Piata władza?

Celem imprezy, zorganizowanej przez Koło Naukowe Studentów Socjologii przy współpracy z IS UMK, była interdyscyplinarna, wielowątkowa refleksja nad przemianami i najważniejszymi zjawiskami współczesnej polskiej popkultury. W trakcie trzydniowych obrad uczestnicy próbowali odpowiedzieć na pytanie, w jaki sposób uwidacznia się jej swoista władza, nieformalny, trudny do uchwycenia, lecz często bardzo znaczący wpływ na ludzkie postawy, gusta i zachowania.

W konferencji „Piąta władza? Kultura masowa i społeczeństwo polskie” wzięło udział około 50 osób - studentów, doktorantów i młodszych pracowników naukowych z ośrodków akademickich całego kraju (Bielsko-Biała, Gdańsk, Łódź, Poznań, Toruń, Warszawa, Wrocław). W zaprezentowanych referatach i raportach z badań poruszali oni bardzo różnorodne problemy współczesnej kultury masowej w Polsce. Motywami, które szczególnie często przewijały się w prelekcjach i dyskusjach, były m.in.: wychowujący, kształtujący postawy wpływ przekazów medialnych (zwłaszcza jego nowych form, np. reality show), demokratyzacja i skracanie się dystansu twórca - odbiorca, a także relacje pomiędzy kulturą masową a wysoką bądź alternatywną.

Szerokie spektrum

Warto podkreślić, że kultura popularna zaprezentowana została na konferencji w bardzo szerokim spektrum, nie ograniczona jedynie - jak ma to często miejsce - do sfery mediów, muzyki pop czy filmu. Agata Wesołowska z UMK przedstawiła interesujący referat na nieczęsto zauważany przez socjologów temat, jakim jest masowe żywienie i kontrowersje z nim związane. Zuzanna Grochulska z UŁ pokazywała z kolei, w jaki sposób kultura masowa zawłaszcza sobie elementy subkulturowych stylów życia, takich jak ubiór, sport czy środowiskowy żargon. W ramach refleksji nad kulturą masową przedstawiono też dylematy (nie)obecności najnowszej sztuki polskiej (Libera, Baumgart, Nieznalska, Kozyra) w Internecie oraz fenomen popularności takich gatunków literackich, jak romans i technothriller, które - jak dowodzili uczestnicy - mają swój rodowód w tzw. literaturze wysokiej. Wystąpienia Pawła Szarka i Tomasza Marciniaka z UMK poświęcone były z kolei społeczno-kulturowemu kontekstowi komiksu. Analizowali oni uosabianą przez rysunkowych superbohaterów sferę mitu w kulturze oraz zastanawiali się nad kondycją polskiego komiksu, który, będąc na Zachodzie gatunkiem jak najbardziej masowym, w naszym kraju stanowi raczej zjawisko niszowe.

Refleksje uczestników konferencji bardzo często odnosiły się do konkretnych zjawisk i wydarzeń świata kultury popularnej w Polsce. Wnikliwą analizę relacji między kulturą komercyjną a kontrkulturą na przykładzie festiwalu „Przystanek Woodstock” zaprezentował Tomasz M. Skoczylas z UWr. Muzyce poświęcono zresztą odrębną sesję tematyczną, w czasie której uczestnicy dyskutowali nad wieszczonym przez media zmierzchem kultury rocka czy też specyfiką polskiego hip-hopu, zarówno jako gatunku muzycznego, jak i nurtu w kulturze młodzieżowej. Interesujące pytania o polską odmianę talent show postawił Marcin Biernat (ATH Bielsko-Biała). Czemu służą programy takie, jak „Idol”: promocji młodych gwiazd estrady czy raczej wylansowaniu reprezentowanego przez nich określonego typu osobowości i stylu życia? Dlaczego zwycięstwa uczestników programu nie przekładają się na ich komercyjne i artystyczne sukcesy?

Nowe narzędzia

Zainteresowani problematyką kultury masowej studenci i naukowcy zaproponowali także nowe tropy jej analizowania. Kategoriami, które dobrze oddawałyby charakter kultury masowej są, jak pokazywali uczestnicy konferencji, m.in. pojęcia kiczu oraz nudy - poczucia stłamszenia, wyczerpania i zagubienia w panopticum bodźców, jakimi stymulowany jest człowiek w czasie przerwy na reklamę czy podczas zakupów w wielkiej galerii handlowej. Michał Korczyński, socjolog z UAM, przedstawił z kolei pomysł na odczytanie kultury masowej jako „kultury kłótni”, według koncepcji amerykańskiej socjolingwistki Deborah Tannen. Agresywna, batalistyczna retoryka, tendencje do rywalizacji, klasyfikowania i oceniania oraz konfrontacyjność (np. w głośnym telewizyjnym pojedynku Michała Wiśniewskiego i Andrzeja Leppera) są, jego zdaniem, dominującymi zjawiskami w polskiej rzeczywistości medialnej.

Choć uczestnikom konferencji nie udało się jednoznacznie odpowiedzieć na zawarte w jej tytule pytanie o władzę kultury masowej, imprezę można - jak powiedział jej kierownik naukowy, dr Tomasz Marciniak z IS UMK - uznać za przedsięwzięcie udane pod względem naukowym. Referaty i następujące po nich żywe, długie dyskusje pokazały, jak ważną dla socjologów, kulturoznawców, filozofów i politologów sferą życia społecznego jest kultura masowa. I - co nie mniej ważne - jak często jej zjawiska umykają klasycznym już koncepcjom kultury masowej Antoniny Kłoskowskiej czy niewidocznej, rozproszonej władzy Michela Foucaulta. Konferencja pokazała bowiem, że dynamicznie rozwijająca się .piąta władza” kultury popularnej potrzebuje przede wszystkim nowych narzędzi jej analizy, nowych tropów refleksji. A tych z pewnością dostarczyła toruńska konferencja.

Magdalena Bergmann, studentka V roku socjologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, jest wiceprzewodniczącą Koła Naukowego Studentów Socjologii.