) |
| Stefan Moszczeski |
Profesora Janusza Andrzeja Zakrzewskiego znam od paru dziesitkw lat. Duo rozmawialimy o fizyce, ostatnio o fundamentalnym odkryciu p wieku temu hiperjder atomowych przez polskich uczonych Mariana Danysza i Jerzego Pniewskiego, ktrych by uczniem. Kiedy przyszli do mnie z on Krystyn z Lisowskich, synem profesorem Piotrem Zakrzewskim i wnuczk Joann, licealistk, usyszaam na wstpie: - Moi rodzice uwaali si za demokratw, to znaczy tradycje, genealogie, pochodzenie nie odgryway roli. Liczyy si wasne zasugi. Omieliam si zauway, e taka postawa naley do rdzennego zasobu polskiej tradycji inteligenckiej. Okazao si, e oboje, Janusz i Krystyna, s pod tym wzgldem bogaci.
Najwyrazistsze wspomnienia Janusza wi si z... rokiem 1863, bliskim poprzez opowieci babki, matki i ciotek, ywo przypominajce zdarzenia z Wiernej rzeki. W rodzinnych dworach ukrywano powstacw, przepisywano dokumenty. eromski nalea do najchtniej czytanych i mocno przeywanych autorw, a literatura w ogle nie tylko ksztatowaa obraz wiata minionego - z niej bray si wzory postpowania, w niej odbijay postaci z najbliszego otoczenia.
W XIX stuleciu rodzina wysza ze szlacheckich gniazd Wielkopolski i Galicji do miasta. Janusz Zakrzewski pozna jeszcze Bronisze pod Warszaw, majtek stryjecznego dziadka Stefana Moszczeskiego, profesora SGGW, ktrego siostra Maria Bogdani zaszczepia przyszemu fizykowi umiowanie historii rodzinnej i narodowej oraz wanie literatury ojczystej. O literaturze najwicej w domu rozmawiano, przerzucajc si cytatami z klasykw.
Jeszcze pod zaborami wiatym Polakom zaleao bardzo na szerzeniu wiedzy w kadej dziedzinie ycia. Stefan Moszczeski w roku 1909 zorganizowa Zakad Ekonomiki Gospodarstw Wiejskich Towarzystwa Kursw Naukowych, a kilka lat pniej opublikowa fundamentaln prac o prowadzeniu tych gospodarstw. W Polsce niepodlegej powici si badaniom z zakresu statystyki rolniczej i polityki agrarnej, wsptworzc szko zastosowa matematyki w rolnictwie, bdc od roku 1919 profesorem SGGW. Podczas okupacji bra udzia w tajnym nauczaniu.
Po ojcu Janusz ma tradycje prawnicze. Liczni sdziowie i adwokaci w tym pokoleniu pojmowali sw prac zawodow jako sub spoeczestwu, ktre po latach niewoli uczyo si samorzdnoci. Sympatie polityczne, zwaszcza babki i matki, skupiay si na Marszaku, czynic ze dla modszego pokolenia wzr i mioci ojczyzny, i demokratyzmu, pojmowanego jako rwno rnicowana indywidualnymi cnotami oraz dorobkiem.
Autorytetem bliskim by wuj Wacaw Gajewski, jeden z czoowych polskich genetykw, ktrego dobrze pamitam, gdy chtnie mwi o swojej dziedzinie bada, a ta zawsze budzia ywe zainteresowanie popularyzatorw. Za protest przeciwko baamuctwom ysenki (pozna go osobicie w Zwizku Radzieckim i okrela jako jednego z wpywowych szalecw, charakterystycznych dla rosyjskiej kultury) profesor Gajewski zapaci utrat warsztatu naukowego na kilka lat.
Maestwo Janusza Zakrzewskiego z Krystyn Lisowsk przymnoyo rodzinie postaci zasuonych dla nauki, a take uwydatnio artystyczny wtek tradycji, zaznaczony dotd zainteresowaniami literatur i odniesieniami do literackich wzorw. Babka Lisowska, mieszkajca na Kaukazie, podtrzymywaa niepodlegociowe aspiracje i dziaania wrd tamtejszej polskiej kolonii. W 1918 roku niesychanym wysikiem zorganizowaa powrt caego tego licznego rodowiska do kraju.
Ojciec, Zbigniew Piotr, urodzony w Gruzji, ukoczy Politechnik Lwowsk, pniej, do wybuchu wojny, pracowa w Instytucie Lotnictwa w Warszawie, zajmujc si nowoczesnymi technikami spawalniczymi. Produkowalimy wtedy bombowce „o” i „Kara” - Zbigniew Lisowski uczestniczy we wdraaniu wynikw bada do praktyki przemysu lotniczego. Po wojnie wykada w Szkole Wawelberga i Rotwanda, nastpnie w Politechnice Warszawskiej, znowu, jak dawniej, suc wiedz oraz inyniersk intuicj gospodarce.
Zainteresowania techniczne odziedziczy syn Bogdan, ktry jest elektronikiem i pracuje w midzynarodowym orodku CERN pod Genew.
Wtki humanistyczne i artystyczne, obecne dawno - jedna z babek Krystyny bya pianistk - przeduaj si. Do nieco dalszej rodziny, z ktr wszake utrzymywano bliskie kontakty, naley pisarka i publicystka „Tygodnika Powszechnego”, zmara w 1983 roku Hanna Malewska. W naczowskim domu Malewskich „Maria” chronili si podczas okupacji liczni krewni. Tam zjawi si pewnego dnia ojciec Krystyny w polskim mundurze, ktry musia zmieni na cywilne ubranie, kiedy nie dao si duej walczy, a trzeba byo przey, eby utrzyma rodzin i, jak zawsze, pomaga innym, bdcym w ciszym pooeniu.
To samo robili rni czonkowie rodziny Zakrzewskich. Wujostwo dzisiejszego profesora fizyki, Ewa i Janusz Sipajowie, zostali uhonorowani drzewkami Sprawiedliwych wrd Narodw wiata, ale za dziaalno w podziemiu akowskim wuja aresztowano. Obie rodziny moich rozmwcw maj w swojej historii wiele wiadectw wiernoci ideaom patriotycznym i demokratycznym, o ktrych usyszaam na pocztku spotkania.
Krystyna z Lisowskich Zakrzewska skoczya po wojnie histori sztuki. Crka Anna Jagielska - szko muzyczn i kursy mistrzowskie w Hiszpanii oraz Anglii. Gra na gitarze klasycznej i piewa, koncertujc w rnych krajach, a take uczy muzyki. Podzieliy si midzy rodzestwo modych Zakrzewskich dziedziczne zainteresowania.
Prbowaam docieka, jak ewoluuje poczucie powinnoci wobec szerszego otoczenia, wobec spoeczestwa. Jaki ksztat ma w nastpnych pokoleniach patriotyzm. Janusz, dzi „starszy w rodzie”, powiedzia, e cho jasne byo, i nie akceptuj powojennej rzeczywistoci, ani on ani inni czonkowie rodziny nie starali si od niej odwraca. Do dugo byy w domu plecaki z ciep odzie na wypadek wywzki. Krystyna pamita to samo, a jednoczenie wspomina swoj szkoln i studenck modo jako przeyt „normalnie”. Uwaa dzisiaj, e za mao mwia swoim dzieciom o dramatycznych przeyciach wojennych, ktre s przecie czci take ich wasnej historii. Nadrabia to jeszcze.
Fizyka bya wyborem Janusza Zakrzewskiego dyktowanym zainteresowaniami - bezporednich wzorw nie wymienia. Jakie znaczenie moga mie dobra sawa wydziau, ktry pniej ukoczy w Uniwersytecie Warszawskim. Oczekiwaniem nigdy wobec dzieci nie wysowionym, ale oczywistym, byy studia, pragnieniem rodzicw, by zajy si tym, co w ich otoczeniu ceniono bardzo wysoko - prac naukow. Siostra Janusza, Teresa z Zakrzewskich Sawicka, jest doktorem habilitowanym biochemii, jej m profesorem medycyny, specjalist w zakresie histopatologii.
On sam doktorat zrobi w Bristolu, w Anglii. Od roku 1976 jest profesorem zwyczajnym rodzimej uczelni, nieco krcej czonkiem PAN, a take PAU i Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Zajmuje si fizyk wysokich energii i czstek elementarnych, majc w dorobku liczne publikacje z tych dziedzin. Profesor Zakrzewski nieraz opowiada mi o przeyciach zwizanych z „autentycznym przenikaniem materii”, jakie byy jego udziaem podczas pracy z takimi badaczami, jak wspomniani na pocztku Danysz i Pniewski, albo w zespoach przodujcych laboratoriw zagranicznych.
Pod koniec spotkania wrcia w rozmowie literatura. Dugo ksztatowaa obraz wiata bardziej ni realne dowiadczenie. - Jeeli w czym uczestniczyem, to na og dlatego, e mnie ycie wcigao, e ludzie, do ktrych miaem zaufanie, do czego mnie namawiali. Za najwymowniejszy przykad uwaa przyjcie funkcji prorektora UW do spraw studenckich w 1980 roku. Namawiali do tego wuj Gajewski i inny wybitny genetyk Wadysaw Goldfinger-Kunicki. Pamitam rektora Zakrzewskiego z dyskusji telewizyjnej o potrzebnych i przewidywanych reformach w szkolnictwie wyszym. wier wieku pniej usyszaam: - Przeyem okres wielki w sensie historycznym, a zarazem niesychanie ciki, moe najciszy w yciu. Odpowiedzialno za studentw, lk o ich los wobec nieustajcych naciskw wadz, czarne przewidywania dalszego biegu spraw ojczystych, przypominay profesorowi fizyki przeczytane ksiki o tym, „jakie byway losy wspaniaej modziey w historii Polski”.
Sub publiczn peni ksztacc modzie. To uwaa za gwn swoj powinno. Starajc si da studentom nie tylko wiedz z fizyki, ale te wartoci, ktre sam ceni najbardziej, to jest przede wszystkim uczciwo - intelektualn i czowiecz, co dzie obowizujc, take kultur obcowania wzajemnego i kultur jzyka, na ktr uwraliwia go trwale literatura.
Profesor Zakrzewski modszy, Piotr, wiele z tego, co uzna za wane, czemu chce by wierny, wynis z domu, jakkolwiek rozmw takich, jak ta podczas naszego spotkania, kiedy prbuje si nazywa poszczeglne skadniki rodzinnej tradycji i domowego klimatu, raczej nie pamita. Poszed ladem ojca, zajmujc si nauk „bardziej teoretyczn czy te bardziej podstawow” ni fizyka czstek. Jest specjalist od teorii mnogoci. Studentw take stara si nie tylko uczy, ale formowa wedle wzorw uznanych za najlepsze i dla niego samego najbardziej pontne. W dydaktyce uniwersyteckiej widzi sub innym i penienie powinnoci obywatelskiej, nie znajdujc w sobie predyspozycji do udziau w yciu publicznym na forum szerszym ni akademickie. Kultywuje zainteresowania literackie, co owocuje praktycznie gonym czytaniem ksiek kolejnym crkom, teraz najmodszej. Najstarsza zacza studia i pewnie pjdzie drog przodkw, cho jej, tak jak rodzicom, niczego nie nakazywano.
Na sam koniec spytaam wyranie, czy to, czego Krystyna i Janusz oczekiwali od swoich dzieci (nie formuujc wprost), czego oczekuj od wnuczek, spenia si? Powiedzieli, e tak, dodajc: - Nie zdarzyo si im dotd zrobi niczego, co byoby nie do usprawiedliwienia. A co byoby czym takim? - pytaam syna i wnuczk. Pogarda dla innych, a nawet tylko brak szacunku. Joanna wyznaa, e cakiem niedawno dowiedziaa si, co to jest antysemityzm i e takie zjawisko istnieje. Suchajc nas, starszych, uprzytomnia sobie, jak mocno to wszystko, o czym mwili dziadkowie, nasycio atmosfer jej dziecinnego domu, cho nigdy nie syszaa w nim „kaza”, cho zdawao jej si, e wymagania s niewielkie, a spodziewania dotycz tego, co najbardziej naturalne, jak wiara, mio wzajemna rodzicw i dzieci, nadzieje na ich przysze wybory i dobre skutki wyborw yciowych. Pytanie o to, do czego rodzinna tradycja, jak j opisali przedstawiciele trzech pokole, zobowizuje, wywoao krtk stanowcz odpowied: - Do identyfikowania si z tym wszystkim.