Postać jego jest jedną z najbardziej 
gigantycznych w historii Chile.
Chilijski słownik biograficzny

Marek Remiszewski

Kiedy w 1884 roku, po ponadpółwiecznej emigracji, Ignazio Domeyko postanowił odwiedzić swój daleki kraj, w Chile żegnali go uroczyście członkowie rządu i tłumy publiczności. Prezydent kraju oddał uczonemu do dyspozycji swój służbowy wagon. Domeyko w pełni zasłużył na takie traktowanie.

Pochodził z ziemiańskiej rodziny z okolic Nowogródka. Kończył powiatową szkołę pijarską, studiował w uniwersytecie wileńskim (magisterium z matematyki), gdzie związał się z Towarzystwem Filomatów. Był przyjacielem Mickiewicza, który później uwiecznił go jako Żegotę w III cz. Dziadów. Aresztowanie i proces filomatów zakończyły się dla niego dozorem policyjnym. Udział w nieudanej kampanii litewskiej generała Chłapowskiego podczas powstania listopadowego zmusił Domeykę do ucieczki z kraju.

Żywot pielgrzyma rozpoczął od Drezna i Paryża, poświęcając działalność polityczną dla dalszej nauki. Studiował w Sorbonie, Coll?ge de France oraz w ?cole des Mines, gdzie otrzymał dyplom inżyniera górnika. W 1838 r. wyjechał do Chile i objął stanowisko wykładowcy chemii i mineralogii w szkole górniczej w La Serena. Chilijczycy widzieli w górnictwie motor rozwoju gospodarki swego kraju (dziś produkcja minerałów i metali w Chile stanowi 2/3 produkcji całej południowej Ameryki), przyjęli więc Domeykę z otwartymi ramionami, oferując mu uposażenie w wysokości 6000 franków rocznie.

W kolejnych okresach wakacyjnych, podczas wycieczek i wypraw badawczych, uczony czynił liczne obserwacje geofizyczne i geologiczne. Przeszedł przez argentyńską pampę oraz przez Andy, których budowę geologiczną opisał. Odwiedzał chilijskie kopalnie, zwrócił uwagę Chilijczyków na gospodarcze znaczenie złóż saletry na pustyni Atacama. Odkrył żyły srebra, złota i miedzi, a także złoża węgla. Odnalazł hieroglify z czasów prekolumbijskich malowane na kamieniach. Rezultaty badań, w postaci kolekcji minerałów i sprawozdań naukowych, przesyłał do swej macierzystej uczelni, a jednocześnie publikował je we francuskich i niemieckich czasopismach naukowych.

Interesował się też losem i obyczajami Indian południowoamerykańskich, sprzeciwiał się stanowczo handlowi niewolnikami. Szczególną uwagę – miała na to zapewne wpływ powstańcza przeszłość Domeyki – poświęcił Araukanom, narodowi, który o wolność walczył i z Inkami, i z Hiszpanami. Państwo chilijskie miało apetyt na kolonizację Araukanii, Domeyko zrobił wszystko, by ta ekspansja przebiegła w sposób humanitarny. Przyczyniła się do tego jego książka Araucania y sus habitantes, która uświadomiła społeczeństwo i sfery rządowe Chile, zapobiegając wojnie. Zawierała też opis geograficzny i etnograficzny Araukanii, opisy budowy geologicznej krainy oraz jej świata zwierzęcego i roślinnego. W La Serena założył Domeyko towarzystwo o charakterze filantropijnym (został jego dyrektorem), którego zadaniem było sprawowanie opieki nad Araukanami, a także muzeum poświęcone etnografii i historii plemion indiańskich.

Kiedy w 1846 r. Domeyko chciał wracać do kraju, rząd Chile zatrzymał go propozycją kariery akademickiej. Miał pomóc w reformie uniwersytetu w stolicy kraju Santiago. Został tam profesorem chemii. Opracował też podręcznik mineralogii, uwzględniający najnowsze odkrycia z tego zakresu, w tym również po raz pierwszy opisane przez niego samego (np. arsenek miedzi, nazwany później domeykitem). Najważniejszą rolą uczonego była jednak praca nad organizacją państwowego systemu szkolnictwa wyższego. Opierając się na wzorach niemieckich, a także uniwersytetu wileńskiego, stworzył w Santiago nowoczesny ośrodek akademicki. W latach 1867-83 sprawował funkcję rektora stołecznej uczelni.

Za zasługi dla państwa otrzymał Domeyko od rządu chilijskiego wysoką emeryturę, wybito też medal na jego cześć.

Podróż do ojczyzny w ostatnich latach życia była dla polskiego uczonego wielkim przeżyciem. Odwiedził rodzinną Litwę, a także Warszawę i Kraków, gdzie w katedrze wawelskiej odprawiono uroczystą mszę w jego intencji. Jego śmierć po powrocie do przybranej ojczyzny okryła Chile żałobą. W 1948 r. parlament chilijski podjął uchwałę o budowie pomnika Domeyki w La Serena.

Uwagi.