Obecnie w Polsce jeszcze niewiele uczelni i placówek dydaktycznych 
jest podmiotami programu SOKRATES. Przyczyny to, oprócz niewystarczającej 
wiedzy o możliwościach, jakie daje program, bariery językowe i psychologiczne.

Monika Karpuk

Oświata i edukacja to dziedziny, w których Unia Europejska pozostawia dużą swobodę państwom członkowskim, respektując ich odpowiedzialność za treści nauczania, organizację systemów oświatowych oraz różnorodność kulturową i językową poszczególnych krajów. Wspólna polityka UE w tym zakresie ma na celu wspieranie rozwoju nauczania, rozpowszechnianie języków państw członkowskich, wymianę myśli i doświadczeń, rozpowszechnianie wymiany młodzieży i nauczycieli, uznawanie dyplomów i kwalifikacji zawodowych, kształcenie zawodowe oraz współpracę instytucji oświatowych. Podstawy traktatowe, które określają współpracę państw „piętnastki” w dziedzinie oświaty i edukacji, zawarte są w rozdziale 3 art. 126 i 127 Traktatu z Maastricht. Zaangażowanie UE w oświatę datuje się od niedawna, zapoczątkował je w 1986 roku program wymiany studenckiej Erasmus. W trakcie ostatniej dekady zaangażowanie Wspólnoty Europejskiej w działania na rzecz edukacji wyraźnie wzrosły.

TRZY PROGRAMY

Powstało szereg programów mających na celu rozszerzanie współpracy europejskiej w dziedzinie edukacji, poprawę jakości kształcenia, sprzyjających realizacji wspólnej polityki oświatowej UE. Na przestrzeni kilkunastu lat powstało wiele inicjatyw, które w 1995 r. połączone zostały w trzy główne programy edukacyjne – SOKRATES, Leonardo da Vinci oraz Młodzież dla Europy. Najpopularniejszy z nich, SOKRATES, obejmuje wszystkie poziomy kształcenia od nauczania początkowego, poprzez szkolnictwo średnie i wyższe, do studiów podyplomowych. Głównym celem programu jest promowanie idei europejskiego wymiaru nauczania poprzez współpracę między szkołami i uniwersytetami z państw Europy.

Program Leonardo da Vinci skierowany jest na rozwój kształcenia zawodowego za pomocą wymian i staży, wspierania nowatorskich przedsięwzięć oraz ponadnarodowej współpracy uczelni i instytucji. Główną ideą przyświecającą temu programowi jest „kształcenie przez całe życie”, czyli dokształcanie osób, które osiągnęły już pewien poziom wiedzy i pragną podnieść swoje kwalifikacje, np. w celu uzyskania lepszej pracy.

Program Młodzież dla Europy, adresowany do młodych ludzi w wieku 15-25 lat, wspiera inicjatywy pozaszkolne, tj. działalność kół zainteresowań, wizyty studyjne, wymiany młodzieżowe, etc. Wszystkie trzy programy przewidziane zostały na lata 1995-2000. Od 2000 roku będą funkcjonować w zmienionej formie. Program Młodzież dla Europy zastąpiony zostanie nową inicjatywą – Młodzież 2000. Program SOKRATES zastąpi jego unowocześniona wersja SOKRATES II. Rok 2000 będzie potraktowany jako okres przejściowy między pierwszą a drugą edycją tego programu.

Prezentowane programy mają charakter wspólnotowy. Co to oznacza? Programy wspólnotowe powstają z inicjatywy władz UE. Adresowane są zazwyczaj do państw członkowskich. Ich celem jest wzmacnianie współpracy między państwami tworzącymi Wspólnotę. Tematyka programów jest różnorodna – wspierają współpracę w zakresie ochrony środowiska, upowszechniania kultury i edukacji. Środki z programów wspólnotowych mogą być wykorzystywane przez rządy, organizacje pozarządowe i podmioty prywatne. Budżet programów opracowywany jest wspólnie przez kraje członkowskie i Komisję Europejską. Programy wspólnotowe są uważane za jedno z ważniejszych osiągnięć integracji europejskiej.

Polska, dzięki podpisaniu 17 lipca 1995 r. Protokołu Dodatkowego do Układu Europejskiego, może uczestniczyć w niektórych programach wspólnotowych na podobnych zasadach jak kraje członkowskie UE. Podstawą finansowania tego rodzaju programów jest składka członkowska, którą każde państwo wpłaca do budżetu programu. Wysokość tej składki ustala się indywidualnie dla każdego kraju, na szczeblu państwo – Komisja Europejska. Nasza składka, za zgodą Komisji Europejskiej, opłacana częściowo ze środków pomocowych PHARE, wynosi w roku akademickim 1999/2000 11 mln euro.

Polska przystąpiła do programów SOKRATES, Młodzież dla Europy i LEONARDO DA VINCI w marcu 1998 r.

ELEMENTY SOKRATESA

SOKRATES to największy program edukacyjny dostępny dla Polski. Jego celem jest promowanie europejskiego wymiaru kształcenia na wszystkich poziomach oraz koncepcji „uczenia się przez całe życie”. Program ten składa się z kilku komponentów: ERASMUS – szkolnictwo wyższe, współpraca między uczelniami europejskimi; COMENIUS – szkolnictwo podstawowe i średnie, promuje hasło Europa w szkole; LINGUA – stworzony w celu rozpowszechniania znajomości języków obcych w wielonarodowej Europie, adresowany jest do szkół, uczelni wyższych, badawczych ośrodków naukowych, centrów kształcenia dorosłych (wnioski na działalność rozpoczynającą się 1 sierpnia należy składać w Krajowym Biurze programu LINGUA do 1 marca, natomiast wnioski o granty na wizyty przygotowawcze – najpóźniej na 3 miesiące przed planowaną wizytą); ODL – kształcenie na odległość, umożliwia naukę osobom, które ze względu na miejsce zamieszkania mają utrudniony do niej dostęp; ADULT EDUCATION – kształcenie dorosłych; ARION – wizyty studyjne osób odpowiedzialnych za organizację i kierowanie systemami edukacyjnymi; NARIC – sieć uznawalności nauczania. W ramach nowej edycji programu SOKRATES II nazwy dwóch komponentów ulegną zmianie. Adult Education zastąpi nazwa – GRUNTVIG, zaś ODL – MINERVA.

Największą część programu SOKRATES z punktu widzenia nakładów finansowych stanowi komponent Erasmus. Głównym celem Erasmusa jest wspieranie europejskiej współpracy uczelni wyższych ze wszystkich krajów członkowskich UE, EFTA i krajów stowarzyszonych. Wsparcie polega na dofinansowaniu wyjazdów pracowników i studentów, wspólnym opracowywaniu programów nauczania oraz na uznawaniu studentom okresu studiów odbywanych w uczelni zagranicznej. Program Erasmus jest otwarty dla wszystkich typów uczelni i poziomów studiów. Składa się z dwóch części: Akcja 1 – wspieranie uczelni w promowaniu Wymiaru Europejskiego i Akcja II – stypendia wyjazdowe dla studentów, pokrywające część studiów odbywanych za granicą, które mają być później uznane przez uczelnię macierzystą.

KONTRAKT UCZELNIANY

Podstawowym elementem programu Erasmus jest tzw. Kontrakt Uczelniany, zawierany między Komisją Europejską a uczelnią. Poszczególne wydziały i instytuty nie mogą zgłaszać do komisji osobnych projektów, wszystko musi zostać ujęte w jednym wniosku.

Jak zawrzeć taki kontrakt? Na początku uczelnia podpisuje porozumienie bilateralne z uczelnią zagraniczną, z którą będzie współpracować. W porozumieniu powinna zostać zawarta charakterystyka obszarów współpracy naukowej między uczelniami, szacunkowa ilość studentów, jaką uczelnie zamierzają wysłać na stypendia w ramach wymiany etc. Jedna uczelnia może mieć podpisanych wiele umów z uczelniami europejskimi. Ujęte one zostaną w jednym Kontrakcie Uczelnianym. Podpisaną umowę lub umowy umieszcza się we wniosku o Kontrakt Uczelniany, który kieruje się do Brukseli do Biura Programu SOKRATES. Każda składana do Komisji Europejskiej propozycja dotycząca działań finansowych w ramach Kontraktu Uczelnianego, musi zwierać omówienie europejskiej polityki uczelni oraz opis działań uczelni z innymi krajami uczestniczącymi w programie Erasmus.

Wnioski o przyznanie Kontraktu Uczelnianego można składać do 15 listopada 2000 r. W czerwcu następnego roku wniosek wraca do uczelni wraz z opinią komisji co do wysokości przyznanego budżetu na proponowane działania, a od września rozpoczyna się jego realizacja.

Obecnie 76 uczelni w naszym kraju realizuje program Erasmus. Kontrakt Uczelniany zawierany jest na okres 3 lat, natomiast fundusze Wspólnoty przyznaje się uczelniom co roku.

Jak znaleźć uczelnię partnerską? Powinna to być szkoła o podobnym profilu. W poszukiwaniu partnera zagranicznego mogą okazać się pomocne kontakty osobiste wykładowców i pracowników uczelni, bazy adresowe w Internecie oraz Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji, która koordynuje program SOKRATES w Polsce. Do fundacji zgłaszają się uczelnie zagraniczne poszukujące partnerów w Polsce.

WYMIANA STUDENTÓW

Do działań w ramach Kontraktu Uczelnianego zalicza się: organizowanie wyjazdów studentów, wyjazdy nauczycieli akademickich, wyjazdy nauczycieli na dłuższe okresy, kursy intensywne, wizyty przygotowawcze oraz Europejski System Transferu Punktów (ECTS).

Kluczowym elementem programu Erasmus jest wymiana studentów w ramach stypendiów wyjazdowych na studia zagraniczne. Obecnie znacznie więcej studentów wyjeżdża z Polski na stypendia niż przyjeżdża do naszego kraju. W roku akademickim 1999/2000 w ramach Erasmusa wyjedzie 3192 polskich studentów. W ubiegłym roku wyjechało ok. 1400. Liczba ta będzie się powiększać z roku na rok ze względu na ogólną tendencję wzrostu mobilności studentów w Europie.

W UE już teraz można mówić o olbrzymiej ilości studentów odbywających część studiów za granicą (100 000–150 000 studentów rocznie). Jest to fakt o znaczeniu politycznym, wspomaga bowiem integrację europejską. Można zauważyć ogólny trend w państwach „piętnastki”, że jakąś część studiów odbywa się w uczelni innego kraju. Niektóre unijne uczelnie biznesowe wprowadzają nawet taki element do obowiązkowego programu studiów.

Co daje studiowanie za granicą? Pozwala na poznanie języka, kultury i obyczajów kraju, w którym się studiuje. Na pewno stwarza duże możliwości znalezienia w przyszłości dobrej, ciekawej pracy. Umożliwia nawiązanie kontaktów, które mogą owocować przez całe życie. Uczy młodych ludzi samodzielności oraz umiejętności podejmowania decyzji.

Jak otrzymać stypendium? Jeżeli uczelnia, w której się studiuje, uczestniczy w programie SOKRATES–Erasmus, każdy student ma prawo ubiegać się o przyznanie stypendium. Jedynym kryterium rekrutacji jest ukończenie pierwszego roku studiów. Inny, niepodważalny warunek to bardzo dobra znajomość języka kraju, w którym chce się studiować. Warto znać język mniej popularny niż angielski, niemiecki czy francuski, wtedy zwiększa się szansa na otrzymanie stypendium. Z reguły jest mniej kandydatów znających język włoski, hiszpański czy szwedzki.

Innym kryterium jest motywacja studenta do studiowania za granicą. Ważne, aby umieć przekonać komisję rekrutacyjną, że studiowanie w obcej uczelni to szansa na zrealizowanie planów naukowych lub, w przyszłości, zawodowych. Warto jest też wykazać się dobrymi wynikami w nauce. Wszystkie te czynniki zadecydują o przyznaniu stypendium.

Stypendium zapewnia bezpłatne studiowanie i pokrywa część kosztów utrzymania podczas studiów za granicą. Przeciętne stypendium wynosi 350 euro na miesiąc. Nie może jednak ono przekraczać 5000 euro na rok. Kwota przyznawana w ramach stypendium ma pokryć różnicę w kosztach utrzymania między Polską a krajem, do którego się wyjeżdża. Trzeba mieć więc ze sobą dodatkowe pieniądze.

W pewnych przypadkach (np. niepełnosprawny student) komisja może przyznać w ramach stypendium większy grant. Czasami jest też możliwość „dorobienia” w campusie akademickim, np. w bibliotece czy stołówce. W razie potrzeby należy rozejrzeć się za taką możliwością.

Każdy student, który chce wyjechać na stypendium w ramach programu Erasmus musi sprawdzić, czy jego uczelnia, a ściślej wydział, na którym studiuje, ma podpisany Kontrakt Uczelniany. (W programie SOKRATES– Erasmus 1999-2000 uczestniczą: uniwersytety – UwB, UG, UŚ w Katowicach, UJ, UŁ, UMCS w Lublinie, KUL, UO, UAM w Poznaniu, USz., UMK w Toruniu, UW, UWr., UWM w Olsztynie; politechniki – PCz., PG, PŚ w Gliwicach, PKosz., AGH w Krakowie, PK, PŁ, PL, PP, PR, PRz., PW, PWr., PZ, WSM w Gdyni; uczelnie ekonomiczne – AE w Katowicach, AE w Krakowie, AE w Poznaniu, SGH w Warszawie, AE we Wrocławiu; uczelnie pedagogiczne – WSP w Krakowie, Olsztynie, Rzeszowie, ATR w Bydgoszczy; uczelnie rolnicze – AR w Lublinie, Poznaniu, Szczecinie, SGGW w Warszawie, AR we Wrocławiu; uczelnie medyczne – Akademia Medyczna w Gdańsku; uczelnie artystyczne – AMuz. w Krakowie, Łodzi, Wrocławiu, ASP w Krakowie, Poznaniu; uczelnie zawodowe – Gorzowska Wyższa Szkoła Zawodowa; kolegia nauczycielskie – Zespół Kolegiów Nauczycielskich w Szczytnie; uczelnie niepaństwowe – Wyższa Szkoła Finansów i Zarządzania w Białymstoku, Wyższa Szkoła Języków Obcych i Ekonomii, Wyższa Szkoła Zarządzania w Częstochowie, Wyższa Szkoła Techniczna w Legnicy, Wyższa Szkoła Humanistyczno-Ekonomiczna w Łodzi, Wyższa Szkoła Administracji Publicznej w Łodzi, Wyższa Szkoła Bankowa w Poznaniu, Wyższa Szkoła Humanistyczna w Pułtusku, Wyższa Szkoła Zarządzania w Słupsku, Wyższa Szkoła Sztuki Użytkowej, Zachodniopomorska Szkoła Biznesu w Szczecinie, Wyższa Szkoła Ubezpieczeń i Bankowości w Warszawie, Warszawska Szkoła Zarządzania – Szkoła Wyższa, Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania w Warszawie, Wyższa Szkoła Pedagogiczna TWP w Warszawie, Wyższa Szkoła Komunikowania i Mediów Społecznych w Warszawie, Wyższa Szkoła Kupiecka w Zgierzu; placówki naukowe – Instytut Fizyki Jądrowej w Krakowie.) Jeżeli tak, należy zgłosić się do Biura Współpracy z Zagranicą w uczelni albo do dziekanatu i zapytać, jakie są możliwości wyjazdu. Każdy instytut lub wydział, który uczestniczy w Erasmusie, powinien mieć własnego koordynatora programu. Rekrutacja na stypendium odbywa się na poziomie uczelni.

OFERTA DLA WYKŁADOWCÓW

Wyjazdy nauczycieli akademickich umożliwiają prowadzenie wykładów w zagranicznej uczelni partnerskiej przez 1-8 tygodni na takich samych zasadach, jak nauczyciele uczelni zagranicznej. Dzięki temu studenci, którzy nie biorą udziału w wyjazdach, mogą korzystać z wiedzy nauczycieli akademickich innych państw europejskich.

Z wyjazdów na dłuższe okresy mogą korzystać nauczyciele akademiccy mający wybitne osiągnięcia naukowe i dydaktyczne. Wyjazdy takie trwają 2-6 miesięcy. Preferuje się wyjazdy kadry, której pobyt ma istotny wkład w rozwój Wymiaru Europejskiego w dziedzinach przez nich wykładanych i prowadzi do wymiany doświadczeń i wzbogacania programu nauczania. Z wyjazdów korzysta rocznie ok. 200 nauczycieli akademickich z uczelni objętych programem Erasmus.
Kursy intensywne są to krótkie kursy, trwające od 10 dni do 3 miesięcy, w których uczestniczą zarówno studenci, jak i nauczyciele akademiccy z co najmniej 3 różnych krajów uprawnionych. Celem kursów jest umożliwienie efektywnego nauczania przedmiotów, które nie są w ogóle objęte programem nauczania lub wykłada się je w bardzo niewielu instytucjach.

Stypendia w ramach wizyt przygotowawczych skierowane są do nauczycieli akademickich i pracowników administracyjnych uczelni (za zgodą ich macierzystych uczelni – również dla studentów) i przeznaczone na pokrycie kosztów wizyt w tych instytucjach i uczelniach, z którymi planowana jest w przyszłości bliższa współpraca. Celem wizyt jest przygotowanie tematyki i nowych form współpracy między uczelniami, instytutami i wydziałami. Wizyty przygotowawcze trwają do 3 tygodni.

Europejski System Transferu Punktów (European Credit Transfer System –ECTS) jest to system, który umożliwia sprawdzenie umiejętności studenta. Punkty ECTS są wartościami liczbowymi od 1 do 60, które odpowiadają osiągnięciom studenta w nauce. Punktacja obejmuje wykłady, ćwiczenia, seminaria, pracę samodzielną studenta etc. Student powinien zdobyć 60 punktów w ciągu roku akademickiego (odpowiednio 30 punktów w semestrze lub 20 w trymestrze). W każdej uczelni objętej programem Erasmus powinien być dostępny pakiet ETCS, na podstawie którego osiągnięcia w nauce przelicza się na punkty.

Wspólne programy

Rozróżnia się cztery poziomy programów: wspólne opracowywanie programów nauczania dla początkujących lat studiów; wspólne opracowywanie programów na poziomie „zaawansowanym” (Masters); wspólne opracowywanie modułów europejskich; wspólne opracowywanie zintegrowanych kursów językowych.
Działania realizowane poza Kontraktem Uczelnianym to projekty współpracy uczelnianej w obszarach wspólnych zainteresowań, tzw. sieci tematyczne. Projekty te są przygotowywane i wysyłane do Komisji Europejskiej przez konsorcja składające się z wydziałów lub instytutów uczelni oraz stowarzyszeń akademickich i instytucji spoza uczelni wyższych uczestniczących w programie SOKRATES. „Sieci tematyczne” mają za zadanie rozwój wymiaru europejskiego w danej dziedzinie akademickiej i innych obszarach wspólnych zainteresowań.

Program SOKRATES to największy program edukacyjny Unii Europejskiej. W przyszłości budżet programu znacznie wzrośnie. Powiększy się jednocześnie oferta dla uczniów, studentów, nauczycieli i pracowników akademickich, którzy korzystają z programu. Obecnie w Polsce jeszcze niewiele uczelni i placówek dydaktycznych jest podmiotami programu SOKRATES. Przyczyny to, oprócz niewystarczającej wiedzy o możliwościach, jakie daje program, bariery językowe i psychologiczne. Miejmy nadzieję, że w miarę postępów integracji Polski z Unią Europejską liczba szkół i uczelni biorących udział w programach edukacyjnych zwiększy się. Szkolenie i edukacja nabierają bowiem coraz większego znaczenia w integrującej się Europie.

Przydatne adresy:
Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji, Biuro Programu SOKRATES
Al. Szucha 25, 00-918 Warszawa, tel.: (0-22) 628 04 61, 629 72 41 w. 189, fax: 628 85 61; http://www.men.waw.pl 
Centrum Informacji Europejskiej
ul. Krucza 38/42, 00-512 Warszawa, tel.: (0 22) 825 04 44, fax: 825 04 43; http://www.cie.gov.pl

Monika Karpuk pracuje w Centrum Informacji Europejskiej w Warszawie.

Uwagi.