System InfoWare okazał się najlepszym rozwiązaniem technologicznym 
dla bibliotek głównych, a także wydziałowych. Użytkownik baz może korzystać 
z ich zasobów z dowolnego komputera podłączonego do Internetu.

Małgorzata Waga, Andrzej Koziara

W latach 90. wiele bibliotek i jednostek organizacyjnych w Polsce zaproponowało użytkownikom dostęp do elektronicznych źródeł informacji, w szczególności baz danych. Udoskonalano sposoby ich prezentacji oraz zwiększano liczbę tytułów. Jednak tylko nieliczne ośrodki rzeczywiście znacząco odpowiedziały na potrzeby środowiska akademickiego. Wiele z nich proponuje równocześnie bazy CD-Rom, bazy własne oraz bazy on-line z czasopismami elektronicznymi włącznie. Biblioteka Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach należy do grupy najlepiej wyposażonych pod tym względem. Zbudowanie komputerowej sieci upowszechniania baz danych było możliwe dzięki utworzeniu Górnośląskiego Konsorcjum Bibliotek Naukowych. W 1995 roku powstało ono z naszej inicjatywy, w porozumieniu z Uniwersytetem Opolskim i Akademią Ekonomiczną w Katowicach. W ramach programu TEMPUS-PHARE biblioteki główne wymienionych uczelni, zgrupowane w konsorcjum, wystąpiły z projektem Restrukturyzacja oddziałów informacji naukowej w bibliotekach uniwersyteckich. Konsorcjum otrzymało dwuletni grant (1996–97) służący realizacji zadań zgłoszonych w projekcie.

Biblioteka Główna AE w Katowicach, kontraktor projektu, odpowiadała za zarządzanie grantem od strony finansowej, Biblioteka UŚ w Katowicach, koordynator grantu, zapewniała sprawność systemu komputerowego. Biblioteka UO była koordynatorem regionalnego systemu w swoim środowisku. Partnerami zagranicznymi były: Wolny Uniwersytet w Brukseli (Belgia), Uniwersytet w Trewirze (Niemcy) i Uniwersytet w Tours (Francja). Restrukturyzację oddziałów informacji naukowej oparto na nowoczesnych rozwiązaniach systemu udostępniania informacji i na elektronicznych nośnikach. Przyjęto system InfoWare CD/HD, produkt firmy Info Technology Supply Ltd z Londynu. Firma wspomagała konsorcjum w tworzeniu projektu, zaoferowała również pełny serwis obsługi systemu. Właściwości technologiczne systemu umożliwiły rozpowszechnianie w sieci baz danych o różnorodnym oprogramowaniu w wersji CD-ROM oraz baz własnych biblioteki, takich jak katalog zbiorów. System otwarto do użytkowania w czasie międzynarodowej konferencji Biblioteka elektroniczna dzisiaj, która odbyła się w dniach 18–20 marca 1996 r.

PIERWSZA INSTALACJA

W pierwszym roku projektu wyposażono w sprzęt komputerowy wszystkie oddziały informacji bibliotek konsorcyjnych. Zainstalowano pierwsze bazy danych do otwartego udostępniania: Science Citation Index oraz Social Sciences Citation Index, bazy Institute for Scientific Information (ISI). Z czasem powiększono ofertę dla użytkowników o bazy: EUROCAT, GeoRef, PsycLit, Arts & Humanities Citation Index oraz Przewodnik Bibliograficzny – polską bibliografię narodową. Wybrany system sieciowego rozpowszechniania danych umożliwił dostęp do zasobów elektronicznej informacji naukowej dla 5 tys. pracowników naukowo-dydaktycznych i ok. 50 tys. studentów regionu Górnego Śląska.

W czasie dwuletniej realizacji programu TEMPUS wdrożeniom technologicznym towarzyszyły intensywne szkolenia bibliotekarzy obsługujących system. Obejmowały one cykl zajęć treningowych w kraju oraz szkolenia i doskonalenie zawodowe w ramach wymiany zagranicznej. Partnerskie biblioteki w Europie Zachodniej odwiedziło 21 pracowników bibliotek wchodzących w skład konsorcjum. W następstwie zdobytych doświadczeń przygotowano programy szkoleń, pokazów i instruktażu dla użytkowników poszukujących informacji naukowej zapisanej na nośnikach elektronicznych. W końcu 1997 r. przez system InfoWare udostępniano 30 baz stałych i 10 demonstracyjnych z różnych dziedzin wiedzy.

Uruchomiony w tym okresie w UŚ zestaw sprzętu i oprogramowania bazował na reprezentancie trzeciej generacji systemów sieciowego rozpowszechniania CD-ROM-owych baz danych. Składał się on z głównego serwera baz, pracującego na komputerze opartym na dwuprocesorowej maszynie klasy PC (2*Pentium 133, 128 MB RAM), pod kontrolą systemu operacyjnego Windows NT 3.51 z oprogramowaniem użytkowym UltraNet (serwer baz) oraz drugiej maszynie podobnej klasy z zainstalowanym systemem operacyjnym OS2 i oprogramowaniem użytkowym EA2 (serwer Telnet). Pierwsza z maszyn, służąca do sieciowego rozpowszechniania baz danych, została wyposażona w duże, jak na tamte czasy, twarde dyski (4*9 GB), na które przeładowywano dane z krążków optycznych, co urealniało możliwość rzeczywistego dostępu do tej samej bazy danych wielu użytkowników w jednym czasie. Podczas pierwszej instalacji bazy przeprowadzano wiodącą instalację oprogramowania wyszukującego dane. Oprogramowanie to było dostarczane indywidualnie przez producenta bazy. Logowanie do systemu prowadzono z wykorzystaniem specjalnego oprogramowania pracującego w technologii klient-serwer. Podczas pierwszej sesji wyszukiwawczej oprogramowanie przeszukujące bazę danych było pobierane i instalowane na stacji klienckiej.

W zależności od systemu operacyjnego klienta, istniała możliwość wykorzystania baz danych obsługiwanych przez programy wyszukiwawcze typu DOS dla logowania z systemu operacyjnego DOS 6.22. Programy typu Windows lub DOS obsługiwane są przy logowaniu do serwera przeprowadzonego z komputera pracującego pod kontrolą systemu Windows (3.11 lub 95). Ze względu na konieczność obsługi wielu stacji klienckich podłączonych do sieci za pomocą wolnych łącz modemowych (Sosnowiec, Opole i Cieszyn) niezbędne było wyposażenie systemu w serwer aplikacyjny skonfigurowany do obsługi przeszukiwań kluczowych baz cytowań. Przygotowany został on w stosunkowo nowatorskiej technologii wykorzystującej emulator serwera Telnet. Każde połączenie prowadzone z oprogramowania zdalnej konsoli otwierało sesję DOS w systemie OS2 i poprzez wykorzystanie funkcji zdalnie kontrolowanego logowania do serwera Novell Netware łączyło użytkownika z serwerem baz danych. Oczywiście, uruchomienie oprogramowania przeszukującego bazy danych oraz same przeszukiwania odbywały się na maszynie, do której użytkownik podłączył się zdalną konsolą, nie zaś w zasobach jego indywidualnego komputera. Jako rezultat pracy systemu do użytkownika przekazywane były kolejne ekrany obrazujące efekty wykonanych wyszukiwań. Równocześnie istniała możliwość zapisania wyników wykonanych prac na dysku serwera Telnet i pobrania ich przy pomocy usługi Ftp.

W celu zapewnienia prawidłowej obsługi użytkowników w toku trzyletniej eksploatacji InfoWare CD/HD system wielokrotnie modernizowano, zwiększając ilość pamięci operacyjnej, dodając kolejne dyski twarde oraz wprowadzając instalację nowych wersji systemów operacyjnych i oprogramowania użytkowego.

STABILNY SYSTEM

Po zakończeniu pierwszego projektu przygotowano kolejny projekt TEMPUS, którego celem było upowszechnienie wyników działań osiągniętych przez trzy ośrodki informacji naukowej bibliotek konsorcjum. Powiększono liczbę uczestników projektu o Politechnikę Opolską, Instytut Śląski w Opolu, Śląską Akademię Medyczną w Katowicach oraz Główny Instytut Górnictwa w Katowicach. W całości zmienił się skład partnerów zagranicznych. W nowym projekcie wzięły udział następujące instytucje: Henley Management College (Wielka Brytania), Uniwersytet Carlosa III w Madrycie (Hiszpania), Info Technology Supply Ltd (Wielka Brytania) oraz University of Hertfordshire (Wielka Brytania). W zadaniach projektu założono rozwijanie aktywnej postawy wobec czytelnika oraz efektywniejsze wykorzystanie baz danych poprzez system InfoWare. Zmodyfikowano sam system InfoWare, wprowadzając coraz to nowsze jego generacje.

W pierwszej połowie 1999 r., realizując pierwszą fazę modernizacji systemu, zainstalowano nowe oprogramowanie serwera baz danych IRIS CDWare 4.0 (InfoWare Remote Information Server). Oprogramowanie to, pracujące jako kolejna usługa systemu Windows NT 4.0, integruje się z zainstalowanym systemem Internet Information Server. Przeznaczone jest ono, według wskazań firmy ITS Londyn, do obsługi sieciowego rozpowszechniania baz danych dla sieci lokalnych, kampusowych lub, co najwyżej, miejskich. Jak wykazały doświadczenia, w rocznej eksploatacji tegoż modułu, przy prawidłowo wykonanej sieci miejskiej oraz szybkim podłączeniu serwera do jej głównego pnia, działanie systemu IRIS jest stabilne i umożliwia prawidłową obsługę użytkowników w całym mieście. Logowanie do serwera jest prowadzone poprzez przeglądarki internetowe (Internet Eksplorer lub Netscape – Sylaba Navigator + Plugin ITS Iris) wraz z autentyfikacją za pomocą nr IP oraz nazwy grupy użytkowników lub nazwy użytkownika i hasła. W celu wykluczenia nieuprawnionego użytkowania baz danych nie dopuszcza się wykorzystania usługi PROXY. Wówczas system IRIS, mimo wstępnej akceptacji sesji użytkownika, uniemożliwia mu prawidłowe uruchomienie oprogramowania przeszukującego bazę danych. Po wskazaniu wybranej bazy danych na stacji klienckiej następuje, w ramach sieci Microsoft, automatyczne mapowanie dysków dostarczających dane z wcześniej wykonanych obrazów płyt CD-ROM oraz dysku z oprogramowaniem przeszukującym bazę danych. Także bezpośrednio z serwera IRIS automatycznie uruchamia się oprogramowanie wyszukujące dane. Do zapewnienia prawidłowej pracy tegoż oprogramowania podczas instalacji bazy specjalnie przygotowany do tego celu program Geni prowadzi analizę składników systemu uzupełnianych przez program instalacyjny, tworząc ich specyfikację służącą automatycznemu odtworzeniu niezbędnego środowiska na każdej stacji klienckiej. Ze względu na fakt, że oprogramowanie przeszukujące bazę pracuje bezpośrednio na komputerze użytkownika, dostępne są wszelkie funkcje, jak w trybie standelone.

Prowadząc instalację nowego systemu zadbano również o modernizację sprzętu. Jako platformę do instalacji serwera baz danych, podobnie jak poprzednio, zastosowano system dwuprocesorowy (2*Pentium II 350 MHz, 512 MB RAM) ze zintegrowanym sterownikiem SCSI. Dla ograniczenia kosztów modernizacji nośniki magnetyczne przeniesiono ze starego zestawu.

Drugim etapem było wdrożenie pełnej wersji systemu IRIS, reprezentowanej przez moduł CDWebWare. Dodatkowym elementem pojawiającym się w tym systemie jest serwer aplikacyjny, pracujący również na komputerze klasy PC (2* Pentium Xeon III 550 MHz, 1024 MB RAM) z Windows NT Terminal Server Edition i oprogramowaniem wspomagającym CITRIX Metaframe. System ten, podobnie jak poprzednio serwer Telnet, przejmuje na siebie otwieranie i użytkowanie oprogramowania przeszukującego bazy danych. Tym razem, korzystając z technologii think client i protokołu ICA, przekazuje on do użytkownika w trybie graficznym wygląd ekranu sesji wyszukiwawczej. Główną cechą tej technologii jest kompresja danych o dynamicznej skuteczności sięgającej nawet liczby 30, co praktycznie umożliwia wykorzystanie łączy o niestabilnych szybkościach pracy czy nawet modemowych. Ze względu na zastosowane rozwiązanie, użytkownicy mogą przeglądać tą drogą bazy danych posiadające oprogramowanie przeszukujące, pracujące w systemie Windows, jak i oprogramowania stare, oparte na trybie MS-DOS.

SPRAWNA I DOGODNA

Jak się okazało, zastosowanie komplementarnego rozwiązania pozwala sprawnie pracować, mimo korków w sieciach miejskich czy ponadlokalnych, a w szczególności na styku POL-34 i NASK. Użytkownik korzystający z serwera aplikacyjnego posiada również możliwość (jeżeli oprogramowanie do przeszukiwania bazy danych posiada taką opcję) dokonania zapisów wyników na dyskach lokalnych lub wydrukowania osiągniętych rezultatów.

Wszystkie odwołania i mapowania zasobów są wykonywane automatycznie po zalogowaniu się do systemu. Zapewnia to pełne bezpieczeństwo danych, a w szczególności zachowania warunków licencji określającej liczbę i zakres uprawnionych użytkowników.

W nowym układzie udostępniono elektroniczne zasoby informacji naukowej dla 6 tys. pracowników naukowo-dydaktycznych i ok. 63 tys. studentów regionu. Realizację drugiego projektu TEMPUS zakończono 15 marca br. Pozyskane środki umożliwiły bibliotekom konsorcjum stworzenie sprawnej i dogodnej dla użytkownika sieci dostępu do najnowszej literatury światowej z różnych dziedzin (aktualnie 50 baz). System InfoWare okazał się najlepszym rozwiązaniem technologicznym dla bibliotek głównych, a także wydziałowych. Użytkownik baz może korzystać z ich zasobów z dowolnego komputera podłączonego do Internetu.

InfoWare wykorzystaliśmy również podczas testowego udostępniania CD-ROM-owych baz cytowań ISI dla polskiego środowiska naukowego w końcu zeszłego roku. Administrator systemu bez potrzeby podróżowania do poszczególnych wydziałów dokonuje zdalnego podłączenia do sieci. Jest to szczególnie ważne dla UŚ, którego jednostki są zlokalizowane w kilku miastach regionu. System zezwala na stałą kontrolę zalogowanych użytkowników i jest wyposażony w raporty rejestrujące aktywność wykorzystania posadowionych zasobów danych, dając możliwość wielu istotnych analiz statystycznych.

UŚ rozpoczął też w 1998 r. tworzenie bazy danych „Polska literatura humanistyczna” (z indeksami cytowań) dla krajowej humanistyki. Rejestrowanie prac odbywa się na podstawie list wyróżnionych czasopism krajowych, przyjętych przez Zespół Nauk Humanistycznych Komitetu Badań Naukowych. Prace nad bazą są zaawansowane, uruchomiono program wprowadzania danych, który po wielokrotnych modyfikacjach pozwala na zdalne uzupełnianie zasobów bazy. Opracowano wstępną wersję programu do wyszukiwania i wyświetlania rezultatów, obecnie jest ona testowana również pod kątem możliwości dostępu on-line. Baza liczy 594 pełne opisy i 9482 cytowania. Aktualnie prace dotyczą językoznawstwa i filologii.

Z początkiem 2000 roku do współpracy w rozbudowywaniu bazy „Polska literatura humanistyczna” przystąpił Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.

Mgr Małgorzata Waga i mgr inż. Andrzej Koziara pracują w Bibliotece Głównej Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach.

Uwagi.