|
Jak wyglądały uregulowania prawne stosunków
między państwem i uczelniami akademickimi
w powojennej historii Polski?
Cezary Szczepaniak
Na podstawie historii polskich uczelni, zarówno powstałych przed II wojną światową, jak i kreowanych po wojnie, można zaobserwować jak kształtowały się relacje pomiędzy nimi a państwem. Pisząc o tych relacjach chcę zwrócić uwagę na to, w jaki sposób wpływają one na autonomię uczelni, a właściwie na jej ograniczanie.
W Polsce państwo oddziałuje na życie uczelni przez zapewnienie odpowiednich uregulowań prawnych, które w formie zwartej zawiera ustawa uchwalana przez Sejm. Po II wojnie światowej nazwy tych ustaw bywały różne, ale zawsze przedstawicielem państwa był w nich i jest minister resortu także rozmaicie nazywanego i mającego różny obszar działania. Dzisiaj jest to Ministerstwo Edukacji Narodowej.
Możliwość wszechstronnej, potwierdzonej prawem ingerencji ministra w sprawy uczelni, to oczywiste ograniczanie ich autonomii, co jest jednocześnie objawem chęci odbierania uczelniom swobód akademickich uznawanych przez wszystkie demokratyczne kraje świata.
Jak wykazuje historia Polski, chęć ograniczania autonomii uczelni akademickich wynikała z obaw władzy państwowej przed możliwością kreowania w nich niezależnych poglądów oraz z niechęci do kształcenia inteligencji posiadającej możliwości formułowania krytycznej oceny rzeczywistości. Państwo ludowe zawsze obawiało się fermentów w życiu społecznym, których źródłem byłyby uczelnie akademickie. Nie będzie przeto rzeczą bez znaczenia rozpatrzenie propozycji zapisów znajdujących się w projekcie Prawa o szkolnictwie wyższym, powstałych już w czasach III Rzeczypospolitej, na tle zapisów innych ustaw, kształtujących życie akademickie w okresie PRL.
Pięć ustaw
Działalność uczelni powstałych bezpośrednio po II wojnie światowej w pierwszych okresach ich istnienia opierała się na ustawie z 15 marca 1933 r. o szkołach akademickich, w jej jednolitym ujęciu podanym w obwieszczeniu Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z 8 listopada 1937 r. Zapisów tej ustawy nie będę przytaczał. Można tylko stwierdzić, że zapewniała ona uczelniom dużą autonomię. Ta daleko idąca autonomia nie mogła być na dłuższą metę zaakceptowana przez władzę ludową, zmierzającą do utworzenia systemu totalitarnego.
Pierwszą jaskółką zwiastującą zmiany była ustawa z 28 stycznia 1948 r., wprowadzająca zapis o obowiązkowej dwustopniowości studiów we wszystkich uczelniach technicznych. Sprawa ta, pozornie błaha, była w istocie przejawem daleko idącej interwencji państwa. Odbierało to uczelniom w ten sposób podstawowe prawo do decydowania o rodzaju prowadzonych studiów i ich przebiegu. Taka interwencja państwa implikuje w uczelni wiele różnych problemów (dzisiejszy projekt Prawa o szkolnictwie wyższym, niestety, również narzuca uczelniom rodzaje prowadzonych studiów).
Doniosłe zmiany w życiu szkół wyższych wprowadziła ustawa z 15 grudnia 1951 r. o szkolnictwie wyższym i pracownikach nauki, którą dalej będę określał jako ustawę 1.
Jak podają oficjalne publikacje z lat 60., rozszerzający się szybko postęp życia naukowego, kulturalnego i gospodarczego kraju wywołał konieczność przeprowadzenia szeregu zmian w szkolnictwie wyższym. Zmiany te przyniosła ustawa o szkołach wyższych z 5 listopada 1958 r. (w dalszym ciągu będę ją określał jako ustawę 2.). Wprowadzała ona m.in. jednolite zasady ustrojowe szkół wyższych oraz ustalała formy ich działalności. Ustawa 2. obowiązywała wiele lat. Została uchylona 1 września 1982 r. Jej miejsce zajęła ustawa o szkolnictwie wyższym z 4 maja 1982 r. Tę ustawę oznaczam cyfrą 3. Pomiędzy ustawami
2. i 3. pojawiła się jeszcze ustawa z 29 marca 1962 r. o wyższych szkołach artystycznych, która w art. 1 mówiła, że na wyższe szkoły artystyczne rozciąga się przepisy ustawy 2.
Na tych trzech ustawach kończą się kodyfikacje życia wyższych uczelni przeprowadzane przez władze PRL. Działanie tych ustaw zapewniło władzy możliwość pełnego oddziaływania na życie akademickie w kraju. Nawet wydarzenia marca 1968 r. oraz strajki studenckie końca lat 70. i początku 80. nie spowodowały natychmiastowych reakcji władzy, przejawiających się w zmianach prawa akademickiego ograniczającego swobody akademickie. Obowiązujące prawo było dostatecznie wygodne, by za jego pomocą trzymać uczelnie w więzach stworzonych przez władzę.
Rok 1990, początek przemian ustrojowych w Polsce, proklamowanie III RP, przyniosły, oczywiście, nowe prawo akademickie – ustawę o szkolnictwie wyższym oraz stopniach i tytule naukowym z 12 września 1990. Tę ustawę oznaczam cyfrą 4.
Władza III RP obserwuje liczne, często żywiołowe zmiany w strukturze szkolnictwa oraz w samych uczelniach, które zachowują się tak, jakby żyły w pełni autonomicznie. Takie ruchy, pozornie chaotyczne, należy szybko opanować. Minister musi przecież dbać o dobro uczelni i poziom kształcenia obywateli. Pojawia się obecnie projekt nowej ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym (oznaczam je jako ustawę 5.).
Instrument
indoktrynacji
Gdy porównuje się zapisy dotyczące kodyfikacji różnych obszarów życia akademickiego zawarte w poszczególnych ustawach, nasuwają się zupełnie zaskakujące wnioski. Przed ich sformułowaniem powołam się na odpowiednie fragmenty tych ustaw, dotyczące jedynie relacji pomiędzy państwem, reprezentowanym przez odpowiedniego ministra, a szkołami wyższymi. Nie obejmą one kompletnego materiału określającego relacje minister – uczelnia, jednak pozwolą na wyciągnięcie odpowiednich wniosków.
Ustawa 1.: Ponieważ minister szkolnictwa wyższego zarządza szkołami wyższymi, w związku z tym statut nadaje minister na wniosek senatu szkoły, a rektor kierujący szkołą, jest odpowiedzialny przed ministrem za wykonanie zadań szkoły. Jako dodatkową informację, która dobrze charakteryzuje ducha tej ustawy, podam, że wprowadziła ona niższy stopień naukowy „kandydata nauk” oraz wyższy stopień naukowy „doktora nauk”. Odpowiadały one w pełni stopniom obowiązującym w ZSRR.
Ustawa 2.: Zwierzchni nadzór nad szkołami wyższymi, zwanymi dalej szkołami, sprawuje minister nauki, szkolnictwa wyższego i techniki. Tenże minister ustala podstawowe kierunki pracy szkoły, organizacji pracy dydaktyczno-wychowawczej, ramowe plany badań naukowych, plany studiów, ramowe programy nauczania i regulaminy studiów. Ten sam artykuł ustawy mówi dalej, że minister ustala kierunek i zasady polityki kadrowej oraz etapy osobowe szkół, i dalej, że ustala zasady regulujące administrację i gospodarczą działalność szkół oraz decyduje w zasadniczych sprawach związanych ze współpracą szkół z zagranicą. Cytowane fragmenty pochodzą z art. 5 pkt 1 i 2. Dalsze punkty tego artykułu rozszerzają kompetencje ministra w zakresie ingerowania w życie szkoły, pozwalając mu zawiesić, uchylić lub zmienić decyzje każdego organu szkoły.
Powyższe zapisy prowadziły w konsekwencji do tego, że rektor był mianowany przez ministra a dziekana mianował rektor, jeżeli uzyskał zgodę tegoż ministra. Ustawa ta, jak widać, zniewalała uczelnie i czyniła z nich instrument w rękach państwa, wykorzystywany nie tylko do nauczania, lecz przede wszystkim do indoktrynacji młodzieży. Ogólnego obrazu tej ustawy nie poprawi powrót do dawnych stopni naukowych, tj. doktora i doktora habilitowanego. Dzisiaj czytanie takich praw może wywoływać różne uczucia, a z pewnością prowadzi do zażenowania i refleksji, że byli tacy, którzy owe ustawy podpisywali bez publicznego sprzeciwu.
Luźniejszy
gorset
Ustawa 2. może być przykładem zniewolenia uczelni akademickich i całkowitego podporządkowania ich władzy państwa. Ustawa 3. pojawiła się po proklamowaniu stanu wojennego. Dla złagodzenia napięć społecznych wywołanych tym zdarzeniem oraz ze względu na ogólną sytuację w kraju oraz w uczelniach, ustawa 3. musiała dopuścić pewną liberalizację stosunków uczelnia – państwo i dać uczelni możliwości działania w luźniejszym gorsecie ograniczeń narzucanych przez ministerstwo, np.: szkoła może uchwalić statut, nawiązywać współpracę z zagranicznymi szkołami, rektora może wybierać senat, a dziekana rada wydziału.
Pomimo tych pozytywnych stron ustawa 3. nie uwalnia szkół wyższych od opieki państwa i mówi w art. 6 pkt 1, że minister edukacji narodowej realizuje politykę państwa w dziedzinie szkolnictwa wyższego, koordynuje w tym zakresie działalność szkół wyższych oraz nadzoruje i kontroluje podległe szkoły wyższe. W pkt. 2 tego artykułu napisano: Organy szkoły wyższej oraz ciała kolegialne działające w niej na podstawie przepisów ustawy lub statutu szkoły, są obowiązane, na żądanie właściwego ministra, udzielać wyjaśnień we wszystkich sprawach dotyczących działalności szkoły.
Ustawa 3. kończy cykl ustaw regulujących stosunek władz PRL do szkolnictwa akademickiego. Relacje te prowadziły czasem do zdarzeń, których następstwem były narodowe tragedie i wiele ludzkich nieszczęść. Uczelnie polskie, łamiąc rygorystyczne zakazy dotyczące wolności akademickiej, zawsze stawały po stronie społeczeństwa. Dlatego społeczność akademicka w znakomitej większości z nadzieją przyglądała się przemianom ustrojowym, tak w sferze politycznej, jak i społecznej. Oczekiwano, że uwolnią one uczelnie od podległości władzom państwowym.
Paradoksy
niepodległości
W roku 1990, kiedy Sejm uchwalał ustawę 4., w większości społeczeństwa panowało przekonanie, że czasy PRL minęły, a Polska staje się krajem demokratycznym i suwerennym. Zmiany relacji pomiędzy państwem a uczelniami akademickimi, określone ustawą 3. (jeszcze z okresu stanu wojennego), zostaną zmienione. Tymczasem okazało się, że ówczesny rząd III RP oraz władza ustawodawcza uchwalając nową ustawę o szkołach wyższych nie były zdolne do rezygnacji z interwencji w życie uczelni. Dlatego pewnie w ustawie 4. cały rozdział 1 w dziale II poświęcony został nadzorowi, który ma być sprawowany przez odpowiednich ministrów nad uczelniami państwowymi. Oto co bardziej rygorystycznie brzmiące fragmenty wybrane z tej ustawy, a mówiące o roli państwa w stosunku do uczelni państwowych: Minister edukacji narodowej sprawuje nadzór nad uczelnią w zakresie zgodności działania jej organów z przepisami państwowymi i statutem uczelni oraz może żądać od tych organów informacji i wyjaśnień. (...) Minister edukacji narodowej podejmuje w ciągu miesiąca decyzję o uchyleniu uchwały senatu lub decyzji rektora uczelni w przypadku stwierdzenia ich niezgodności z przepisami ustawowymi lub statutem uczelni.
W tym samym rozdziale nadaje się ministrowi możliwość ingerowania we współpracę uczelni z zagranicznymi instytucjami naukowymi. Dowodem pełnej podległości uczelni w stosunku do ministra jest zapis art. 34 pkt. 1 i 2. Przytaczam je z pewnymi skrótami: Uczelnia przedstawia ministrowi edukacji narodowej oraz właściwemu ministrowi roczne sprawozdania. Niezależnie od tych sprawozdań uczelnia powiadamia ministra edukacji narodowej oraz właściwego ministra o uchwaleniu lub zmianie statutu, uchwaleniu lub zmianie regulaminu studiów jak również planu studiów na poszczególnych kierunkach studiów, zasadach i trybie przyjmowania na poszczególne kierunki studiów, ogłoszeniu o konkursie na stanowisko profesora zwyczajnego lub profesora nadzwyczajnego, zatrudnieniu profesora zwyczajnego, zawarciu i treści umowy z zagraniczną instytucją naukową.
Nasuwa się pytanie, co mogło być powodem przyjęcia takich rozwiązań prawnych, mówiących o stosunku demokratycznego, suwerennego państwa do własnych uczelni akademickich. Porównanie zapisów ustawy 3. i 4. prowadzić musi do wniosków, że rektorzy i organa uczelni miały tyle samo swobody w stanie wojennym, co w okresie, kiedy Polska zrzuciła więzy podległości. Wydaje się to paradoksalne, a jednak jest prawdziwe. Przyczyny powstania tych rozwiązań, obowiązujących do dzisiaj, niech odkrywają socjologowie i historycy.
Ingerencja
z poparciem
Pojawia się wreszcie jaskółka zwiastująca zmiany. Bez specjalnego rozgłosu, bez dyskusji w środowisku akademickim, zostaje opracowany projekt ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym. Nie publikują go uczelniane media, ale przy pewnym wysiłku można go zdobyć.
Zapisy tego projektu wzbudzają szereg wątpliwości, jednakże ograniczę się jedynie do przedstawienia i skomentowania tych jego zapisów, z których wynikają relacje pomiędzy uczelniami publicznymi typu uniwersyteckiego (nazwę uczelni przyjąłem za sformułowaniami projektu) a organami władzy państwowej, reprezentowanymi przez właściwego ministra.
W ustawie 5. ingerencje ministra w sprawy szkoły poparte bywają opiniami nowo powstałego organu, tj. Rady Głównej Akredytacyjnej. Jest sprawą oczywistą, że każda ingerencja państwa w działanie uczelni, to odbieranie uczelni jej autonomii. Bez względu na to, czy taka ingerencja znajduje poparcie w uchwale jakiegoś ciała kolegialnego, czy tego poparcia nie znajduje, ocena faktu ingerencji jest zawsze jednoznaczna.
Oto wybrane fragmenty rozdziału 3. art. 23 pkt 1: Minister właściwy do spraw szkolnictwa wyższego sprawuje nadzór nad zgodnością działań szkół wyższych oraz związków uczelni z przepisami ustawowymi statutu, uchwałami Rady Głównej Akredytacyjnej. (...) W tym celu minister (...) może żądać informacji i wyjaśnień od organów szkół wyższych, związków uczelni oraz założyciela szkoły wyższej, a także dokonywać kontroli. (...) Minister (...) uchyla uchwałę senatu lub decyzję rektora szkoły wyższej (...). Na decyzję ministra służy skarga do NSA. W pkt. 7 napisano: Minister (...), po zasięgnięciu opinii rektora uczelni publicznej, może nałożyć na nią, w drodze decyzji administracyjnej, obowiązek realizacji określonego zadania w dziedzinie nauczania lub kształcenia kadr naukowych, zapewniając odpowiednie środki na jego realizację.
Brak
odwagi
Art. 24: Minister (...) może wystąpić do senatu uczelni publicznej lub określonego w statucie kolegialnego organu uczelni niepublicznej z wnioskiem o odwołanie rektora lub do rektora z wnioskiem o odwołanie dyrektora administracyjnego lub kwestora. Dalej czytamy w art. 25: Minister (...) nadzoruje i koordynuje współpracę szkół wyższych z partnerami zagranicznymi.
W odniesieniu do procesu dydaktycznego w art. 26 stwierdza się, że minister (...), zgodnie z wnioskiem RGA, określa na drodze rozporządzenia: warunki do prowadzenia studiów wyższych, nazwy kierunków studiów, standardy nauczania dla poszczególnych kierunków studiów, standardy kształcenia nauczycieli, warunki nadawania szkołom wyższym nazwy „uniwersytet”, „politechnika”, zaś w art. 27 czytamy: Minister (...) cofa albo zawiesza uprawnienia do prowadzenia studiów wyższych na danym kierunku.
Co musi czynić szkoła wyższa, aby minister mógł sprawować właściwie swój nadzór? Dowiadujemy się z art. 28 pkt 2: Szkoła wyższa przekazuje ministrowi (...) w terminie miesiąca od podjęcia uchwały o: uchwaleniu lub zmianie statutu, uchwaleniu lub zmianie regulaminu studiów, studiów doktoranckich lub podyplomowych, zasadach i trybie przyjmowania na studia, uruchomieniu lub zniesieniu kierunku studiów, utworzeniu filii lub wydziałów zamiejscowych (...), planach i programach studiów.
Pkt 3 art. 28 mówi, że: szkoła wyższa niezwłocznie przesyła ministrowi (...) informacje o zmianach zatrudnienia, wpływających na uprawnienia do prowadzenia kierunków studiów.
Z porównania fragmentów ustaw 4. i 5. wynika, że w projekcie Prawa o szkolnictwie wyższym przytoczono całe fragmenty ustawy obecnie obowiązującej. Krytykę tej ustawy ze względu na stosunek państwa do wyższych uczelni podałem powyżej. Te same uwagi można więc odnieść do ustawy 5. Uwagom tym musi jednakże towarzyszyć znacznie większe rozgoryczenie i żal z powodu tego, że twórcom projektu zabrakło wyobraźni, a może dobrej woli czy znajomości problemów uczelni akademickich lub zwykłej odwagi, aby uczynić uczelnie akademickie niezależnymi od wszechwładnej mocy państwa. Przypuszczać można, że podstawową przyczyną był brak odwagi.
Można zrozumieć, że władza państwowa nie chce pozbawić się możliwości bezpośredniego oddziaływania na dany obszar aktywności obywateli, w tym przypadku na środowisko akademickie, skupione w wyższych uczelniach. Jeżeli jednak jest to państwo suwerenne, rządzone w sposób demokratyczny, to uczelnie akademickie muszą być w pełni autonomiczne. Potwierdzają tę tezę liczne przykłady narodów rządzących się wg wzorów demokracji. Nie ma dzisiaj wartości argument, że państwo musi mieć wpływ na działanie uczelni, choćby państwowych, tylko dlatego, że je finansuje. W demokratycznym kraju zapewnienie rozwoju nauki i oświaty jest obowiązkiem państwa. W takim przypadku uczelnie za otrzymanie środków budżetowych nie muszą się państwu odwdzięczać rezygnacją ze swobód wynikających z autonomii uczelni.
Prof. dr hab. inż. Cezary Szczepaniak, konstruktor pojazdów, jest dyrektorem Instytutu Pojazdów Politechniki Łódzkiej i przewodniczącym rady naukowej Instytutu Transportu Samochodowego w Warszawie.
|