Pierwszego tak dokładnego biologicznego dowodu na migracje i wymianę populacji w Dolinie Nilu jeszcze w prehistorii, w okresie poprzedzającym formowanie się najstarszych cywilizacji w naszej części globu, dostarczyły badania międzynarodowego zespołu z udziałem polskich archeologów. Dokonali tego dzięki… morfologii zębów.
W świecie nauki liczy się każdy detal. Nawet ten ukryty w szkliwie zębów sprzed tysięcy lat! Grupa dwudziestu badaczy z 12 europejskich instytucji (polskich, niemieckich, brytyjskich, szwajcarskich, francuskich, włoskich, czeskich) i jednego amerykańskiego uniwersytetu przeanalizowała szczątki 88 osób z trzynastu pradziejowych stanowisk archeologicznych z południowego Egiptu i Sudanu. Prześledzili, jak zmieniała się struktura populacji w okresie przejścia od łowiectwa i zbieractwa do pierwszych społeczeństw neolitycznych. Wyniki ich badań rzucają nowe światło na prehistoryczne społeczności Doliny Nilu i dostarczają unikalnych informacji o biologicznych i kulturowych powiązaniach między dawnymi ludami Afryki Północno-Wschodniej. Pomogła w tym analiza granicy szkliwo-zębina.
Może ona zdradzić, kto przemieszczał się po Dolinie Środkowego Nilu w czasach, kiedy GPS nie istniał, krowy służyły bardziej do modlenia niż jedzenia, a najlepszą mapą były gwiazdy – śmieje się dr hab. Marta Osypińska z Uniwersytetu Wrocławskiego. – A tak na poważnie: rozszyfrowaliśmy ślady prehistorycznych migracji zapisanych w zębach – dodaje.
Przez długi czas brak danych paleogenetycznych utrudniał rekonstrukcję historii populacyjnej Doliny Nilu. Nowe badania pokazują jednak, że analiza wewnętrznej struktury zębów może dostarczyć niezwykle precyzyjnych informacji o biologicznych przemianach ludności. Co sprawia, że jest tak przełomowa? Wewnętrzna struktura zębów, a zwłaszcza połączenie szkliwa i zębiny, jest kształtowana przez silne uwarunkowania genetyczne. Oznacza to, że nawet w przypadku braku materiału DNA, badanie mikrotomografii zębów pozwala na odtworzenie pokrewieństw biologicznych dawnych populacji w skali mikroewolucyjnej.
Morfologia zębów umożliwia odczytanie historii ewolucyjnej regionu na poziomie mikroewolucji. Opracowana przez nas metodologia toruje również drogę do szczegółowych analiz filogenetycznych populacji ludzkich, zwłaszcza tam, gdzie starożytne DNA nie jest dobrze zachowane – wyjaśnia dr hab. Marta Osypińska, która badała stanowiska wczesnoholoceńskie w Sudanie: Affad i Letti.
Oba znajdują się w niezwykle ważnym regionie, w Wielkim Zakolu Nilu, gdzie przecinają się kluczowe szlaki migracji w dziejach Afryki. Badania dowiodły, że tzw. rewolucja neolityczna w Afryce, a więc podjęcie produkcji żywności przez ludzi, zaszła nie tyle w wyniku „ewolucji umiejętności”, ile została „przyniesiona” do Środkowej Doliny Nilu przez migrujących ludzi, odmiennych morfologicznie od dawnych rodzimych łowców-zbieraczy i proto-pasterzy, którzy zostali „wyparci” na rozległe obszary ulegające stopniowemu pustynnieniu.
Pojawienie się produkcji żywności około 10 tys. lat temu stanowiło jeden z najważniejszych punktów zwrotnych w dziejach człowieka. W Dolinie Nilu, na obszarze dzisiejszego południowego Egiptu i Sudanu, proces ten rozpoczął się stopniowo między szóstym a piątym tysiącleciem p.n.e. – wskazuje archeolożka z UWr.
Jej wcześniejsze badania pokazały, że od ósmego tysiąclecia podejmowano próby udomowienia bydła w Afryce, niezależnie od Bliskiego Wschodu. Mimo licznych odkryć archeologicznych, do tej pory brakowało jednoznacznych dowodów pozwalających określić, jakie grupy ludności uczestniczyły w tej kluczowej transformacji, czyli rozpowszechnieniu się uprawy roli i stacjonarnej hodowli zwierząt. Dzięki nowoczesnym technikom obrazowania rentgenowskiego udało się rozwikłać tajemnicę przejścia z gospodarki łowiecko-zbierackiej do rolnictwa w Afryce Subsaharyjskiej.
To pierwszy tak dokładny biologiczny dowód na migracje i wymianę populacji w Dolinie Nilu jeszcze w prehistorii, w okresie poprzedzającym formowanie się najstarszych cywilizacji w naszej części globu – twierdzą badacze uczestniczący w projekcie obejmującym prawie 14 tys. lat historii populacji ludzi z Afryki Subsaharyjskiej, a konkretnie okres pojawienia się praktyk produkcji żywności w Dolinie Nilu.
Koordynatorami i pomysłodawcami badań byli Nicolas Martin i Isabelle Crevecoeur z Uniwersytetu w Bordeaux, którzy wykorzystując obrazowanie rentgenowskie o wysokiej rozdzielczości (mikrotomografia), przeanalizowali wewnętrzną strukturę zębów, w szczególności połączenie szkliwa i zębiny (tj. tkanek tworzących zęby). Oprócz archeolożki z UWr w badaniach uczestniczył także dr Piotr Osypiński z Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk.
Wyniki ukazały się na łamach „Proceedings of the National Academy of Sciences”. To pierwsza publikacja w „PNAS” z udziałem polskich archeologów zajmujących się pradziejami Afryki.
MK, źródło: UWr