) |
| Wadysaw Witwicki |
Najdawniejsi ze znanych Witwickich - pami rodzinna siga poowy XVII wieku - nosili imiona: Bazyli, Teodor, Samuel. Potem byy Michay, Jany, Stefany. Piecztowali si starym herbem Sas. Profesor Micha Witwicki, architekt i konserwator, tak zacz rodzinn opowie: &8222;My jestemy z najemnego odactwa. Kazimierz Wielki, zdobywszy Grody Czerwieskie, nie mia ich kim obsadzi, sprowadzi wic z Wooszczyzny rd Dragw Sasw, dajc im nadziay ziemi na poudnie od Lwowa - od Sanoka po Koomyj&8221;.
Licznie rozrodzeni, uboeli z czasem, a droga awansu ze szlacheckiej zagrody wioda albo poprzez stan duchowny w obrzdku prawosawnym, pniej greckokatolickim, albo sub ekonoma bd rzdcy w majtkach ziemskich. Dalszym dopiero etapem, w XIX wieku, byo miasto i status inteligencki, co czyo si ze zmian jzyka (z rusiskiego na polski) oraz obrzdku.
Wielk karier zrobi syn najzamoniejszych mieszkacw Witwicy, Stanisaw, ktry przywdziawszy sukni duchown, po studiach w Polsce i za granic, doszed do godnoci arcybiskupa poznaskiego i zosta kierownikiem kancelarii Jana III Sobieskiego.
Do rzdu &8222;encyklopedycznych&8221; Witwickich naley Mikoaj, pionier i propagator pszczelarstwa, autor podrcznikw z tej dziedziny wydawanych w Polsce i Rosji.
W porzdku chronologicznym mj rozmwca - badacz genealogii swojej rodziny - wspomina profesora Liceum Krzemienieckiego, a po likwidacji szkoy - kijowskiego uniwersytetu, oraz jego syna, ktry opuci kraj i zapocztkowa yjc do dzisiaj francusk lini Witwickich.
Do Ameryki wyemigrowa Stefan, dziaacz niepodlegociowy... ukraiski i by prezydentem Ukraiskiej Republiki Ludowej na obczynie. - Siedzielimy okrakiem midzy dwoma narodami. Mam teraz bliskie kontakty z t czci lwowskiej inteligencji, ktra chce pojednania.
Sofron Witwicki poszed pierwsz z wymienionych wyej drg i suc Bogu na probostwie w rodzinnych stronach rozmiowa si w huculszczynie. Pierwsze ksiki o mieszkacach poonin pisa po polsku, po ukraisku za dramaty historyczne. Na tej postaci zamykaj si (wedle kryteriw genealogicznych) dzieje rodu, a zaczyna rodzinna historia utrwalona we wspomnieniach potomkw, ktr prof. Micha Witwicki starannie bada i zapisuje. Pierwszy zeszyt ma na stronie tytuowej herb i dewiz: &8222;Dla pamici i honoru domu mego&8221;.
Tak mj rozmwca okrela pojawienie si na polskim horyzoncie intelektualnym swego stryja Wadysawa Witwickiego, konstatujc, e w jego rodzinie inteligenckie kariery zaczy si pno. Urodzony w roku 1878 w Lubaczowie, najmodszy syn pisarza sdowego, ukoczy gimnazjum we Lwowie, po czym studiowa w Uniwersytecie Jana Kazimierza filozofi, stajc si pniej jednym z mistrzw Lwowskiej Szkoy Filozoficznej, powoanej do ycia przez Kazimierza Twardowskiego. W domu panowaa atmosfera uznania dla twrczych ambicji - jedna z sistr zostaa zakonnic i przez kilkanacie ostatnich lat ycia, ju w trudnych powojennych warunkach, zarzdzaa zgromadzeniem szarytek oraz jego znacznymi dobrami w Przeworsku. Syn Tadeusz, ojciec profesora Michaa, nie mogc sobie pozwoli na kosztowne studia medyczne, ukoczy histori i uczy w gimnazjach, a w Drugiej Rzeczypospolitej zosta wizytatorem szk.
Wadysaw skupi w sobie zaiste wiele talentw. Zdaniem bratanka, &8222;stworzy wasny wiat pogldw, sposobw zachowania, drg do prawdy&8221;. Gdy uczy w gimnazjum, zastpujc pewnego razu polonist, wypeni lekcj rysowaniem scen z Pana Tadeusza. Rysowa znakomicie, co mona zobaczy przegldajc jego ksiki, ktre sam ilustrowa. Zdaniem bratanka, malowa gorzej, gdy zaoona wierno prawdzie krpowaa wyobrani.
W historii nauki zapisa si przede wszystkim jako jeden z ojcw psychologii polskiej, twrca m.in. teorii uczu, teorii sprzecznoci, pionier psychologii spoecznej, ale jego zainteresowania obejmoway take psychologi religii, etyk, estetyk. W kadej z tych specjalnoci publikowa podrczniki, monografie i artykuy naukowe. Najbardziej znane ksiki to: Zarys psychologii (1928), Wiadomoci o stylach (1934), Platon jako pedagog (1947), Pogadanki obyczajowe (1957), Przechadzki ateskie (cykl pogadanek radiowych opublikowanych z rysunkami autora).
W roku 1904 Wadysaw Witwicki zosta docentem UJK, a w 1919 powierzono mu Katedr Psychologii Dowiadczalnej Uniwersytetu Warszawskiego. Zamieszkawszy w domu profesorskim przy ulicy Brzozowej, rzadko przyjeda do Lwowa, ale przysya bratu wszystkie kolejne tumaczenia Platona, ktre opatrywa wasnymi komentarzami. Kilka egzemplarzy z dedykacjami zachowao si u pana profesora Michaa, razem z listami do adresowanymi i zwykle ilustrowanymi przez nadawc.
Profesor, znany ze swych miaych idei naukowych, by w Warszawie znienawidzony przez endecj, ktrej bojwki nie wpuci kiedy na sal wykadow. Podczas okupacji kontaktowa si ze swymi studentami zamknitymi w getcie, mimo e sam nie opuszcza domu. Pracowa nad Platonem, a zarabianiem na ycie i sprawami codziennymi zajmowaa si druga ona, lekarka. Bratanek, ktry przenis si do Warszawy, bdc ju wczeniej, we Lwowie, onierzem AK, odwiedza go wtedy czsto. Rozmawiali dugo o zagadnieniach wiary - Micha Witwicki utraci j po wybuchu wojny. Stryj przed wojn napisa ksik Wiara owieconych, ktrej wydaniu sprzeciwi si episkopat, wic ukazaa si najpierw po francusku (po polsku w r. 1958 i 1980).
Powstanie warszawskie pastwo Witwiccy przeyli w Busku, spakowawszy wczeniej cay dorobek profesora do &8222;elaznej walizki&8221;, ktr schowano w piwnicy. Wikszo ocalaa w wypalonym domu. Po wojnie odebranoprofesorowi katedr i tym samym ch ycia. Zmar w 1947 roku w Konstancinie.
Starszy syn wielkiego humanisty, Tadeusz, poszed ladem ojca i by docentem psychologii w Uniwersytecie Mikoaja Kopernika. Wielorakie talenty odziedziczy modszy - Janusz. Ukoczy architektur i histori sztuki. Projektowa, ale bardziej chyba pasjonoway go dzieje zabudowy Lwowa, szczeglnie ten okres, kiedy miasto byo warowne. Jak ojciec odznacza si umiejtnociami plastycznymi, ktre wyzyska w dziele ycia, jakim staa si trjwymiarowa panorama miasta, oddajca jego wygld z koca XVIII stulecia. Pomys podsuna Wystawa Kolonialna w Paryu, na ktrej Janusz Witwicki zobaczy pokazan po raz pierwszy kolekcj makiet miast francuskich. Powstaway od XVII wieku, jako dokumentacja techniczna do prac fortyfikacyjnych, prowadzonych na polecenie Ludwika XIV.
Polski architekt postanowi w taki sam sposb pokaza dawny Lww. Podj ogromn kwerend, zbierajc plany miasta, widoki na obrazach kocielnych, ryciny, ktre inynierowi o duej wraliwoci plastycznej wiele mwiy. Doszo do konfliktu ze rodowiskiem historykw lwowskich, ktrzy zarzucili mu niedostatek &8222;naukowoci&8221;. Specjalnie powoana komisja przyznaa racj Witwickiemu, a czas pokaza, e by on pionierem metody dzisiaj powszechnie stosowanej, polegajcej na odtwarzaniu ukadw przestrzennych, modyfikowanych w kolejnych epokach, a nawet ju nieistniejcych - ze starych planw, rysunkw, wszelkich dostpnych dokumentw.
Do prac nad panoram dosta od miasta lokal, a projektujc i prowadzc badania, zarabia na nie. Zaprojektowa j w ksztacie koa o rednicy pitnastu metrw, otoczonego waami z bastionami, po czym wypenia rodek modelami budowli. Wojna nie przerwaa prac, w ktrych uczestniczya grupa zapalecw, wrd nich stryjeczny brat Micha. Kiedy nadszed moment przesiedlenia polskich mieszkacw, gotowych byo okoo 350 obiektw (kocioy, urzdy, kamienice). Wadze sowieckie nie chciay wypuci cennego dziea, proponujc autorowi profesur czy to we Lwowie, czy gdziekolwiek by zechcia. Janusz Witwicki interweniowa u... Nikity Chruszczowa, wczesnego wadcy Ukrainy i uzyska zgod na wyjazd do Warszawy - z panoram. Gdy wszystko byo zapakowane, w pocigu zosta skrytobjczo zamordowany (przez NKWD, jak si okazao).
Przywieziony przez on plastyczny wizerunek miasta zawsze wiernego przetrwa ze czasy w piwnicach Zakadu Architektury Polskiej Politechniki Warszawskiej, gdzie tajemnym skrzyniom miejsca uyczy prof. Jan Zachwatowicz, jeden z mistrzw Michaa Witwickiego, mojego rozmwcy. Z Warszawy, po odejciu na emerytur prof. Zachwatowicza, panorama trafia do Wrocawia i doczekaa zwrotu rodzinie autora oraz wystawienia na widok publiczny w kamienicy Muzeum Miejskiego przy Rynku. Tam j ogldaam par lat temu, okaleczon podczas tuaczek, gdy ukradziono kilkadziesit najpikniejszych obiektw. Niektre ju odtworzono na koszt crek Janusza Witwickiego, nad pozostaymi trwaj prace. Rwnoczenie tocz si pertraktacje z Ossolineum o przejcie panoramy, co byoby waciwym i godnym uwieczeniem jej losu. Zwiedzajcy ekspozycje Zakadu Narodowego im. Ossoliskich, ktry ze Lwowa historia przeniosa nad Odr, bd mogli zobaczy Lww w dawnym ksztacie, ale take, jak obiecuje prof. Micha Witwicki, &8222;wielk rewolucj urbanistyczn, jak byo zniesienie fortyfikacji, przynoszce miastu nowe areay i otwierajce je ku przedmieciom, ktre zaczy si szybko rozwija&8221;.
Micha Witwicki ma nie tylko rodzinne powody do &8222;pilnowania tych spraw&8221;. Ma po temu due kompetencje. Wojna zaskoczya go po maturze. Szczliwe dziecistwo gwatownie przerway krwawe walki w obronie Lwowa, trwajce dziesi dni, w ktrych uczestniczy na pierwszej linii. Potem musia ima si rnych zaj zarobkowych, w kocu wyjecha do Warszawy. Z Warszawy pochodzia matka - wnuczka malarza Wojciecha Gersona - mia wic mody czowiek oparcie u rodziny, sprzedajcej po trochu artystyczn spucizn. Konspirowa, jak wszyscy z jego rodowiska. Po powstaniu, przeszedszy piechot 900 kilometrw, spotka si z narzeczon w obozie pod granic holendersk i tam wzili lub.
Po powrocie do Polski skoczy architektur, pracowa w instytutach naukowych, w politechnice, w pracowniach projektowych take za granic. Sze lat spdzi na kontrakcie w Algierii, wiele podczas urlopw podrujc, aby dzieciom pokaza wiat. Crka kontynuuje tradycj - jest architektem, podobnie jak jej m. Syn wybra medycyn, zrobi doktorat, utrzymujc, e organizm ludzki jest &8222;najpikniejszym urzdzeniem, jakie stworzya natura&8221;. Moe odezway si niespenione marzenia dziadka?
Micha Witwicki take odziedziczy i rozwin wielorakie zainteresowania. Jest konserwatorem zabytkw. Razem z drug on odrestaurowali zamek ksit pomorskich w Darowie. Duo publikowa i publikuje z historii urbanistyki. Projektowa w kraju i za granic, midzy innymi centrum Zbkowic lskich, osiedle i zesp sklepw w Lyonie, w Algierii za modernizacj najstarszej czci stolicy. Teraz jest ekspertem kilku urzdw i organizacji.
Koczc opowie o rodzie i rodzinie za fundament tradycji, z ktr si utosamia, uzna patriotyzm. Sprawdzony w historycznych prbach, dzisiaj zawiadczany trosk o pami zbiorow nakazujc wzbogaca jej zasoby uczciw prac. Jest przekonany, e taki patriotyzm cechuje mode pokolenie.