Open access

Open Access Movement to nazwa ruchu, którego celem jest zminimalizowanie przeszkód w upowszechnianiu wyników badań naukowych, a także możliwie bardziej efektywne, w tym aspekcie, wykorzystywanie nakładów na naukę. Istnieją bowiem zjawiska, które poważnie utrudniają komunikację naukową. Może się to wydawać dziwne, zważywszy na dobrodziejstwa Internetu, a jednak ich istnienia dowodzi choćby to, że w ostatnich dwóch latach odbyło się na świecie kilkaset konferencji i spotkań dotyczących Open Access Publishing i Open Access Archiving, a w samym tylko grudniu 2004 roku było ich co najmniej 10. Pełną listę tych spotkań można znaleźć pod adresem http://www.earlham.edu/~peters/fos/conf.htm.

„Open access” oznacza swobodne i niczym nieograniczone udostępnianie publikacji naukowych poprzez Internet. Czytelnika, który korzysta z publikacji, obowiązuje oczywiście zachowanie integralności tekstu i obowiązek cytowania, ale oprócz tego może, podobnie jak autor, swobodnie dysponować publikacją. Ruch Open Access jest reakcją na rosnące ceny prenumeraty czasopism i ogromne koszty dostępu do ich wersji elektronicznych, a także na niedobre zjawiska w samym procesie publikowania naukowego, takie jak: długi okres czekania na recenzje, limity przyjmowanych do publikacji prac, tyrania impact factors (coraz mniej prawdziwych, bo zaburzonych choćby właśnie przez nierówności w dostępie do czasopism) oraz monopolistyczne praktyki ich wydawców i dystrybutorów. Przeszkody te uniemożliwiają naturalne i szerokie upowszechnianie wyników badań, a powstają poza kręgiem bezpośrednio zainteresowanych obiegiem tej informacji pracowników nauki - tak naprawdę jej twórców i właścicieli. Należy podkreślić, że ruch OAP szczególny nacisk kładzie na dostępność wyników badań finansowanych ze środków publicznych. Od dawna pojawia się bowiem także pytanie, dlaczego podatnik, który pośrednio finansuje badania naukowe, ma jeszcze raz płacić, poprzez prenumeratę czasopism, za dostęp do ich wyników?

Protest uczonych

Wydawcy i dystrybutorzy czasopism, oferując swobodny dostęp do ich zawartości oraz wspaniałe narzędzia przeszukiwania, każą sobie za to słono płacić, a pracownicy naukowi w większości nie zdają sobie sprawy z tego, jakim obciążeniem dla budżetów bibliotek uczelni i instytutów naukowych jest to, że mają, poprzez instytucjonalne sieci „bezpłatny” - z ich punktu widzenia - dostęp do baz bibliograficznych oraz baz pełnych tekstów artykułów i książek. Obciążenie to jest tak wielkie, że prowadzi do stałego ograniczania prenumeraty i rezygnacji z „dostępów”. Naukowcy protestują przeciw tym ograniczeniom, słusznie domagając się dostępu do potrzebnych im czasopism i książek. Ale to wydawcy, decydując o nakładach czasopism, ich cenie, warunkach prenumeraty i sieciowego dostępu, tak naprawdę decydują o tym, czy, kiedy i jak szeroko upowszechniana jest informacja o postępach nauki. Ich oferty handlowe posługują się przy tym tak skomplikowanymi i nieprzejrzystymi metodami sprzedaży wiązanych, że dokonanie optymalnych zakupów staje się dla bibliotek zadaniem coraz bardziej karkołomnym. Naprawdę nie do pozazdroszczenia jest sytuacja dyrektorów bibliotek medycznych, co rok odbywających pertraktacje z kierownikami klinik i zakładów na temat tego, z jakich tytułów czasopism można zrezygnować, a bez których zespoły naukowców nie mogą się obejść.

To niektóre tylko przyczyny, dla których bezpośrednio zainteresowani - naukowcy i pracownicy informacji - już od lat prowadzą dyskusje i działania w kierunku uniezależnienia komunikacji naukowej od komercyjnych pośredników oraz w kierunku takiego zorganizowania obiegu informacji, aby było to jak najkorzystniejsze dla rozwoju nauki. Takie uniezależnienie obiecuje właśnie Open Access Publishing (OAP) i Open Access Archiving (OAA).

Otwarte udostępnianie publikacji występuje w czterech podstawowych formach: w postaci bezpłatnie dostępnych przez Internet recenzowanych czasopism naukowych (mających też tradycyjną formę drukowaną), czasopism wyłącznie elektronicznych, bezpłatnie dostępnych internetowych archiwów dziedzinowych lub instytucjonalnych oraz archiwów indywidualnych. W niektórych dziedzinach nauki, tak zwane otwarte publikowanie ma miejsce już od dawna. Pierwszym recenzowanym czasopismem publikowanym jedynie on-line była „Psycoloquy”, pismo American Psychological Association, w 1991 roku powstało pierwsze swobodnie dostępne archiwum recenzowanych publikacji w dziedzinie fizyki http://arxiv.org/, a w 1997 powstało archiwum publikacji z dziedziny psychologii, neurologii, lingwistyki i informatyki - CogPrints http://cogprints.org/. Od 1998 na stronie American Scientists istnieje lista dyskusyjna „Open Access Forum”, służąca wymianie poglądów na temat powszechnie dostępnego publikowania i tego, kto powinien być dysponentem publikacji będących wynikiem badań naukowych.

Stosy teczek

Szybkie i szerokie udostępnianie opracowań naukowych jest szczególnie ważne w dynamicznie rozwijających się naukach eksperymentalnych, w tym w naukach medycznych, dlatego zapewne medycyna jest nauką, w której ruch OA jest bardzo widoczny. W ostatnich 2-3 latach dyskusja wokół OAP i OAA zaczyna przybierać na sile i przynosi konkretne, dużej wagi, dokonania.

Zwolennicy OAP sprzeciwiają się na przykład temu, że uczeni, dla których publikowanie w recenzowanych czasopismach to z wielu względów ich „być albo nie być”, podporządkowują się potulnie wymogom wydawców, co między innymi oznacza, że nie mogą opublikować artykułu w innym czasopiśmie ani umieścić go na swojej prywatnej stronie internetowej. Natomiast wydawcy i dystrybutorzy czasopisma zarabiają wielokrotnie, „sprzedając” artykuł poprzez pobieranie opłaty za prenumeratę, za dostęp do bazy zawierającej jego wersję elektroniczną, za możliwość przeczytania tekstu zamieszczonego na stronie internetowej, za dodatkowe postprinty.

Problem dotyczy głównie prac recenzowanych, ale OAM obejmuje także inne prace naukowe, na przykład pełne raporty z badań, doktoraty, szkice prac, które nigdy nie zostały wysłane do redakcji lub przez nie przyjęte, wystąpienia przygotowywane na konferencje, opracowania dla studentów, dla potrzeb dyskusji naukowych itd. Takich opracowań jest w każdej instytucji naukowej dużo, zalegają pokoje naukowców, instytutowe biblioteki, piętrzą się w teczkach, a że i one w dzisiejszych czasach mają formę elektroniczną, mogą być łatwo udostępnione w Internecie. Wiele z nich zawiera cenne informacje lub ma wyjątkową formę i stanowi tę, jakże często pożądaną, „szarą literaturę”.

Umieszczenie dokumentu w powszechnie dostępnym miejscu w Internecie to Open Access Archiving (OAA). W ten sposób archiwizowane mogą być wszelkiego rodzaju opracowania: przed publikacją (preprinty), po publikacji (postprinty) lub materiały w ogóle nie przeznaczone do oficjalnego obiegu. Mogą być przy tym udostępniane albo przez samego autora (self-archiving) na jego prywatnej stronie internetowej lub w archiwach (repozytoriach) instytucji czy też w archiwach dziedzinowych. Artykuły już opublikowane w czasopismach (postprinty) zwykle mogą być archiwizowane tylko pod warunkiem, że autor uzyska na to zgodę wydawcy. Wiele uczelni od dawna archiwizuje na przykład prace doktorskie, prace magisterskie, niektóre raporty z badań, a ostatnio coraz częściej robią to w odniesieniu do elektronicznych wersji prac pisanych na stopień naukowy. Tak dzieje się już na przykład w Collegium Medicum UJ, co jest bardzo dobrym początkiem powszechnie dostępnego archiwum uczelnianego.

Na drodze archiwizowania prac, które pozostały własnością autora lub instytucji, zasadniczo nie ma przeszkód. Wystarczy odpowiedni serwer i przetworzenie dokumentu w bezpieczny i umożliwiający powszechne wyszukanie i odczytanie format.

Podcinanie lawiny

Gdy rozważa się problem uwolnienia publikacji naukowych z rąk komercji, pojawiają się jednak dwa poważne problemy. Pierwszy - finansowanie, drugi - gwarancja jakości udostępnianych opracowań, rzecz kluczowej wagi dla użytkowników.

W powszechnym dotąd systemie komercyjni wydawcy czerpią środki na opublikowanie artykułu ze sprzedaży tradycyjnych i elektronicznych wersji czasopisma oraz z reklam. Za opublikowanie pracy płacą więc prenumeratorzy i reklamodawcy. Jedną z propozycji zwolenników OAP jest, aby za opublikowanie pracy swobodnie dostępnej płacił nie ten, kto z niej korzysta (prenumerator), ale autor pracy (lub jego macierzysta instytucja) i aby pieniądze te pochodziły z grantu, z którego finansowane były badania. W opcji „płaci autor”, czytelnik-podatnik płaciłby więc tylko raz, a nie, jak dotąd, co najmniej dwa lub trzy razy: raz - pośrednio finansując badania, drugi - kupując czasopismo, trzeci - kupując na przykład dostęp do bazy bibliograficznej.

Zmiana ta, choć zapewne prowadzi do pewnych oszczędności w wydatkach na naukę, tak naprawdę nie usprawnia jednak obiegu informacji. W modelu tym wydawnictwa nadal bowiem „zarabiają na nauce”, stwarzają podobne bariery, utrzymują podobną infrastrukturę. Nie zmienia się koszt i tryb przyjmowania prac do druku, organizacji wielkich biur redakcyjnych, cyklu wydawniczego, dystrybucji itd. Zmienia się tylko to, że nie płaci za to czytelnik, ale sponsor badania. Coraz głośniejsze stają się więc argumenty za tym, aby proces wydawniczy radykalnie uwolnić od dyktatu wydawców komercyjnych i aby publikowaniem lub archiwizowaniem prac naukowych zajęły się specjalne biura instytucji naukowych lub biblioteki naukowe i aby w ten sposób upowszechnianie wyników badań naukowych pozostawało całkowicie w rękach świata nauki. Zwolennicy OAP twierdzą, że w ten sposób zminimalizuje się koszty publikowania, nie będzie sztucznych barier w dostępie do opracowań, przyspieszy się rozprzestrzenianie nowych informacji, a budżety instytucji naukowych pozbędą się ciężaru prenumeraty.

Pojawia się jednak drugi z wymienionych problemów. Autorzy prac naukowych i ich czytelnicy mogą z łatwością obyć się bez wielkich redakcji, kredowego papieru i pięknej szaty graficznej czasopism, nie mogą się jednak obejść bez niezależnych recenzji, gwarancji jakości i wskaźników wpływu. Dlatego jedną z propozycji OAM jest, aby zachować tradycyjne redakcje czasopism, ale ograniczyć ich rolę do pośredniczenia w uzyskiwaniu wysokiej klasy recenzji i aby tylko za tę usługę oraz za szyld (tytuł czasopisma) pobierały opłatę. Być może zresztą, mówi się, środowisko naukowe i tutaj mogłoby się odpowiednio zorganizować we własnym kręgu, bez pośrednictwa redakcji - zapewnić recenzje, gwarantując ich jakość nazwą instytucji, towarzystwa, uczelni (podobnie, jak ma to miejsce w przypadku prac na stopień naukowy). Czy te pomysły są realne? Wydaje się, że już wkrótce ruszy lawina uwalniająca publikacje naukowe, przynajmniej w dziedzinie medycyny.

Decydujący krok

W listopadzie 2004 Kongres Stanów Zjednoczonych zaaprobował projekt National Institutes of Health - „Enhanced Public Access Policy”, w myśl którego wszyscy naukowcy realizujący badania naukowe za pomocą środków pochodzących z grantów NIH zobowiązani będą do przekazania do National Library of Medicine publikacji, które są rezultatem tych badań, a po upływie sześciu miesięcy od daty publikacji będą one powszechnie dostępne poprzez PubMed (Medline). Projekt poparło wiele wybitnych osób ze świata nauki, w tym dwudziestu pięciu noblistów oraz wiele instytucji. Na razie jest to wprawdzie jedynie zalecenie, można jednak przypuszczać, że autorzy, którzy nie będą się do niego stosować, mogą mieć w przyszłości trudności z otrzymaniem finansowania z NIH, a jeżeli zważy się, że jest to największy na świecie sponsor badań medycznych (z budżetem 28 miliardów dolarów tylko na rok 2005), wydaje się, że jest to krok decydujący dla przyszłości Open Access Publishing. Na pierwsze swobodnie dostępne publikacje przyjdzie wprawdzie jeszcze poczekać, ale potem powinna ruszyć lawina, gdyż i niepubliczni sponsorzy badań będą musieli dostosować się do nowych reguł.

W sprawie OAP ostrożniejszy jest Parlament brytyjski, który pod koniec 2004 roku zalecił jednak prowadzenie badań i eksperymentowanie z archiwami i publikowaniem z otwartym dostępem, nie wydając na razie przepisów dotyczących udostępniania wyników badań finansowanych ze środków publicznych. Mówi się, że zachowawcze stanowisko rządu brytyjskiego jest prawdopodobnie między innymi wynikiem lepszej dostępności czasopism w Wielkiej Brytanii, co z kolei jest wynikiem od wielu już lat konsekwentnie realizowanej polityki informacyjnej NHS. Poszczególne instytucje finansujące badania, takie jak na przykład Wellcome Trust, idą jednak śladem NIH i podobnie zalecają naukowcom przez nie finansowanym bezpłatne udostępnianie publikacji (http://www.wellcome.ac.uk/ doc_WTX022826.html).

Na całym zresztą świecie coraz więcej fundacji na rzecz nauki, stowarzyszeń naukowych i bibliotek wspiera ruch OA, na przykład Niemiecka Fundacja Nauki (German Science Foundation) finansuje krajowy German Open Access Project, którego celem jest zbudowanie infrastruktury OAP w Niemczech, czego efektem między innymi jest internetowa oficyna wydawnicza German Medical Science (http://www.egms.de/en/), wydająca już osiem recenzowanych czasopism z zakresu biomedycyny.

Dr Barbara Niedźwiedzka pracuje w Zakładzie Informacji Naukowej Instytutu Zdrowia Publicznego Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. mxniedzw@cyf-kr.edu.pl

Najnowszy numere-wydanie