Skansen przełamuje stereotyp uroczystego zwiedzania z przewodnikiem, 
i w niewygodnych pantoflach, wielkich budynków muzealnych i ma być żywą 
i barwną popularyzacją pracy i kulturalnego życia naszych przodków.

Irena Turnau

Rozwój różnych typów muzealnictwa w spokojnej Europie Zachodniej XIX w. świadczył o zmianie stosunku do przeszłości. Wytwory dawnych wieków przestawały być niezbyt cenionym produktem rzemieślników, nabierały stopniowo wartości kulturalnej i handlowej. Zaczęto oceniać podobnie różne epoki historyczne. Gabinety osobliwości przekształcały się w coraz większe muzea, udostępniane nie tylko wybranym, lecz szerszym warstwom ludności zamożniejszych krajów. Doceniały je coraz liczniejsze grupy podróżników, rosło znaczenie dochodów z turystyki. Rosło wreszcie zainteresowanie życiem ludności w dawnych wiekach, szersze niż kolekcjonowanie artystycznie wykonanych przedmiotów.

Początki skansenów

Kraje skandynawskie nie mogły się pochlubić ogromnymi galeriami malarstwa i rzeźby. Kolekcjonerstwo kwitło tam jednak wcześnie, a rozwój świadomości wagi historii narodowej przydawał mu znaczenia. Zaczątki niektórych większych kolekcji sięgają XVI w., a zbiory sztokholmskiego Muzeum Starożytności Narodowych zostały udostępnione publiczności w 1847 r. Słowo muzeum kojarzy się jednak z budynkami, w których gabloty ukazują zabytki za szkłem. Od Artura Hazeliusa pochodzi idea skansenów, czyli zespołów zabytkowych budynków wiejskich lub miejskich wraz z wyposażeniem wnętrz i warsztatów rzemieślniczych, ulokowanych na terenie ośrodka wypoczynkowego. W 1872 r. rozpoczął on gromadzenie większej liczby zabytków ruchomych, a pierwszy skansen z przeniesionymi budynkami otwarto w 1891 r. Znalazły się tam zabytkowe budowle drewniane z różnych regionów Szwecji i jej wysp. Od początku nie myślano o założeniu w Nordiska Museet wyłącznie parku etnograficznego. Termin skansen nie jest synonimem parku etnograficznego. Ten ostatni dotyczy przedstawień kultury wsi określonego kraju czy jego regionu. Natomiast skansen określa muzea ukazujące dawną kulturę, tak budownictwo, jak zabytki ruchome, zarówno wsi, jak miasta. W potocznym znaczeniu, skansen oznacza także utrwalenie dawnych kultur w ich nieruchomym przedstawieniu danego przekroju historycznego.

W początkowym okresie idea skansenów skandynawskich dotyczyła jednak głównie zabytków wiejskich i ginących zabytków kultury ludowej. Nordiska Musset gromadziła początkowo zabytki ruchome w swym gmachu, podczas gdy na większej przestrzeni, na wyspie Djurgoarden, ukazano zabytki budownictwa. W 1907 r. część zabytków przeniesiono do zbudowanego specjalnie gmachu. Wielka jubileuszowa ekspozycja z 1973 r., zorganizowana w stulecie założenia muzeum, ukazała ogromne przemiany gospodarcze szwedzkiej wsi. Królewską Zbrojownię przeniesiono do zamku i Nordiska Museet mogło zreorganizować swe ekspozycje, ukazać stłoczone dotychczas w magazynach meble, ubiory i narzędzia. Wypracowano tam szczególnie żywe i twórcze formy popularyzacji, przeznaczone dla szerokich rzesz zwiedzających, przejęte stopniowo przez inne muzea europejskie i światowe, w szczególności w Stanach Zjednoczonych.

Do stałych elementów ekspozycyjnych należą przedstawienia wnętrz mieszkalnych, sięgające nawet do XVI w., jakkolwiek bogatsze zbiory mebli i szczegółów urządzeń pochodzą raczej z późniejszego okresu. Bogate są zbiory ubiorów, tkanin i haftów, najstarsze egzemplarze pochodzą z końca XVI w. Są to nie tylko stroje dworskie, lecz także świąteczna odzież chłopska. Opracowano je w katalogach. Dość liczne są dawne ubiory dzieci. W osobnym dziale zgromadzono zabytki z Estonii, kupowane w XIX w. We wnętrzach warsztatów rzemieślniczych ukazano zarówno techniki przetwórstwa wiejskiego, np. nabiału, jak i różne wyroby miejskie. Urządzenia uruchamiane okresowo przez starszych rzemieślników są naśladowane w licznych skansenach świata.

Norsk Folkemuseum, czyli Norweskie Muzeum Ludowe zostało założone w 1894 r. przez Hansa Aalla. Zgromadzono tam ponad 170 zabytków dawnego budownictwa norweskiego, przeniesionych ze wszystkich regionów kraju. Najcenniejsze zabudowania drewniane to kościół i domy pochodzące z początku XIII w. To jedne z najstarszych zabudowań drewnianych w Europie. Zabytki ruchome, przekraczające 160 tys. zespołów wystawienniczych, udostępnia się letnią porą w zabudowaniach historycznych. Są to meble, różne rodzaje wyrobów włókienniczych, narzędzia rolnicze i rzemieślnicze czy pojazdy. Eksponuje się także instrumenty muzyczne i zabytki kościelne. Osobny dział stanowią przedstawienia kultury lapońskiej. Pomimo nazwy, muzeum przechowuje także zabytki budownictwa miejskiego wraz z wyposażeniem wnętrz. Jednakże właśnie w Norwegii wcześnie powstało osobne muzeum miejskie – Gamle Bergen. Te dawne budowle słynnego hanzeatyckiego miasta Bergen były stopniowo zabezpieczane i udostępniane publiczności w XIX w. Na szczególną uwagę zasługują bogato wyposażone domy bogatych kupców, marynarzy i liczne warsztaty rzemieślnicze pochodzące przede wszystkim z XVII-XIX w. Te dwa najstarsze muzea wpłynęły na powstanie w Norwegii licznych skansenów gromadzących zabytki z różnych regionów górskich.

Dania posiada największe zbiory tkanin i ubiorów z epoki brązu, przechowywane w kopenhaskim Muzeum Narodowym. Część zbiorów z późniejszych epok pomieszczono w największym skansenie Frilandsmuseet w Kopenhadze. Zgromadzono tam zabytki budownictwa wiejskiego, podczas gdy w Aarhus w północnej Jutlandii mieści się od 1914 r. muzeum budownictwa miejskiego – Den Gamble By. W przeciwieństwie do wspomnianego już muzeum w Bergen, skansen duński sprowadził kilkadziesiąt eksponowanych budynków, poza rezydencją burmistrza, z różnych regionów kraju. Pierwszy dyrektor Peter Holm kierował tą instytucją do 1945 r. Ukazano tam budownictwo i wyposażenie wnętrz dawnych miast, począwszy od XVI w. Eksponuje się wiele funkcjonujących warsztatów rzemieślniczych pochodzących z XIX w.

Potrzeba rekonstrukcji

Po powstaniu tych pierwszych skansenów zarysowały się problemy kierunku, w jakim miałby iść ich rozwój. Drewniane budownictwo ludowe można było przenosić z różnych okolic. Było to znacznie bardziej złożone, gdy szło o budowle z kamienia lub cegły. Należy pamiętać, że zabudowania z różnych krajów czy regionów stanowiły podstawową strukturę kompozycyjną wyposażenia rozległych terenów parkowych. Także zabytki ruchome, stanowiące wyposażenie wnętrz tych budowli, nie mogły być przechowywane w chłodnym klimacie skandynawskim, w nieopalanych pomieszczeniach. Skanseny w znacznej części Europy bywały udostępniane tylko w cieplejszej porze roku. Tak więc odzież, tkaniny, narzędzia i meble powoli i stopniowo opuszczały większe budynki muzealne. Zarazem posiadano je nieraz w niewystarczającej liczbie, aby wyposażyć nimi wszystkie zgromadzone zabytki budownictwa. Otwierało się zagadnienie wykonywania rekonstrukcji i stopnia, w jaki można było z nich korzystać.

Można to ukazać na przykładzie wykorzystywania historycznych ubiorów miejskich i ludowych. W krajach skandynawskich uważano, że regionalnym ubiorom ludowym można nadać cechy narodowe. Wiązało się to z brakiem stroju narodowego niezbyt licznej wyższej warstwy szlachty i zamożniejszego mieszczaństwa. Nosili oni ubiór oparty na wzorach przekazywanych z mód Europy Zachodniej. Tradycyjne ubiory ludowe, tkwiące swymi korzeniami w stanowych uwarstwieniach feudalnych, zachowały się do dnia dzisiejszego w najbardziej odległych od wpływów kultury miejskiej regionach, w nielicznych krajach środkowej i południowo-wschodniej Europy. Natomiast w krajach skandynawskich znikły one w większości wsi w ciągu XIX w. i bywały noszone tylko przez najstarsze kobiety w nielicznych miejscowościach.
We wszystkich krajach skandynawskich ubiór ludowy badano metodą historyczną na podstawie zabytków muzealnych, ikonografii i źródeł pisanych. Prace te uzupełniają wywiady etnografów we wsiach, w których zachowało się wspomnienie o noszonych ubiorach i o sposobie ich sporządzania i zdobienia. W XIX w. znikły one, zastąpione wyrobami fabrycznymi. W XX w. dokonano bardzo starannych rekonstrukcji autentycznych strojów związanych niegdyś z określonymi zespołami skandynawskich wsi. Przyjęły się one na wsiach, przynajmniej w sensie ubiorów świątecznych i reprezentacyjnych dla określonych regionów. W skansenach, podczas zabaw i tańców, nie zawsze związanych z określonymi zespołami, nosi je także młodzież miejska. Pełnią one ważną funkcję ubiorów narodowych. Zabawy ukostiumowanej młodzieży w wielkich zespołach parkowych wpływają korzystnie na wywoływanie nastroju wypoczynku w historycznym otoczeniu żywych muzeów przeznaczonych dla najszerszych warstw ludności.

Miasto-skansen

Wśród coraz liczniej powstających skansenów świata najwięcej uwagi należy poświęcić największemu i najbardziej charakterystycznemu z nich. Miasto-muzeum Colonial Williamsburg w północnej Wirginii w Stanach Zjednoczonych jest przykładem budownictwa miejskiego z najwcześniejszego okresu kolonialnej zabudowy. Odtwarza wiernie budownictwo miasta angielskiego z XVII w. Założono je w 1633 r. nad rzeką św. Jakuba, jako jedno z miast angielskiej kolonii. W ostatniej ćwierci XVII w. zaczęto je świadomie kształtować jako jej stolicę. Od 1699 do 1780 r. Williamsburg pełnił tę rolę, a od 1776 r. stał się stolicą wyzwalanych stopniowo stanów. Przewyższył swym znaczeniem Jamestown i inne okoliczne miasta, zachowane obecnie także jako zespoły budownictwa zabytkowego. W latach 1695-1700 wybudowano w Williamsburgu pierwszy w Ameryce uniwersytet Williama i Marii, jeden z jego budynków projektował słynny angielski architekt Christopher Wren. Od czasu przeniesienia stolicy do Richmond i później do Waszyngtonu Williamsburg spadł do roli miasteczka prowincjonalnego. Od 1926 r. Amerykanie, poszukujący swych zabytków historycznych, zdecydowali się na odnowienie źle konserwowanych budynków, a nawet staranną rekonstrukcję niektórych. Obecny stan miasta jest rezultatem wieloletnich prac konserwatorskich, ciągnących się do 1968 r.

W wyniku tych zabiegów powstał jedyny w swym rodzaju zespół muzealny. Od większości europejskich skansenów różni się on zachowanym w pełni dawnym układem przestrzennym – żaden z budynków nie został przeniesiony – a także rozmiarami. Po skansenie kursuje autobus, gdyż trudno byłoby obejść go pieszo. W sumie znajduje się tu blisko 150 budynków z XVII i początku XVIII w. Spośród nich 45 otwarto dla publiczności, która może zwiedzić ok. 200 pomieszczeń mieszkalnych, kuchni i warsztatów. Resztę budynków zamieszkują osoby prywatne, po części pracownicy muzeum czy innych instytucji. Pozwala to na konserwację tych pomieszczeń bez nakładów finansowych, zarazem unika się widoku martwego w godzinach zamknięcia dla zwiedzających obiektu muzealnego. Czynne są też niektóre instytucje, jak kolegium Williama i Marii. Osoby pracujące w warsztatach rzemieślniczych lub udostępniające zwiedzającym określone pomieszczenia są ubrane w stroje z XVIII w. w ich skromniejszej wersji.

Colonial Williamsburg przypomina swą zabudową prowincjonalne miasteczka angielskie z XVII i XVIII w. Kilka bardziej okazałych budynków świadczy o roli administracyjnej ośrodka z czasów zabudowy kolonialnej. Najważniejszym z nich jest pałac gubernatora, ukończony ok. 1720 r. Widać w nim pomieszczenia biurowe, salę zebrań i wnętrza mieszkalne z meblami ustawionymi zgodnie z dawnymi inwentarzami ruchomości. Zachowały się też zabudowania gospodarcze i park z roślinnością południa, gdyż stan Wirginia leży na szerokości geograficznej południowej Europy i najbardziej wysuniętych na północ brzegów Afryki. Ok. 1704 r. zbudowano kapitolę – miejsce posiedzeń Zgromadzenia Ogólnego kolonii Wirginii. Poza kościołem do bardziej okazałych budynków należą też koszary, więzienie, kilka restauracji, zajazdów i sklepów. Nie było tu większej produkcji rzemieślniczej, gdyż Anglicy starali się zaopatrywać swe kolonie we własne wyroby. W XVIII w. w mieście było tylko ok. 100 rzemieślników. Zrekonstruowano wiele sklepów i warsztatów. W określone dni tygodnia pracują w nich rzemieślnicy w XVIII-wiecznych strojach, wyrabiając towary dla turystów. Istnieją więc apteka, zakład fryzjerski i perukarski, sklepy modniarskie, pracownia szewska i drukarnia, a także wiatrak, kuźnia i pralnia. Zrekonstruowano także wnętrza zajazdów i piwiarni.

Colonial Williamsburg jest typem pośrednim między skansenem ukazującym dawne wnętrza i sposób życia, a doskonale zachowanym miastem z XVII i XVIII w., pełnym życia dzięki stałym mieszkańcom i turystom. Ma on także ogromną bazę muzealną, stanowiącą podstawę do studiów nad angielską i amerykańską historią kultury materialnej XVII i XVIII w.

Na podstawie omówienia charakteru tego ważnego skansenu należy wspomnieć o innego typu muzeach o charakterze przeglądowym. Najlepszym przykładem jest Muzeum Stanów Zjednoczonych w Bath w Anglii. Położone w obszernym parku, stawia sobie za cel ukazanie dziejów sztuki i rzemiosła USA. Ekspozycja obejmuje zagadnienia kolonizacji angielskiej od XVII w. i wpływów innych grup osadniczych. Zabytki przedstawiają poziom życia średnich i niższych warstw przybyszów z Wysp Brytyjskich, Niemiec, Skandynawii i innych krajów, które zaludniły Stany Zjednoczone. Powstałe w 1961 r. mieści się w dworze zbudowanym w 1820 r. W głównym gmachu i innych zabudowaniach eksponuje tematykę poruszaną w innych skansenach i muzeach Stanów Zjednoczonych.

Popularność skansenów

Szybkie rozpowszechnianie się skansenów w XX w. świadczy o zapotrzebowaniu na ten typ muzeów. Powstawały one szczególnie licznie w uboższych krajach europejskich, a naśladowano je w innych częściach świata. Zaplecze kolekcjonerskie pozwoliło na powstawanie licznych skansenów budownictwa i sztuki ludowej w Belgii i Holandii, a zwyczajów wiejskich w Paryżu, Rzymie czy Sewilli. Na ogół brakowało jednak rozległych terenów parkowych i dostatecznej liczby zabytkowych budynków. Dlatego w stwarzaniu nastroju dawnego życia codziennego mieszkańców wsi i miast celują zwłaszcza liczne skanseny w krajach skandynawskich, także w Finlandii czy Islandii, oraz w krajach Europy Środkowej i Wschodniej. Wyjątkowo rozległy i bogaty jest skansen wiejski w Bukareszcie i węgierski, położony w Sentendre pod Budapesztem. Zabytki greckie są eksponowane w małych muzeach, typu „Rzemiosła Cykladów” na wyspie Santorin.

Historia muzealnictwa skansenowskiego w Polsce wymaga osobnego opracowania. Do największych instytucji należy skansen w Sanoku i Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu. W latach 60. XX w. podejmowano próby założenia małego skansenu budownictwa fabrycznego XIX w. w Łodzi. Jednak bez skutku. W Rosji liczne muzea wnętrz mieszkalnych eksponowane są zwykle w budynkach, często dawnych pałacach, ważne muzeum dawnego budownictwa drewnianego mieści się w Kii na wyspie Onega. Skanseny w dawnych republikach Związku Radzieckiego powstały na podstawie wzorów muzeów skandynawskich, jak np. Rokka-al Mare pod Tallinem, a także w Kijowie, Lwowie i Tbilisi. Ukazują one dawne budownictwo wiejskie z wnętrzami mieszkalnymi i produkcyjnymi. Można wymienić jeszcze zaczątki skansenów w krajach Azji Środkowej: różnorodne budownictwo i rzemiosła regionów Indii ukazuje duży skansen w Delhi, założony w 1972 r.
nietypowe skanseny

Moim zdaniem, nie należy nazywać skansenami wszelkich muzeów tematycznych, nawet jeżeli mieszczą się w kilku budynkach i zachowują autentyczne wnętrza mieszkalne czy produkcyjne. Tak więc nie można określać jako skansen manufaktury farbiarskiej w Papa na Węgrzech, ukazującej produkcję z końca XVIII w., a także wszelkich muzeów aptek, szpitali, obuwia, kolejnictwa, pojazdów, statków wikingów czy Muzeum Diabła z Kowna. Nie można zaliczyć do skansenów także instytucji typu „Pueblo Espanol” z Barcelony. Powstało ono po międzynarodowej wystawie z 1929 r. Uzyskawszy obszerny teren na górze Montjuich, na 20 tys. m2 odtworzono sieć 20 ulic i uliczek oraz 7 placów. Większość budowli miejskich to rekonstrukcje, jakkolwiek niewielką ich liczbę przeniesiono w całości. Skupiono obok siebie budynki pochodzące z różnych okresów: od klasztoru romańskiego, zrekonstruowanego na podstawie kilku zabytków katalońskich, dzwonnicy z Utebo (reprezentującej sztukę islamu z Aragonii), aż do zabudowań miejskich z XIX w. Muzeum w Barcelonie daje na każdej uliczce rekonstrukcje innego stylu architektury, odległego nieraz o kilkaset lat i należącego do innego kręgu kulturowego. Taki przegląd ma duże znaczenie dydaktyczne, ale wychodzi poza tradycyjne pojęcie skansenu jako muzeum chroniącego autentyczne zabytki budownictwa wiejskiego lub miejskiego. Także zakłady rzemieślnicze uprawiają głównie działalność handlową.

Moim zdaniem, skansen jest zespołem miejskich lub wiejskich zabudowań zabytkowych wraz z ich wyposażeniem, położonym na obszernym terenie typu parkowego. Takie muzeum pozwala dostrzec codzienne życie dawnych mieszkańców i zarazem organizuje zbiorowe formy wypoczynku. Skansen przełamuje stereotyp uroczystego zwiedzania z przewodnikiem, i w niewygodnych pantoflach, wielkich budynków muzealnych i ma być żywą i barwną popularyzacją pracy i kulturalnego życia naszych przodków.

Prof. dr hab. Irena Turnau, historyk kultury materialnej i etnograf historyczny, jest emerytowanym pracownikiem Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie.

Uwagi.