Inicjatywy z zakresu digital humanities związane z cyfrowym opracowaniem rękopisów i procesowaniem metadanych zaprezentowano podczas międzynarodowej interdyscyplinarnej konferencji zorganizowanej w ramach projektu DiHeLib. Wydarzenie odbyło się w Bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie.
Tematem konferencji była orkiestracja danych i metadanych rozpatrywana w odniesieniu do danych pochodzących z kolekcji rękopiśmiennych – zbieranych, opracowywanych i udostępnianych przez instytucje zajmujące się dziedzictwem kulturowym. Orkiestracja to proces automatycznego zarządzania przepływem danych pochodzących z różnych miejsc przechowywania, narzędzi i systemów, i przekazywanie ich w sposób harmonijny i skoordynowany użytkownikom lub innym systemom do dalszych analiz.
Tematyka była ściśle związana z celami Projektu Flagowego „European Heritage in the Jagiellonian Library: Digital Authoring of the Berlin Collections. CoreFacility (DiHeLib)” i wyzwaniami, z jakimi mierzą się członkowie realizującego go zespołu, pracując nad skatalogowaniem, opracowaniem, digitalizacją i udostępnieniem rękopisów z Kolekcji Autografów (Sammlung Autographa). Kolekcja ta zawiera dokumenty, głównie listy, napisane własnoręcznie przez wybitne postaci europejskiej kultury, literatury i nauki. To jeden z najobszerniejszych i najcenniejszych zbiorów wchodzących w skład tzw. depozytu berlińskiego, przechowywanego od końca lat czterdziestych XX wieku w Bibliotece Jagiellońskiej.
Zapoczątkowany w ostatnich latach interdyscyplinarny Projekt Flagowy kładzie nacisk na badanie i udostępnianie Kolekcji Autografów z wykorzystaniem najnowszych technologii i standardów opisu rękopisów, a jego celem jest m.in. stworzenie systemu ARCARIUM, kompleksowego środowiska pracy orkiestrującego dane i metadane różnego typu i o różnym pochodzeniu związane z rękopisami przechowywanymi w BJ. Zintegrowane z Jagiellońską Biblioteką Cyfrową baza wiedzy i interfejsy wchodzące w skład ARCARIUM mają służyć zarówno gromadzeniu i archiwizacji danych (cyfrowych obrazów tekstu i treści rękopisów) oraz metadanych (zestandaryzowanych opisów tych danych), jak i udostępnianiu ich szerokiemu gronu użytkowników o różnych oczekiwaniach i potrzebach, wraz z zestawem innowacyjnych narzędzi ułatwiających pracę z rękopisami.
W trakcie konferencji przedstawiono szereg projektów z zakresu digital humanities związanych z cyfrowym opracowaniem rękopisów i procesowaniem metadanych. Omówiono zarówno dotychczasowe osiągnięcia, jak i ograniczenia tych przedsięwzięć, a także szanse przyszłego rozwoju.
Alois Pichler z Uniwersytetu w Bergen przedstawił pilotażowy projekt Filippo Moski o nazwie „Wittgensteinian Oracle”. Jest to chatbot wykorzystujący ChatGPT do operowania na treściach zawartych w spuściźnie Ludwiga Wittgensteina zdigitalizowanej przez Archiwum Wittgensteina na Uniwersytecie w Bergen (Norwegia). Michael Lužný z Biblioteki Narodowej Republiki Czeskiej zaprezentował portal Manuscriptorium, który jest próbą wykroczenia poza standardowe funkcjonalności bibliotek cyfrowych w kierunku stworzenia wirtualnego środowiska badawczego, umożliwiającego pracę badawczą związaną z digitalizatami pochodzącymi z różnych zasobów w oparciu o standard IIIF i wykorzystanie ChatGPT. Robert Giel i Gerhard Mueller z Biblioteki Państwowej w Berlinie zaprezentowali dwa projekty służące opracowywaniu i udostępnianiu rękopisów: Handschriftenportal – centralny portal służący udostępnianiu metadanych i digitalizatów średniowiecznych i nowożytnych rękopisów oprawnych znajdujących się w zbiorach niemieckich oraz portal Kalliope – zbiorczy katalog łączący pochodzące z rożnych źródeł metadane związane z dokumentami osobistymi, rękopisami i archiwami wydawców z niemieckiego kręgu kulturowego.
Rebecca Hirsch z Uniwersytetu w Edynburgu przedstawiła najważniejsze zastosowania standardu IIIF (International Image Interoperability Framework) służącego ujednoliceniu dostępu do digitalizatów w formie obrazu oraz opowiedziała o międzynarodowej społeczności, która wspiera, promuje i udoskonala to narzędzie. Markus Ender, Ulrich Lobis oraz Joseph Wang-Kathrein z Brenner-Archiv Uniwersytetu w Innsbrucku opowiedzieli o portalu Transkribus i innych narzędziach sztucznej inteligencji służących do transkrypcji rękopisów w kontekście ich wpływu na edukację. Wnioski płynące z pracy z narzędziem Transkribus do opracowania rękopisów pisanych tzw. polską Schwabachą przedstawiły badaczki z Uniwersytetu Jagiellońskiego: Olga Zatońska, Agata Lech i Joanna Hałaczkiewicz.
Lorna Hughes z Uniwersytetu w Glasgow kierująca projektem AHRC „Our Heritage, Our Stories” omówiła kwestie wykorzystania sztucznej inteligencji i przetwarzania języka naturalnego (NLP) w harmonizacji i prezentacji metadanych dotyczących cyfrowego dziedzictwa tworzonego przez różne nieakademickie społeczności. Aleksandra Nowak i Marcin Heliński z Poznańskiego Centrum Superkomputerowo-Sieciowego przedstawili projekt ECHOES mający na celu utworzenie Europejskiej Chmury Dziedzictwa Kulturowego, zrzeszającej różne europejskie podmioty zajmujące się zabezpieczaniem i udostępnianiem dziedzictwa kulturowego w formie cyfrowej.
Lara Szypszak z Sekcji Rękopisów Biblioteki Kongresu Stanów Zjednoczonych w Waszyngtonie omówiła wyzwania i konkretne rozwiązania techniczne związane z orkiestracją danych z wielu źródeł wdrożone w Sekcji Rękopisów Biblioteki Kongresu, gdzie przechowywana jest ogromna liczba cennych zbiorów rękopiśmiennych. Sonia Wronkowska z Biblioteki Narodowej w Warszawie przedstawiła model danych i proces wdrażania innowacji w portalu biblioteki cyfrowej Polona rozwijanym przez Bibliotekę Narodową. Niedawne modernizacje objęły tu m.in. nowy model danych i architektury zaspokajającej potrzeby wielu interesariuszy dzięki wyspecjalizowanym graficznym interfejsom użytkownika: Polona dla bibliotek, Polona dla wydawców, Polona dla naukowców, Polona dla szerokiej publiczności, a także Polona API. Tomasz Łojewski i Anna Seweryn z Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie zaprezentowali natomiast nowoczesne narzędzia stosowane do analizy materialności dokumentów rękopiśmiennych, tj. techniki badania dokumentów umożliwiające uwidocznienie nieczytelnych treści (obrazowanie wielospektralne, MSI i obrazowanie transformacji odbiciowej, RTI) oraz określające zagrożenia związanych z ekspozycją dokumentów na światło.
Powyższe rozwiązania i projekty zostały ukazane wielostronnie: z perspektywy bibliotekarzy wdrażających nowe technologie, z perspektywy osób zarządzających i planujących ich wdrażanie, zarówno od strony instytucji: bibliotek i jednostek badawczych, jak i użytkowników: czytelników i badaczy wykorzystujących je w swoich badaniach. Nie zabrakło refleksji humanistycznej dotyczącej roli człowieka w coraz bardziej zautomatyzowanym środowisku humanistów cyfrowych, a także prób rekonstrukcji humanistycznych prefiguracji metafor używanych w dzisiejszych naukach informatycznych, które przedstawili Jörg Paulus i Simona Noreik z Uniwersytetu Bauhaus w Weimarze.
W ramach wydarzenia odbyły się dwie dyskusje panelowe z udziałem ekspertów. Pierwsza poświęcona była zastosowaniu sztucznej inteligencji w cyfrowych kolekcjach manuskryptów, druga dotyczyła integracji danych i metadanych wytwarzanych w procesie opracowywania Kolekcji Autografów ze zbiorów berlińskich ze środowiskiem humanistyki cyfrowej oraz przyszłości zawodu bibliotekarza w tym środowisku. Ważnym punktem programu było przedstawienie samego Projektu Flagowego DiHeLib, jego celów i stopnia ich realizacji, dotychczasowych osiągnięć i planów na przyszłość. Projekt zaprezentowali: Jadwiga Kita-Huber (kierownik DiHeLib), Remigiusz Sapa (dyrektor Biblioteki Jagiellońskiej i koordynator platformy digitalizacyjno-
Konferencja „(Meta-) Data Orchestration: Connecting Manuscript Collections for Innovating Research – ‘Berlinka’ in action” była drugą z organizowanych w ramach Projektu Flagowego (DiHeLib). Jest on realizowany w programie strategicznym Inicjatywa Doskonałości w UJ oraz koordynowany przez trzy jednostki Uniwersytetu Jagiellońskiego: Wydział Filologiczny, Bibliotekę Jagiellońską oraz Wydział Fizyki, Astronomii i Informatyki Stosowanej. Kolejną edycję konferencji zaplanowano na listopad 2025 roku.
Anna Żymełka-Pietrzak
