Słowo po słowie

C.K. Norwid

Ty myślisz może, że wiek złoty
Bez walk, sam, przyjdzie do ludzkości
- A gdzież?... powiodą pierw
t e c n o t y,
O d k t ó r y c h c o f a s t r a c h ś m i e s z n o ś c i !

(C.K. Norwid, Ironia)

Obiegowym, właściwie sloganem, jest stwierdzenie, że Norwid „wyprzedzał swoją epokę”. Jest to konstatacja trochę niebezpieczna, bowiem zwalnia z gorliwości w dochodzeniu do prawdy, którą poeta chciał powiedzieć współczesnym sobie Polakom, a której wagę my, „późne wnuki”, wciąż chyba bardziej przeczuwamy niż pojmujemy. Od czasu, kiedy żył i tworzył, bywały chwile zbiorowych uniesień, zogniskowanych wysiłków intelektualnych. I zawsze wtedy Polacy sięgali po Norwida. Nie dochodziło jednak - nawet w takich chwilach - do wyrazistego przedstawienia zbiorowości cnót, „od których cofa strach śmieszności”, ani głośnego ich ponazywania.

Norwida recytowaliśmy w Sierpniu i przez następnych jedenaście miesięcy, bardowie „Solidarności” śpiewali jego wiersze, po 13 grudnia w podziemiu. Jadąc wczesną jesienią 1981 roku na Podlasie, gdzie Kościelna Fundacja Zaopatrzenia Wsi w Wodę miała uroczyście uruchomić pierwszy wodociąg, zobaczyłam przy szosie napis: „Ojczyzna to wielki zbiorowy obowiązek”. Zawsze porusza serca, ale czy pojmujemy, ile mogą znaczyć te słowa?

Prawda użyteczna

W 1983 roku przy Wydziale Polonistyki UW powstała Pracownia Słownika Języka Cypriana Kamila Norwida, którą powołała do życia, i cały czas nią kieruje, prof. Jadwiga Puzynina. Dwadzieścia lat temu był w Polsce właśnie taki czas, kiedy rozglądaliśmy się za cnotami, a u poety romantycznego, który poza romantyzm wychodził myślą aż do nas, szukaliśmy uzasadnień. Do prof. Puzyniny przyszła wtedy magistrantka z tematem Prawda w „Vade-mecum” Norwida, a pani profesor, nie czując się pełnej krwi norwidologiem, pracę poprowadziła. Taka jest geneza Pracowni - przekonanie, że trzeba badać język Norwida, zrozumieć słownictwo Norwida, żeby on w ogóle mógł docierać do ludzi. A docierać koniecznie powinien.

Dwudziestolecie przypadło, szczęśliwie, w Roku Norwidowskim, którego pokłosie zbierać będziemy jeszcze długo. Podczas „miesiąca polskiego” w Paryżu, zaraz po naszym wstąpieniu do Unii, tydzień wypełnią najrozmaiciej prezentowane norwidiana. Prawdopodobnie pocznie się wtedy, a może i bardziej skonkretyzuje, idea pomnika poety w mieście, gdzie pędził i zakończył tułacze życie. Nad taką samą ideą obradował niedawno Sejmik Województwa Mazowieckiego - warszawski pomnik miałby stanąć na placu Bankowym, blisko pomnika Słowackiego.

Pracownia zajmuje nieduży pokój w budynku polonistyki. Nie wiem, jak tu się wygodnie zmieszczą tomy nowego krytycznego wydania dzieł wszystkich poety, które w opracowaniu prof. Jerzego Falickiego z Lublina ukaże się niebawem. Tomów będzie kilkanaście, a muszą być przecież dostępne w każdej chwili. Zespół nie jest bardzo liczny - jego trzon stanowią uczniowie pani profesor (nazywają ich „puzyniątkami”): mgr Tomasz Korpysz i dr Radosław Pawelec, zaś szersze grono zmienia się wraz z kolejnymi pokoleniami magistrantów, doktorantów, polonistów wynoszących stąd bliższą znajomość Norwida, która owocuje w ich dalszym zawodowym życiu. Spotkałam tam panią Magdalenę Wąsikiewicz, zajętą badaniem metajęzyka poety w jego listach na użytek pracy magisterskiej. Kwerendy pokazały jej bohatera jako „dobrego psychologa”, piszącego wiele np. o kwestii kobiecej.

Dwadzieścia lat temu ściągnęli tu studenci oraz magistrzy związani z opozycją, ożywieni pragnieniem, jak to określa pani profesor, przeciwdziałania manipulacji językowej, kłamstwu wokół nas - poprzez Norwida. Rozpoczętemu zbieraniu słownictwa towarzyszyły spotkania dyskusyjne, np. z ks. Józefem Tischnerem, recytacje, np. Rzeczy o wolności słowa przez Danutę Michałowską.

Zespół badaczy „Słownika Języka...” różni się wyraźnie od innych placówek leksykograficznych. Różni się tym, że w rozważaniach o języku stale obecna jest problematyka wartości. Za sprawą najpierw samego poety, który tak mocno „cechował” słowa aksjologicznie, którego słowotwórstwo miało na celu wyrażanie stosunku do wartości i niejako narzucanie go czytelnikom. Przyczyną takiego podejścia jest wszakże i nastawienie tego szczególnego grona norwidologów, pragnących „prawdę poety” nie tylko poznać najlepiej, ale sprawić, by stała się rzeczywiście użyteczna w społeczeństwie, nazwanym przezeń „ostatnim na Ziemi”. Dr Pawelec przypomniał, że w pierwszych latach działania Pracowni wmurowano w Uniwersytecie Warszawskim tablicę upamiętniającą wydarzenia marca 1968 roku, która wyobraża rozprostowaną kartkę, uprzednio, być może, zmiętą i rzuconą w kąt, gdzie wypisano słowa z wiersza Początek broszury politycznej: Nie trzeba kłaniać się Okolicznościom, a Prawdom kazać, by za drzwiami stały. Poznawanie Norwida „słowo po słowie”, jak o swojej pracy mówią gospodarze spotkania, ogromnie w tym pomaga.

Co znaczy?

Jaka różnica między o s k a r ż e n i e m
Z - n i e s i e ni e m, k l ą t w ą albo p r z e m i e n i e n i e m ?
- I jak te rzeczy do siebie się mają,
I czy sądzący, ucząc się jej, zna ją?
I czy sumienie może jąć się za nic,
Bez-organicznym będąc, bo bez granic,
Czymś, co jak magnes odpycha
lub styka?...

(C.K. Norwid {Czy ten ptak kala gniazdo, co je kala})

Prof. Puzynina: - Ktokolwiek teraz pisze o Norwidzie wie, że trzeba się zgłosić do Pracowni i prosić o lokalizację interesujących go wyrazów. Interpretacje dokonane w tym zespole różnią się od dotychczasowych - historycznoliterackich, gdyż towarzyszą im liczne glossy, co stanowi swoistą dyskusję między rozmaitymi kontekstami danego wyrazu. Rozumienie pogłębione, jak to nazywają w Pracowni, następuje właśnie poprzez porównywanie wielu użyć i rozlicznych kontekstów. Mgr Korpysz wytłumaczył mi to na przykładzie słowa „swoboda”. Dla ludzi XIX wieku, także dla Mickiewicza, było synonimem „wolności”, najczęściej politycznej. Norwid wyraźnie różnicuje te pojęcia. Wolność jest u niego przede wszystkim wolnością wewnętrzną, wolnością od zła, „zwoleniem”, czyli zjednoczeniem z wolą Boga.

Bywają tzw. konteksty mylące - te zajmują szczególnie pana dr. Pawelca. Zwraca on uwagę na to, że czytając Norwida, jak zresztą i Mickiewicza, i innych poetów im współczesnych, przyjmujemy, iż użyte słowa mają znaczenia takie, jak dzisiaj. Tymczasem bywa zaskakująco inaczej. „Ostatni despotyzm” to nie ten, który pojawił się najpóźniej, ale despotyzm najgorszy, najcięższy, nasilony w najwyższym stopniu. W jednym z wierszy mamy konstatację, że apostoł Paweł „prawdę Cezarowi w oczy gadał”. Owo „gadał” brzmi nam jakoś „niżej” niż „mówił”, ale u Mickiewicza, w widzeniu księdza Piotra, mamy „ja proch, będę z Panem gadał”. Zestawiwszy te dwa użycia, pojmujemy, że apostoł Paweł nie gwarzył sobie ot tak z Cezarem, lecz przemawiał doń, prawił mu słowo Boże. Dla lepszego rozumienia trzeba wiedzieć i to, że w wieku XVI „gadał” oraz „mówił” były słowami o tej samej randze stylistycznej, zaś poeci romantyczni nader chętnie sięgali do językowych wzorów renesansu, czerpiąc z tego źródła wielorakie inspiracje.

Zastanawiam się, i pytałam o to w Pracowni, czy widać wpływ jej dwudziestoletniego dorobku na norwidologię, czy upowszechnia się owo podejście do twórczości poety od strony języka, jeśli tak wolno je w uproszczeniu nazwać, pamiętając, że jest to cały czas podejście nacechowane aksjologicznie, tropienie jak wartości podstawowe są w tej twórczości obecne. W skromnej ocenie pani profesor i jej uczniów wygląda to tak: - Publikowane dzisiaj prace z reguły odwołują się do ustaleń dokonanych w naszym zespole. Nie znaczy to, że ich autorzy zawsze się z ustaleniami badaczy języka zgadzają. Ci ostatni bowiem kwestionują mocno ugruntowane i wciąż nierzadkie przekonanie, iż należy ogłaszać o dziełach to, co specjalista, przede wszystkim historyk literatury, w nich wyczytał, mając świadomość, że całej prawdy pisarza i tak poznać nie zdołamy. Zastanawiałam się, co bardziej pociągające intelektualnie? Myślę że horyzonty interpretacyjne, jakie odsłania poznawanie języka „słowo po słowie”. Odwiedzając Pracownię Norwidowską, przekonałam się jak niezmiernie są szerokie.

Przeczucia - przebłyski

Prof. Puzynina: - Chrześcijaństwo Norwida jest ściśle związane z Kościołem, ale niesłychanie krytyczne. Niesłychanie nastawione na etykę. Tego chyba wystarczająco nie zauważamy. Takie rozumienie chrześcijaństwa było raczej wyjątkowe w XIX-wiecznym myśleniu i w romantycznej poezji, a ciągle jest prekursorskie. Norwid mówił o „kościele bezwiednym”, włączając doń niektórych myślicieli starożytnych, przede wszystkim Sokratesa, którym się bardzo interesował i szczególnie ulubił, ale także postaci ze świata muzułmańskiego. Pisał o emirze Abd el Kaderze, syryjskim władcy, który w swoich posiadłościach ocalił kilka tysięcy chrześcijan przed rzezią:

Więc hołd, Emirze, przyjm daleki,
Któryś jak puklerz Boży jest.
Niech łzy sieroty, łzy kaleki,
Zabłysną Tobie, jakby chrzest.

(C.K. Norwid, Do Emira Abd el Kadera w Damaszku)

Mamy prawo uznać te mocne słowa za przebłysk myśli rozwiniętej przez Drugi Sobór watykański, a może przeczucie tej drogi Kościoła, która doprowadzi do dialogu międzyreligijnego. Kategoria „przeczucia chrześcijaństwa” pojawia się zresztą u Norwida w odniesieniu właśnie do tych dawnych myślicieli, którzy, jego zdaniem, antycypowali nadejście takiej religii i etyki z nią związanej. Najmłodsza uczestniczka naszego spotkania, pani Wąsikiewicz, zwróciła uwagę na pewną wskazówkę - powiedziałabym - dydaktyczną, skierowaną do współczesnych Norwida, ale wciąż aktualną: że powinniśmy się uczyć od owych postaci-wzorów, ponieważ ci ludzie pracowali nad sobą, żeby dojść do „przeczucia chrześcijaństwa”, a my całą jego treść dostajemy w darze - bez zasługi.

Badanie istoty Norwidowego stosunku do wiary, religii, Kościoła, jest bardzo płodne interpretacyjnie, bowiem ukazuje w pełnym świetle znaczenie podstawowych wartości i norm etycznych w rozumieniu przez poetę takich kwestii, jak: wolność człowieka, wolność narodu, praca - w dochodzeniu do wolności, sztuka - wobec Boga i wobec człowieka...

Moi rozmówcy przywołali dwa wymowne przykłady. Jeden to adresowane do instytucjonalnego chrześcijaństwa słowa, iż Kościół, który by patrzył na Anglię nie przez boleść irlandzką, a na Rosję nie przez boleść polską, w ogóle go nie obowiązuje. Bardzo mocne wskazanie na to, że chrześcijaństwo musi się kierować przede wszystkim etyką. Drugi przykład to ogromne uznanie i szacunek dla Byrona, dalekiego od jakiejkolwiek ortodoksji, za to, że poezję potrafił łączyć ze świadectwem życia - walką o niepodległość Grecji. Przekonanie o tym, że słowo i czyn winny jednoczyć się w służbie człowiekowi, jego dążeniu do wolności, dzielił Norwid z romantykami, szczególnie Mickiewiczem, akcentując mocniej etyczny wymiar tej powinności.

Nam

Język Norwida jest aforystyczny. Możemy jego poezję (a i prozę) czytać „po kawałku”. Możemy efektownie cytować, wypisywać na pomnikach i transparentach. Jak wielki to walor, pokazało się w okresie „sierpniowego przebudzenia”. Później Ojciec Święty przywołał w warszawskim kościele Św. Krzyża, podczas spotkania z ludźmi kultury, słowa o „pracy, by się zmartwychwstało”, a wszyscy tam zgromadzeni usłyszeli w tym nadzieję, że przecież zmartwychwstaniemy, nie wiem, czy uzależniając to, i w jakim stopniu, od pracy, którą trzeba wykonać.

Głębsze rozumienie, jakie przynosi badanie słownika języka poety, sprawia, że możemy nie tylko powoływać się na przemawiające do wyobraźni i do uczuć sentencje, pozostając niejako na powierzchni ich znaczeń, lecz odwoływać się do bogatszego zasobu myśli, gdzie nieodmiennie ujawnia się albo gorzkie pytanie z kategorii tych trafiających w sumienie (jeśli sumienie jako tako wrażliwe), albo zobowiązująca trafnością konstatacja (jeśli poczucie powinności - człowieczej, obywatelskiej, patriotycznej - na jakim takim poziomie).

Norwid wyraźnie rozróżniał naród i społeczeństwo, profetycznie odnosząc treść owych pojęć do sytuacji, o której nie wątpił, że nastąpi, kiedy Polacy będą mieć własne państwo. Prof. Puzynina zwróciła uwagę na to, jak ogromnie cenił parlament. Pisał tak:

Cóż słowo to parlamentarne

spełnić ma... wielkie słowo - s p o ł e c z n i e - o f i a r n e,
Trwające jak świątynia niewidzialna w tłumie,
Co? brak jemu, gdy ludzkość się już łączyć umie
I mogłaby nieledwie chórem zabrzmieć tkliwie:
Prawda!... A l e ż c z y umie R Ó Ż N I Ć się godziwie?

(C.K. Norwid, Rzecz o wolności słowa)

Aktualność tych prawd boleśniejsza będzie dzisiejszym czytelnikom, jeśli się dowiedzą, ile razy w pismach Norwida występuje słowo „parlament” i że zawsze pojawia się w kontekście troski dyktującej krytykę. - Interpretować, interpretować, dochodzić jak najbliżej do myśli norwidowskiej - powiada pani profesor, a jej młodzi współpracownicy, gorliwie się tym zajmując, dokonują odkryć mniej i bardziej doniosłych dla wizerunku dzieła wciąż jeszcze nie poznanego, choć tomy o nim badacze zapisali. Pytałam, czy poza ustaleniami znaczeń wyrazów (poprzez analizę użyć i kontekstów) przyjmuje się również szerzej metoda, owo wychodzenie od języka - ze stałym baczeniem na odzwierciedlanie się w nim stosunku do wartości, integralne traktowanie słowa i jego treści?

- Tego nie obserwujemy - usłyszałam. Inni badacze na razie korzystają z wyników.

książki i czyny

Rezultaty badania dzieł Norwida „słowo po słowie” stanowią już pokaźną bibliotekę. W najnowszym numerze (20/21) ukazującego się w Lublinie czasopisma „Studia Norwidiana” zamieszczono Bibliografię prac zespołu Pracowni Słownika Języka Cypriana Kamila Norwida. Wiele zapisanych tam książek rozeszło się bardzo szybko, wszystkie mają wdzięcznych czytelników w osobach nie samych polonistów, ale studentów innych kierunków humanistycznych, nawet uczniów.

Ukazały się m.in.: Czemu i jak czytać Norwida?, Fraszki norwidowskie, Całość Norwida - „całość” to pojęcie ogromnie u poety ważne. Całkiem niedawno wyszła książka poświęcona człowiekowi - pod redakcją Tomasza Korpysza. Ponadto pięć zeszytów tematycznych zawierających bardzo precyzyjne analizy filologiczne, ale także szerokie komentarze. One bodaj najlepiej prezentują to podejście - badanie języka z interpretacją treści, jaką rezultaty dociekań językowych umożliwiają.

Pierwszy zeszyt poświęcono prawdzie i kłamstwu, drugi... barwom. Mówiąc o nim pani profesor podkreśla, że barwy u Norwida mają prawie zawsze znaczenie symboliczne, są związane z wartościami. Osobny zeszyt, do którego bardzo się „przyłożył” dr Pawelec, to zeszyt „estetyczny”, dotyczący sztuki, piękna. Tu dygresja słownikowa. Nader częste użycie przez Norwida słowa „piękno” było, na tle literackiej polszczyzny XIX wieku, oryginalne. U Mickiewicza np. nie występuje ono ani razu, choć ten poeta często mówi o „piękności” („Dziś piękność twą w całej ozdobie”). Zdaniem badaczy Norwidowego języka, świadczy to o wysokim stopniu świadomości metaestetycznej, a możliwe jest do odkrycia, jeśli się dysponuje dużym materiałem słownikowym i można dokonywać porównań wedle rozmaitych kryteriów. Sądy o chrześcijaństwie, o których mowa wcześniej, zostały przedstawione (i zinterpretowane) w specjalnym zeszycie - przesłano go papieżowi - a w planach jest jeszcze jeden, gdyż badanie tej kwestii przynosi ciągle coś nowego.

Przybliżanie Norwida, pragnienie pokazania go w jego prawdzie innym - co jest istotnym składnikiem genezy Pracowni - nie ustały. Nadal odbywają się konwersatoria dla studentów i zajęcia otwarte z zakresu interpretacji. Członkowie zespołu prowadzą lekcje w szkołach, a i do Pracowni przychodzą uczniowie, żeby zobaczyć pracę nad słownikiem, dowiedzieć się, dlaczego ta praca jest ważna i jakie przynosi owoce. - Uczniowie reagują zupełnie niezwykle. Jeżeli pokazuje im się Norwida blisko tekstu, widzą w nim dużo ważnych dla siebie rzeczy. Doświadczenia spotkań z młodzieżą są budujące, bo mówią o „trafnej wrażliwości”, wyczuleniu na krytykę oraz ironię, ale także na mądrość, stosunek do sztuki, do chrześcijaństwa. Po lekcjach czy spotkaniach dyskusje kuluarowe przeciągają się długo i, co radośnie odnotowują gospodarze Pracowni, słuchającym udziela się ich własny zapał w tropieniu zjawisk językowych odnoszonych do treści utworów.

Przez mikroskop

W Warszawskiej Pracowni Norwidowskiej uprawia się to, co ma naukową nazwę „lingwistyki korpusowej”, a polega, mówiąc najprościej, na gromadzeniu o wiele większych niż niegdyś „korpusów” użyć wyrazów, zwłaszcza tych mocno nacechowanych znaczeniowo i aksjologicznie. Ideałem byłoby, oczywiście, zgromadzenie wszystkich i do tego ideału zbliżają się twórcy indeksu użyć. Dr Pawelec powiada, że tak podchodząc, widzimy język w troszeczkę innym zwierciadle, widzimy język pełny i to może rewolucjonizować wiele twierdzeń w ogóle o języku XIX wieku. Porównałbym to do... mikroskopu elektronowego, który daje wgląd dziesięć tysięcy razy dokładniejszy niż wgląd za pomocą mikroskopu szkolnego. Nagle ukazuje się świat, którego po prostu wcześniej nie dostrzegaliśmy. Przez ten „mikroskop” badacze chcą zobaczyć prawdę Norwida, tj. przekonać się wiarygodnie, co myślał o świecie, w jakim żył i tworzył, co pragnął w nim zmienić, do czego nawoływał swoich rodaków, jaką widział przyszłość ojczyzny, pod jakimi warunkami przewidywał jej wolność oraz rozwój i jednostek, i narodu, i społeczeństwa.

Ośmieliłam się na koniec spotkania w Pracowni zapytać, jak daleko są wszyscy tu zebrani badacze na drodze, którą obrali? Pani prof. Puzynina powiedziała z uśmiechem: - Och, tego nie wiemy. Mamy przed sobą niewyczerpane bogactwo - myśli, piękna językowego, metaforyki zupełnie niezwykłej, a bardzo słabo znanej...

Można zazdrościć. Warto czekać na kolejne publikacje. Trzeba czerpać z tego źródła, jakim są teksty Norwida, jeśli spieszno, to czerpać to, co pod ręką - owe mocne, często boleśnie aktualne wskazania i wezwania. A jeśli przychodzi „z cezarami gadać”, to należy się nad źródłem cierpliwiej pochylić i poszukać słów odpowiednich do rzeczy, pamiętając, że ten dawny poeta był niezwykle przenikliwy, ogromnie, jak byśmy dzisiaj chcieli, „wyczulony politycznie”, ale nade wszystko wrażliwy na jednoznaczność moralną. Używając słów wielkich, nadawał im wagę niejako ostateczną i wyróżniał te słowa jak znaki orientacyjne na ludzkiej drodze do tego, co lepsze.