Forum Akademickie Page Not Found - Forum Akademickie

Błąd 404 - Strona o podanym adresie nie istnieje





Jerzy Axer mwi: „Do mego pokolenia wcznie wszyscy w tej rodzinie uczyli albo duo, albo gwnie, albo jedynie. Wszyscy te w modoci pisali wiersze, gorsze lub lepsze. Wszyscy te, z pokolenia na pokolenie, namitnie gono czytali dzieciom, gwnie Trylogi, Mickiewicza i Sowackiego.”

Axerowie z Kreczmarami

Poza wspczesnoci

Magdalena Bajer

Prof. Jerzy Axer z Uniwersytetu Warszawskiego oraz z Akademii Teatralnej im. A. Zelwerowicza, filolog klasyczny i historyk, przyznaje na wstpie, e do pno zainteresowa si histori rodziny. A obie jej linie maj w swoich dziejach i zdarzenia charakterystyczne dla losw polskiej inteligencji, i postaci wane, jeli chodzi o bogactwo postaw oraz intelektualnych zasug tej warstwy.

Ojciec pana profesora, znakomity reyser teatralny Erwin Axer, dzisiaj senior rodu, zapisa w tomie niedawno opublikowanych wspomnie (Z pamici, Iskry, 2007): „W pamici wiadka pozostay, zdawaoby si na zawsze, niepowtarzalna intonacja, gest, poza, spojrzenie, prostokt sceny, oddech zaciemnionej widowni. Wewntrznym okiem, z zachwytem, ale nie bez grozy, oglda rzeczy, ktrych nie ma, ktre miny dawno czy przed chwil, to obojtne, i ktre jednak s.”

Suchajc autobiograficznej opowieci jego syna, a mojego gocia, zrozumiaam, jak mona by rwnoczenie pord „rzeczy, ktre miny” i pomnaa te, „ktre jednak s”. Trzeba do tego mie jasn wiadomo tosamoci, niekoniecznie tej odziedziczonej po przodkach, ale tej samemu wybranej.

Galicja: palestra i teatr

Historia rodziny Axerw uchwytna jest dopiero od poowy XIX wieku. Leon by urzdnikiem w magistracie przemyskim (przeszed wszystkie szczeble kariery urzdniczej) i cay wysiek powici wyksztaceniu synw, z ktrych czterech uzyskao stopnie akademickie. Dwch byo doktorami matematyki, dwch doktorami prawa i z zawodu adwokatami.

Wszyscy byli muzykalni. Brat Leona – Saul prowadzi nawet szko muzyczn (by znanym w Przemylu ekscentrykiem), syn Saula – Otto zosta malarzem oraz odnosi sukcesy jako scenograf teatralny we Lwowie i Warszawie ju od lat trzydziestych XX wieku.

Z dzieci Leona Jzef, znany przemyski adwokat, by jednoczenie kierownikiem sekcji teatralnej ydowskiego Towarzystwa Dramatyczno−Muzycznego „Jubileusz”, a take dyrygentem wasnej orkiestry i chru. Partie sopranowe piewaa jego siostra, a ona akompaniowaa na fortepianie. Sekcja teatralna organizowaa przedstawienia w jzyku polskim i w jidysz. Jednoczenie Jzef kierowa ydowskim klubem sportowym z mocn sekcj pikarsk, co nie przeszkadzao mu by entuzjastycznym kibicem Polonii.

Dziadek prof. Jerzego, Maurycy, sawny adwokat zwany lwowskim Cyceronem, oficer artylerii w czasie I wojny wiatowej, oczekiwa od synw, Erwina i Henryka, raczej studiw inynierskich albo kariery wojskowej, najlepiej w marynarce lub lotnictwie. Zamiowania teatralne Erwina usprawiedliwiay jedynie szczeglne okolicznoci: dom peen ludzi teatru – bliskimi przyjacimi ojca byli Leon Schiller i Wilam Horzyca. Zreszt po wkroczeniu Sowietw Maurycy, ktry nie chcia by adwokatem w warunkach okupacyjnych, otrzyma dziki tym znajomociom prac administratora widowni w Polskim Teatrze Dramatycznym.

Zosta uwiziony przez Niemcw w symbolicznych okolicznociach, gdy z gwiazd Dawida na ramieniu pozdrowi aresztowanych 1 wrzenia 1942 roku i przewoonych ciarwkami ulic Akademick polskich oficerw rezerwy.

Kongreswka: gwnie nauczyciele

U Kreczmarw, macierzystej linii przodkw mojego gocia, przewaa tradycja akademicko−nauczycielska, teatr pojawi si pno. Pami lepiej udokumentowana zaczyna si od Edwarda, pastora luteraskiego w Wieluniu w latach 1843−44.

Z kolei jego syn August ukoczy studia filologiczno−historyczne w warszawskiej Szkole Gwnej, zmieni pisowni nazwiska na polsk i przez wier wieku by nauczycielem jzykw staroytnych w V Gimnazjum Mskim w Warszawie. Wrd jego wychowankw znaleli si Tadeusz Kotarbiski i Ignacy Chrzanowski.

Dzieci Augusta i Bronisawy z Pujanowskich, ktra dziedziczya tradycje patriotyczne i powstacze swego kresowego rodu, zaoyy w Warszawie gon potem „Szko Kreczmara”. Zorganizowa j w roku 1907 Jan, z poparciem Towarzystwa Kultury Polskiej. Bya to pierwsza w zaborze rosyjskim szkoa z wykadowym jzykiem polskim. Po jego mierci („Zgin jak onierz na posterunku” – pisano po jego mierci w „Sfinksie” w 1909 roku) kierownictwo przej brat Micha, znakomicie zapowiadajcy si historyk staroytnoci grecko−rzymskiej, ksztacony w Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim oraz w Monachium i Moskwie. Wykada pniej w odrodzonym Uniwersytecie Warszawskim jako docent. W roku 1920 musia porzuci karier akademick dla ratowania „rodzinnej szkoy” i kierowa ni do roku 1939. Wprowadzi nowe treci i formy w nauczaniu jzykw klasycznych. Szkoa bya niezwyka take z innych wzgldw. Ksztacono w niej „katolikw, ewangelikw, bezwyznaniowcw oraz ydw, dzieci polskiej wolnomylnej inteligencji i dzieci plutokracji ydowskiej. Obok dzieci ludu, autentycznych synw praczek i szewcw, krawczy i drobnych kupcw […]. Bogaci pacili wysokie czesne, ubodzy grosze albo zgoa nic”, co prof. Jerzy Axer wyczyta w „Stolicy”. Jednym z pierwszych uczniw by Antoni Sonimski, innym pniejszy pisarz Romain Gary. Wybitn nauczycielk bya te crka Augusta, Zofia z Kreczmarw Baraska, ktra wsppracowaa ze Stefani Sempoowsk.

Dopiero w nastpnym pokoleniu Kreczmarw uczenie zmieszao si z teatrem. Jan to sawny aktor i wieloletni rektor Pastwowej Wyszej Szkoy Teatralnej w Warszawie (1950−67). Jego brat Jerzy, wybitny reyser teatralny, doktor filozofii, przed wojn nauczyciel szk rednich, w czasie okupacji bra udzia w tajnym nauczaniu, po wojnie do roku 1950 by wykadowc uniwersyteckim, a potem – profesorem PWST. Charakterystyczne, i w dwustronicowej, opublikowanej pomiertnie autobiografii zapisa jedynie daty odnoszce si do wszystkich szk i miejsc, w ktrych uczy oraz do kampanii, wicze i awansw wojskowych (ochotniczy udzia w wojnie bolszewickiej, kurs podchorych, kolejne wiczenia, zakopanie broni 1 padziernika 1939). Ani sowa o reyserii. Na ou mierci rozmawia ze swoim ciotecznym siostrzecem, a moim gociem, o rnicach w strategii pedagogicznej, jak powinien stosowa nauczyciel zalenie od tego, czy wykada w klasie eskiej, czy mskiej i od tego, jak ustawione s awki.

Siostry Jana i Jerzego byy nauczycielkami matematyki. Ich siostra cioteczna Bronisawa, matka mojego rozmwcy, uczya przed wojn w szkole powszechnej, a w czasie okupacji na tajnych kompletach.

W kolejnej generacji utrzyma si jeszcze dualizm teatralno−akademicki. Kreczmar po kdzieli, Zbigniew Zapasiewicz, jest czoowym aktorem swego pokolenia i profesorem PWST. Syn Jana aktora, Adam, pisa teksty poetyckie i wystpowa w teatrach kabaretowych. Natomiast syn Jerzego, Antoni, zosta profesorem matematyki UW. Jego cioteczny brat Andrzej Jezierski by profesorem ekonomii w tej uczelni.

Jerzy Axer mwi: „Do mego pokolenia wcznie wszyscy w tej rodzinie uczyli albo duo, albo gwnie, albo jedynie. Wszyscy te w modoci pisali wiersze, gorsze lub lepsze. Wszyscy te, z pokolenia na pokolenie, namitnie gono czytali dzieciom, gwnie Trylogi, Mickiewicza i Sowackiego.”

Ojciec – Lww – wiat wymylony

Trylogi czyta te we Lwowie synowi Maurycy Axer, zwaszcza opisy bitew. Erwin Axer zaszczepi synowi kult dziadka. Sam, wygnany obrotem historii ze Lwowa, nie zakorzeni si ju nigdzie. Wszystkie pniejsze mieszkania byy miejscami chwilowego pobytu.

Cakiem niedawno, ju w XXI wieku, prof. Jerzy Axer, urodzony w odzi w roku 1946, ale mieszkajcy niemal od zawsze w Warszawie (z odzi pamita jedynie hipopotama Lusi i wielkiego pawiana w zoo), zabra swego ojca do jego rodzinnego miasta, eby na miejscu rozpozna domow legend Lwowa. „Nie cakiem si udao – zapamitane domy wypeniy si duchami tych, co zginli albo umarli. W Stryjskim Parku stay szcztki awki, na ktrej kilkuletni Erwin siadywa z bon. W mieszkaniu dziadkw dzieci nowego waciciela gray na dugim korytarzu w pik, tak jak siedemdziesit z gr lat wczeniej mj ojciec ze swoim zamordowanym pniej w getcie za dziaalno konspiracyjn bratem.”

Jedynaka wychowywaa gwnie matka w... „najbardziej niewychowawczy sposb, jaki mona sobie wyobrazi”. W cigej obawie, e nie wyyje (by siedmiomiesicznym wczeniakiem w czasach bez inkubatorw, a lekarz owiadczy Erwinowi: „spodziewaem si po panu lepszej roboty”; w kilkanacie lat pniej przey te z ojcem ciki wypadek samochodowy, po ktrym kurowa si przez ptora roku), pozwalaa na wszystko, wymagajc stanowczo wypeniania jedynego obowizku: rozwijania umysu. Przekonana, e syn jest nadzwyczajnie zdolny, nie pilnowaa, by odkada zabawki na miejsce, lecz by dawa wiadectwo intelektualnych walorw. Stopnie szkolne nie miay znaczenia, tylko lektury, rozmowy, sprawozdania ze „wiatw wymylanych”.

Najczciej wymylanymi byy wiaty pochodne od Trylogii, rozbudowywane przez chopca jego wasnymi historiami o dawnej Polsce. Jerzy zna list, jaki do jego picioletniej matki napisa jej ojciec, Roman, ktry na Gwiazdk roku 1920 wyci dla crki z dykty piknie malowany komplet figurek do Trylogii. Uwaa, e w wolnej Polsce jego dziecko odgrywajc sceny z powieci nie powinno uywa (jak to robiono w jego pokoleniu) carskich kozakw i pruskich huzarw. W zabawach dziecicych Jerzego Trylogia stopia si z bonapartyzmem, broni wic Zbaraa, zdobywa Moskw w 1812 roku, urzdza Rzeczpospolit wielu narodw, a jednoczenie... bra udzia w kolejnych powstaniach.

Druga Rzeczpospolita mao go interesowaa. adne z rodzicw nie przedstawiao jej jako wiata wymarzonego, cho oboje mwili, e bya lepsza od tego, co jest.

Z Polski szlacheckiej do wsplnej Europy

„Bardzo silnie sobie rozbudowaem mit Pierwszej Rzeczypospolitej” – powiada profesor. Wczenie zacz gromadzi ksiki historyczne, przesuwajc stopniowo granice zainteresowa od czasw Trylogii po rok 1905. O czasach pniejszych czyta niechtnie.

Szko wspomina jako udrk, czynic wyjtek dla uczcych w Liceum Rejtana polonisty Ireneusza Gugulskiego i historyka Wiesawa urawskiego. Obaj podsuwali uczniom interesujce, czsto nielegalne ksiki. Rzeczywisto aktualna, to, co poza „wymylonym wiatem” dawnej Polski, byo dalekie. Nie nalea do adnej organizacji modzieowej, nie by te zwizany z uczniowskim krgiem rewizjonistw, cho w szkole podstawowej podkochiwa si w Basi Toruczyk.

„Pozwolono mi odizolowa si starannie od wspczesnoci”. Do pitnastego roku ycia Jerzy Axer nie zdawa sobie sprawy, e w Polsce yj jeszcze „jacy ydzi”, cho zna ich z historii i z... Prusa. Sam nigdy nie dozna adnego przejawu antysemityzmu, a o samym zjawisku dowiedzia si ze zdumieniem w roku 1968.

Wybr studiw nie wynika ze wiadomej chci kontynuowania tradycji pradziada Augusta i stryjecznego dziada Michaa Kreczmarw. Dzisiejszy profesor filologii klasycznej chcia przede wszystkim by historykiem, ale wyobraa sobie, e „opowiadajc histori” w czasach, ktrych koca nie mg si spodziewa, bdzie musia i na kompromisy, moe nawet kama.

Postanowi studiowa antyk, eby „stamtd wraca tylnymi drzwiami do historii”. Stopnie akademickie, cznie z „najmodsz” w PRL humanistyczn habilitacj (1976), uzyska z filologii klasycznej, a przeszed t drog tak szybko, eby spokojnie zaj si „wdrwkami w czasie”. Teatru nie unikn w peni, od trzydziestu lat wykada w Akademii Teatralnej na Wydziale Reyserii analiz dramatu oraz pisuje na ten temat. Ale i tutaj zajmuj go raczej „wiaty wyobraone” ni praktyka teatralna: „Moje kompetencje dotycz badania widowisk upionych w sztukach teatralnych, nie za sztuki budzenia ich ze snu” (w dedykowanej ojcu ksice Filolog w Teatrze, PIW 1991).

W okresie pierwszej „Solidarnoci” prof. Axer wychyn z wymylonego wiata we wspczesno – wybrany kolejno na prodziekana i dziekana Wydziau Polonistyki UW. Skoczywszy urzdowanie, stworzy koncepcj, a w roku 1990 uruchomi Orodek Bada nad Tradycj Antyczn w Polsce i w Europie rodkowowschodniej w Uniwersytecie Warszawskim, pomylany jako samorzdna republika badaczy wewntrz pastwowego uniwersytetu, miejsce, gdzie ludzie zajmowaliby si tym, czym maj ochot si zajmowa, spotykali si dla przyjemnoci, a uczniowie mieli bezporedni kontakt z mistrzami… Dzi cao tego przedsiwzicia nosi nazw Instytut Bada Interdyscyplinarnych „Artes Liberales”, wsppracuje z nim ok. 2 tys. osb (na etatach jest kilkadziesit) i obejmuje on szereg inicjatyw naukowych oraz dydaktycznych.

Z inicjatywy prof. Axera powstay take Midzywydziaowe Indywidualne Studia Humanistyczne (MISH), rozszerzone z czasem na kilka innych uniwersytetw w Polsce i tworzce sie powizan wzajemnymi kontaktami. MISH−e zaoy mj rozmwca take we Lwowie, Kijowie, Grodnie, Misku, Rostowie nad Donem.

Rwnolegle rozwija si program Midzynarodowej Szkoy Humanistycznej Europy rodkowowschodniej. „Jest to pomys odtworzenia przestrzeni Pierwszej Rzeczypospolitej – nie etnicznej ani politycznej, ale kulturowej. Do jego realizacji trzeba stworzy wsplnot ludzi ze rodowisk akademickich Ukrainy, Biaorusi i Rosji – ok. 3 tys. uczestnikw przeszo w cigu 12 lat przez nasz program”.

Wszystko to s dziaania obywatelskie. Dodatkowe rodki zdobywa Jerzy Axer osobicie, gwnie za granic. W tym roku ruszyo Collegium Artes Liberales – nowa forma ksztacenia w „nieistniejcym kierunku bada, czyli w zakresie sztuk wyzwolonych”, zaplanowana na poziomie licencjackim, magisterskim i doktorskim. Z oferty programowej suchacze bd skada wasn kompozycj – bardziej artystyczn, nauczycielsk albo badawcz. „Produkt? Public intellectual, albo moe po prostu polski inteligent”.

Wszystkie przedsiwzicia Jerzego Axera, odkd zaj si dziaalnoci publiczn na forum akademickim, zmierzaj do zintegrowania elity humanistycznej – w Polsce i u wschodnich ssiadw – wok zada, jakie historyczne dowiadczenie wyznaczao zawsze dotd inteligencji, tj. twrczej niezgody na wspczesno i konsolidowanie si w dziaaniu na rzecz zmiany tego, co trzeba zmieni – tworzenia wiatw alternatywnych.

„Zmiana ustroju i wyjcie wojsk rosyjskich z Polski to nie powd, eby i z rzeczywistoci na kompromisy” – mwi profesor. Rozmow koczy toastem zapoyczonym od ukraiskich przyjaci: „Za nasz beznadziejn spraw!”

Forum Akademickie Page Not Found - Forum Akademickie

Błąd 404 - Strona o podanym adresie nie istnieje

Forum Akademickie Page Not Found - Forum Akademickie

Błąd 404 - Strona o podanym adresie nie istnieje