|
|
|
Temat pieniędzy w szkolnictwie wyższym jest w okresie przygotowywania budżetu państwa jak najbardziej właściwy i dlatego, mimo wakacyjnego wydania "Forum" jeszcze się nad nim zatrzymam. Mirosław Handke W ostatnim miesiącu przedstawiłem aktualną sytuację w szkolnictwie wyższym najpierw na Zgromadzeniu Ogólnym PAN, potem na spotkaniu z rektorami w MEN. Prezentację ilustrowałem wieloma danymi statystycznymi z ostatniego okresu na tle całego dziesięciolecia. Moim celem było, aby na podstawie zauważonych prawidłowości zastanowić się nad przeciwdziałaniem niekorzystnym tendencjom, inaczej mówiąc, pokazać konieczność i nieuchronność wielu rozwiązań proponowanych w projekcie Prawa o szkolnictwie wyższym. Gdybym najkrócej, a zarazem najogólniej miał sformułować wniosek z tych danych to musiałbym stwierdzić, że szkolnictwo wyższe w Polsce ma problemy wynikające z jego gwałtownego wzrostu, który to wzrost jest z kolei wynikiem chyba niespotykanego w naszych dziejach boomu edukacyjnego. Spróbuję uzasadnić tę tezę. CENA SUKCESUDziesięciolecie transformacji rozpoczynaliśmy z nową ustawą i niespełna 400 tys. studentów wyłącznie w publicznych szkołach wyższych, w 80 proc. na studiach stacjonarnych, praktycznie wyłącznie magisterskich. Przy ok. 3 mln młodych ludzi w wieku 19-24 lat, dawało to jeden z najniższych w Europie współczynników skolaryzacji - 13,3 proc. Kończymy dziesięciolecie z liczbą prawie 1,5 mln studentów na ok. 3,83 mln młodzieży w wieku 19-24 lat, co daje bardzo przyzwoity w świecie współczynnik skolaryzacji 37 proc.! W tak krótkim okresie prawie trzykrotny wzrost współczynnika skolaryzacji należy uznać za absolutnie rekordowy w skali międzynarodowej. Ten ogromny wzrost trzeba uznać za wielki sukces, ale jednocześnie trzeba zapytać o jego cenę. Czy ta wielka oferta miejsc na studiach jest jakościowo porównywalna, czy nie oferujemy, zamiast rzetelnej wiedzy, jedynie jej iluzji? Rezerwy proste szkół wyższych w możliwościach jej kadry, bazy i zasobów finansowych z całą pewnością nie mogły pozwolić na taki wzrost. Rzeczywiście, liczba studentów na studiach dziennych w szkołach publicznych wzrosła jedynie 1,8 razy i ta liczba jest wynikiem wielkiego wysiłku i rezerw, jakie tkwiły w szkolnictwie wyższym. Ten wielki wzrost liczby młodzieży studiującej mógł mieć miejsce dzięki wykorzystaniu kadry i bazy w wolne dni weekendowe, a więc w trybie studiów zaocznych. Szkoły niepubliczne mogą uruchomić dodatkową, nową bazę lokalową, ale nie mogą w tak krótkim czasie stworzyć nowej kadry, a więc i one uruchomiły głównie studia zaoczne (80 proc. studentów szkół niepublicznych to studenci zaoczni). Tak więc mamy dużo studentów, ale większość na studiach zaocznych, czytelnikom pozostawiam ocenę czy jest to jakościowo równoważna studiom dziennym forma studiów. DOBRY INTERESLiczba studentów wzrastała nie tylko pod presją chcących się uczyć, ale także pod presją finansową. Uczelnie publiczne, chcąc poprawić swoją sytuację finansową, przy braku proporcjonalnego do wzrostu liczby studentów wzrostu finansowania z budżetu, zwiększały najpierw liczbę studentów dziennych (algorytm), a później liczbę studentów zaocznych. Szczególnie wzrost liczby studentów zaocznych był i jest "dobrym interesem", gdyż nie tylko płacą oni czesne, ale i liczą się do algorytmu, zaś koszty ich kształcenia są znacznie niższe od kształcenia stacjonarnego. W ubiegłym roku finansowym w budżetach wyższych szkół publicznych dochody z czesnego stanowiły ponad 1 mld zł, tj. ok. 20 proc. całości dotacji dydaktycznej z budżetu MEN. Zaś czesne płacone w szkołach niepublicznych ocenić można na ok. 2 mld zł. Razem rynek kształcenia wyższego to już prawie 3 mld zł i to przy tendencji silnie wzrostowej. PYTANIE RETORYCZNETemat pieniędzy w szkolnictwie wyższym jest w okresie przygotowywania budżetu państwa jak najbardziej właściwy i dlatego, mimo wakacyjnego wydania "Forum" jeszcze się nad nim zatrzymam. Najpierw trochę informacji o strukturze średniego budżetu uczelni publicznej, gdyż narosło tutaj wiele stereotypów. Ogólnie dotacja dydaktyczna MEN i dochody z dydaktyki stanowią 84 proc. średniego budżetu (w grupach uczelni od 46 do 88 proc.), zaś łączne dochody z badań naukowych tylko 16 proc. (sic!). Czy rzeczywiście aktywność nauczyciela akademickiego i generalnie wydatki uczelni mieszczą się w tych samych proporcjach? Częściej przecież słyszymy opinie, że z pieniędzy na badania utrzymujemy dydaktykę, a nie z dydaktyki badania. Zobaczmy, jaka jest struktura pieniędzy na badania (w nawiasie będę podawał minima i maksima w grupach uczelni): badania statutowe 5,5 proc. (0,6 - 7,4), granty badawcze 3,8 proc. (0,3 - 4 proc.), badania własne 2,7 proc. (0,4 - 4,6 proc.) i zlecenia badawcze z gospodarki 4,1 proc. (0,0 - 8 proc.). Razem jest to 16 proc. wszystkich dochodów uczelni. Chciałbym w tym miejscu zadać pytanie mojemu sąsiadowi i przyjacielowi Panu Profesorowi i Ministrowi Andrzejowi Wiszniewskiemu, co on sądzi o tych proporcjach i czy udział w budżecie KBN szkół wyższych (ok. 80 proc. potencjału badawczego kraju) na poziomie ok. 30 proc. (słynny wskaźnik 0,3 w algorytmach KBN) jest właściwy i dobrze służy rozwojowi badań naukowych w Polsce? Oczywiście, jest to pytanie retoryczne, gdyż doskonale znam odpowiedź, ale chciałem jeszcze raz, właśnie na etapie przygotowań budżetu 2001, o tych proporcjach przypomnieć. Co oczywiście nie oznacza, że uważam nakłady budżetu na dydaktykę za wystarczające (przecież stanowią one tylko ok. 0,8 proc. PKB). Czeka nas, tzn. Prof. Wiszniewskiego i mnie, bardzo trudna batalia o budżet nauki i szkolnictwa wyższego. To nasze wakacyjne zadanie. Proszę więc wszystkich czytelników "Forum" o trzymanie kciuków i jednocześnie życzę pogodnych wakacji. |
|
|