Aktualności
Życie akademickie
23 Lutego
Opublikowano: 2023-02-23

Rok wojny: podsumowanie pomocy dla ukraińskiego środowiska akademickiego

W rok od rozpoczęcia pełnoskalowej rosyjskiej inwazji podsumowujemy dotychczasowe działania polskich instytucji skierowane do ukraińskiego środowiska akademickiego.

Rozpoczęta 24 lutego 2022 r. rosyjska agresja na Ukrainę spotkała się z bardzo szybką reakcją polskich uczelni i instytucji odpowiedzialnych za naukę, które podjęły działania na rzecz pomocy ukraińskim studentom i badaczom. Najważniejsze było stworzenie im możliwości do kontynuowania nauki, pracy i badań w Polsce. Z danych zebranych przez Konferencję Rektorów Akademickich Szkół Polskich wynika, że nad Wisłą kształci się 21 125 studentów z Ukrainy. Gros z nich (13 080) rozpoczęło studia 1 października 2022 roku, ponad 1,2 tys. uczestniczy w zajęciach zdalnie, zaś 581 przebywa u nas na wymianach. Na naszych uczelniach przebywa także 118 doktorantów oraz blisko 1016 pracowników akademickich z Ukrainy – nie tylko zatrudnionych, ale także na wymianach czy w ramach różnych programów mobilności.

„Powinniśmy robić wszystko, co w naszej mocy, by chronić ludzkie życie. Powinniśmy również chronić ukraiński sektor nauki i szkolnictwa wyższego przed wywołanym wojną upadkiem, rosnącą luką pokoleniową i drenażem mózgów” – napisali w liście otwartym w rocznicę wybuchu wojny prezesi trzech akademii nauk: prof. Anatoly Zagorodny (Narodowa Akademia Nauk Ukrainy, NANU), prof. Marcia McNutt (Narodowa Akademia Nauk USA, NAS) oraz prof. Marek Konarzewski (Polska Akademia Nauk, PAN).

Od marca 2022 r. niemal 250 badaczy (w tym 85% kobiet) otrzymało krótkie stypendia zorganizowane przez Polską Akademię Nauk. Gościło ich łącznie 50 instytutów PAN. W niektórych jednostkach znalazło się aż 20 stypendystów (liderem jest Instytut Slawistyki PAN). Pobyty naukowców z Ukrainy trwały od jednego do dziewięciu miesięcy. Dzięki wsparciu amerykańskiej National Academy of Science uruchomiono kolejny program, do którego wpłynęło ponad 170 aplikacji. Decyzje dotyczące finansowania wybranych wniosków mają być ogłoszone na przełomie marca i kwietnia. Grupy badawcze będą prowadziły prace w instytutach Polskiej Akademii Nauk nawet przez trzy lata. Program umożliwia również zaangażowanie naukowców, którzy na czas wojny pozostali na terenie Ukrainy.

Na dotychczasowe i przyszłe wsparcie naukowców z Ukrainy ze strony PAN i jej partnerów zagranicznych przekazane zostanie łącznie 12 mln zł. Także z inicjatywy PAN prezesi najważniejszych akademii naukowych spotkali się w Warszawie i wspólnie uzgodnili 10-punktowy plan działania na rzecz odbudowy nauki w Ukrainie.

Specjalny program stworzono także w Narodowym Centrum Nauki. Objął badaczki i badaczy, bez względu na obywatelstwo, którzy schronili się w Polsce. Spośród 213 wniosków wyłoniono 51 osób (38 kobiet i 13 mężczyzn). Największą grupę (19 osób) stanowią reprezentanci nauk o Ziemi. Oprócz nich jest 17 przedstawicieli nauk ścisłych i technicznych oraz 15 prowadzących badania humanistyczne i społeczne. NCN finansuje ich roczny pobyt w polskich jednostkach akademickich i naukowych – zapewnia środki na wynagrodzenia oraz badania. Laureaci to głównie mieszkańcy Kijowa (ze stolicy przyjechało ponad 30 osób), Charkowa, Lwowa, Odessy, Ługańska i Sum. Swoje badania realizują w 38 uczelniach i innych jednostkach naukowych.

Dwa miesiące później rozpoczął się nabór do programu stypendialnego dla studentów i osób przed doktoratem. Miał im pomóc w kontynuacji studiów, napisaniu pracy magisterskiej lub rozprawy doktorskiej albo realizacji innych form kształcenia w polskich ośrodkach. Zakwalifikowano do niego 15 badaczek i 7 badaczy z 14 różnych uczelni i jednostek naukowych. Od stycznia kontynuują kształcenie lub badania w 16 polskich instytucjach. Pierwotnie budżet konkursu wynosił 1,2 mln zł, ale dzięki dodatkowym środkom przekazanym przez darczyńców zwiększono go o 215 tys. euro. Tym samym kilka dni temu do grona stypendystów dołączyło kolejnych 18 studentów i początkujących badaczy.

W ramach działań pomocowych NCN umożliwiło także laureatom grantów zatrudnianie naukowców uciekających przed wojną w trwających już projektach. Dzięki temu m.in. zatrudnienie w projekcie w grancie OPUS dr Karoliny Ćwiek-Rogalskiej z Instytutu Slawistyki PAN pt. „Dokumenty i biurokracja w regionach poniemieckich: państwotwórczość, regulacja i kontrola w Polsce i Czechosłowacji (od lat czterdziestych do siedemdziesiątych XX wieku)” uzyskała dr Yana Hladyr z Krzyworoskiego Uniwersytetu Narodowego. Zajmowała się kwerendą w Archiwum Akt Nowych w Warszawie, dotyczącą kontaktów i relacji polskiej powojennej biurokracji na tzw. Ziemiach Odzyskanych z przedstawicielami Armii Czerwonej.

Narodowa Agencja Wymiany Akademickiej, w porozumieniu ze środowiskiem akademickim i naukowym, wypracowała zasady programu pod hasłem „Solidarni z Ukrainą”. Wszystko po to, by zapewnić ciągłość kształcenia studentom i doktorantom, którzy po 24 lutego pojawili się na terenie Polski jako wojenni uciekinierzy i którym uniemożliwiono studia czy prowadzenie prac naukowych w ich ojczyźnie. W toku konsultacji powstał program skierowany do uczelni nadzorowanych przez Ministerstwo Edukacji i Nauki lub Ministerstwo Zdrowia, które oferowały bezpłatne kontynuowanie nauki, przygotowanie rozprawy doktorskiej lub odbycie innych form kształcenia (kursów językowych lub przygotowawczych). Wnioski o finasowanie złożyło 98 instytucji (uczelni i instytutów badawczych) i każda z nich otrzymała środki. NAWA skierowała do aplikujących w sumie ponad 23,3 mln zł, w tym 4,28 mln zł dla podmiotów nadzorowanych przez MZ i ponad 19 mln zł dla jednostek, nad którymi nadzór sprawuje MEiN. Suma ta pozwoliła na kształcenie w ramach programu blisko 1950 osób.

Program DLA UKRAINY uruchomiła Fundacja na rzecz Nauki Polskiej. Inicjatywa adresowana jest do naukowców i naukowczyń ze stopniem doktora, niezależnie od narodowości, pracujących w dniu rozpoczęcia wojny w instytucjach prowadzących badania naukowe w Ukrainie (w tym na tymczasowo okupowanych terytoriach), którzy wraz z partnerem naukowym zatrudnionym w Polsce zaproponują projekt badawczy w zakresie nauk społecznych lub humanistycznych. Przyznano dotychczas 6 grantów, na każdy z projektów przeznaczono 268 800 zł, co oznacza, że wydano już 1,6 mln zł. Otwarty jest już nabór wniosków do trzeciego konkursu. Termin składania aplikacji mija 4 kwietnia.

FNP na stronie https://pomocukrainie.fnp.org.pl/prowadzi specjalną zbiórkę na rzecz naukowców z Ukrainy, do której każdy może się w dowolnej chwili przyłączyć. Środki pozyskane z darowizn zostaną przeznaczone wyłącznie na zaangażowanie osób z Ukrainy, które będą realizować projekty w programie DLA UKRAINY. Program ten daje również instytucjom i firmom możliwość tworzenia partnerstw z FNP ukierunkowanych na poprawę sytuacji ukraińskich badaczy czy umożliwienie im realizacji projektów naukowych.

W grudniu zaprezentowano raport #ScienceForUkraine. To oddolna inicjatywa prowadzona przez międzynarodową społeczność wolontariuszy, uczonych i studentów, od początku inwazji Rosji na Ukrainę. Badanie zostało przeprowadzone przez grupę badaczy i badaczek z #ScienceForUkraine, Instytutu Badań Literackich PAN, Ośrodka Badań nad Migracjami Uniwersytetu Warszawskiego, Rady Młodych Naukowców przy Ministerstwie Edukacji i Nauki Ukrainy oraz ze Szkoły Głównej Handlowej. Dostarcza informacji na temat wyzwań zawodowych i preferencji dotyczących wsparcia ukraińskich naukowców, którzy opuścili swoją ojczyznę po 24 lutego 2022 roku.

Spośród 619 ankietowanych większość to kobiety w wieku 40–49 lat, mieszkające w Polsce lub Niemczech w dużych miastach. Prawie dwie trzecie badanych (62%) to starsi pracownicy naukowi. Większość reprezentuje nauki społeczne (29%) i humanistyczne (17%), a co czwarty – nauki przyrodnicze. Preferują te formy wsparcia, które wiążą się z silniejszymi związkami z instytucjami przyjmującymi, jak granty badawcze i staże. Ponad 1/3 optuje za stałym lub czasowym etatem, a tylko nieco ponad 1/4 za stypendiami. Większość woli wsparcie długoterminowe (tj. rok lub dłużej). Zapytani o znaczenie poszczególnych rodzajów pomocy, respondenci najbardziej cenili sobie zakwaterowanie i wynagrodzenie, a następnie zasiłek rodzinny, możliwość pracy zdalnej i ubezpieczenie medyczne.

Wśród najważniejszych przeszkód napotykanych przy ubieganiu się o wsparcie, respondenci wskazali niewystarczającą liczbę ofert w swoich dyscyplinach, a następnie brak doświadczenia w staraniu się o finansowanie zewnętrzne i bariery językowe.

Gdyby wojna miała się zakończyć za kilka miesięcy, ponad jedna trzecia badanych wyraziła chęć powrotu na Ukrainę. Analiza otwartych pytań o plany na przyszłość pokazuje, że ukraińscy uczeni mają jasne i przemyślane opinie na temat powojennej odbudowy ukraińskiej nauki, postulując takie kroki, jak natychmiastowe zmiany w systemie finansowania, ogólną reformę szkolnictwa wyższego i zarządzania nauką na poziomie państwowym oraz większą autonomię uczelni.

Mariusz Karwowski

Dyskusja (0 komentarzy)