcome.ac.uk/ doc_WTX022826.html).

Na caym zreszt wiecie coraz wicej fundacji na rzecz nauki, stowarzysze naukowych i bibliotek wspiera ruch OA, na przykad Niemiecka Fundacja Nauki (German Science Foundation) finansuje krajowy German Open Access Project, ktrego celem jest zbudowanie infrastruktury OAP w Niemczech, czego efektem midzy innymi jest internetowa oficyna wydawnicza German Medical Science (http://www.egms.de/en/), wydajca ju osiem recenzowanych czasopism z zakresu biomedycyny.

Dr Barbara Niedwiedzka pracuje w Zakadzie Informacji Naukowej Instytutu Zdrowia Publicznego Collegium Medicum Uniwersytetu Jagielloskiego w Krakowie. mxniedzw@cyf-kr.edu.pl

Forum Akademickie Page Not Found - Forum Akademickie

Błąd 404 - Strona o podanym adresie nie istnieje

Forum Akademickie Page Not Found - Forum Akademickie

Błąd 404 - Strona o podanym adresie nie istnieje