|
Formułowanie polityki naukowej musi wynikać ze zdefiniowanej
wcześniej wizji rozwoju państwa.
Rozmowa z prof. Janiną Jóźwiak, wiceprzewodniczącą Komitetu Badań Naukowych
| |
| Prof. dr hab. Janina Jóźwiak, demograf i statystyk. Absolwentka SGPiS (1970), w tej samej uczelni doktorat (1976) i habilitacja (1986). Tytuł profesora otrzymała w 1993. Autorka i współautorka ponad 100 prac naukowych. Dyrektor Instytutu Statystyki i Demografii SGH. Rektor SGH w latach 1993-99. Wiceprezes European Association for Population Studies. Członek Zarządu CRE (Stowarzyszenia Uniwersytetów Europejskich). Przewodnicząca Komitetu Nauk Demograficznych PAN. Przewodnicząca Komisji Akredytacyjnej Stowarzyszenia Edukacji Menedżerskiej FORUM. Przewodnicząca Polskiego Forum Akademicko-Gospodarczego. W czerwcu br. została wybrana wiceprzewodniczącą KBN. |
Po zakończeniu sprawowania funkcji rektora SGH nie cierpi Pani na nadmiar wolnego czasu. Pełni Pani w środowisku naukowym bardzo wiele odpowiedzialnych funkcji, a teraz jeszcze wybrano Panią wiceprzewodniczącą KBN. Dlaczego podejmuje się Pani tej roli?
– To wynika chyba z mojego temperamentu i chęci bycia aktywnym. Każdy z rektorów przez kilka lat sprawowania władzy w uczelni zdobywa doświadczenie w zakresie zarządzania i znajomości systemu edukacji. Uważam, że warto to wykorzystać. Jeśli się wchodzi na pewien poziom aktywności i zaangażowania, bardzo trudno jest się wycofać. Oczywiście, powinno się rozważyć swoje możliwości i ograniczenia, choćby czasowe. Nie mam natomiast wątpliwości co do tego, że takie zaangażowanie może się odbić na mojej pracy badawczej.
– Po raz pierwszy przełamano tradycję, że wiceprzewodniczącymi KBN zostają przewodniczący komisji badań podstawowych i stosowanych.
– Zapewne wiąże się to z faktem, że według nowej ustawy o Komitecie ten podział zostaje zniesiony. Będzie trwał najprawdopodobniej jedynie do końca tego roku kalendarzowego. Był on tworem sztucznym i mówiło się od dawna, że należy go zmienić. Będzie to oznaczało wzmocnienie roli zespołów i przewodniczącego Komitetu. Minister nauki będzie miał większą samodzielność i większe pole decyzyjne niż dotychczas.
– Kto powinien kreować politykę naukową, uczeni czy państwo?
– Na pewno nie wyłącznie środowisko naukowe. Co do tego nie mam wątpliwości. Z całym szacunkiem dla środowiska – w każdym z nas tkwi naturalna tendencja, aby podkreślać wagę tego, co robimy. Musi istnieć instytucja, która potrafi oderwać się od nawyków środowiska naukowego, popatrzeć na to, co robimy nieco z boku – nie chcę powiedzieć z góry – i umieć przewidywać kierunek rozwoju badań, a także przyszłe oczekiwania wobec nauki. Formułowanie polityki naukowej musi wynikać ze zdefiniowanej wcześniej wizji rozwoju państwa. Tak zresztą dzieje się na świecie – są specjalne instytucje, które w uzgodnieniu z uczonymi tworzą politykę naukową. Z całą pewnością nie oddałabym tego zadania wyłącznie naukowcom. Oczywiście, ktoś, kto jest prawdziwym naukowcem, potrafi krytycznie ocenić także swoje wyniki i umiejscowić je w szerszym kontekście. Ale środowisko naukowe nie składa się wyłącznie z prawdziwych uczonych, lecz także z tzw. pracowników nauki – ludzi, którzy po prostu utrzymują się z wykonywania tego zawodu, a niestety daleko im do prawdziwej pasji badawczej. Tak jak w każdym środowisku są tu jednostki wybitne, są ludzie przeciętni i, nazwijmy to tak, wyrobnicy.
– W wielu krajach, które po wojnie osiągnęły znaczący skok cywilizacyjno-technologiczny – np. w Japonii, Korei Południowej czy Niemczech – polityka naukowa i gospodarcza była kreowana przez państwo.
– Ale z tego, co wiem, również tam tworzono ją przy silnym udziale środowiska naukowego. Oczywiście, ważną kwestią jest relacja pomiędzy instytucjami formułującymi taką politykę a środowiskiem naukowym. Można sobie przecież wyobrazić instytucję będącą w permanentnym konflikcie z tym środowiskiem. Wówczas wyznaczanie polityki, która się nie daje realizować, jest po prostu stratą czasu.
– Rodzi się pytanie, ile demokracji w rękach środowiska naukowego? Nowa ustawa składa więcej kompetencji w ręce ministra nauki, choćby określanie priorytetów naukowych, o których tu mówiliśmy. Czy środowisko to zaakceptuje?
– Wydaje mi się, że po wprowadzeniu tych zmian nadal zostaną zachowane zdrowe proporcje pomiędzy wybieralną a mianowaną częścią KBN. Na jego czele stoi reprezentant tego środowiska i uczony. Nie wyobrażam sobie, aby w przyszłości mogło być inaczej. Zbyt dużo demokracji, zarówno w edukacji, jak i w badaniach naukowych, może być szkodliwe dla systemu i mechanizmów go regulujących, chociażby w związku z utrzymywaniem jakości. Częstym zjawiskiem jest ciążenie ku średniej, a nie promowanie jednostek wybitnych. Nowa ustawa nie pozbawia środowiska wpływu na KBN, lecz usprawnia pewne rozwiązania. Fakt, że np. do zespołów mają być dokooptowywani, czyli mianowani, przedstawiciele innych środowisk niż naukowe, może być odbierany jako próba ingerencji z zewnątrz. Ale przecież to jest zdrowy mechanizm. Coraz częściej na świecie naukowcy muszą – i zgadzają się – uzasadniać zwykłym zjadaczom chleba, którzy przecież płacą na rozwój nauki, że to, co robią, ma sens. Tak też musi być i u nas.
– Na naszych łamach minister Wiszniewski napisał ostatnio, że podczas wizyty w Niemczech miał wrażenie, iż często pracujący tam polscy naukowcy prowadzą badania odrobinę przyczynkarskie. Jeżeli tak się dzieje w badaniach międzynarodowych, nasuwa się pytanie, na ile to, co robimy na własnym podwórku i co finansuje Komitet, to rzeczywiście badania istotne, a na ile rutyna środowiska, które – trochę upraszczając – dorabia do pensji?
– To jest niezwykle ważna i zarazem trudna sprawa. Uruchomiony w naszym kraju przed dziesięcioma laty system grantów stworzył, przynajmniej teoretycznie, konkurencję pomiędzy różnymi zespołami badawczymi. Naukowcy muszą zdobywać pieniądze na badania w drodze konkursu. Jest to chyba najlepsze z możliwych rozwiązanie, ale ma też, niestety, swoje negatywne konsekwencje, o których pan wspomniał. Nie zawsze też wiadomo, jakie prace prowadzą inne zespoły badawcze. Rzadko są to badania interdyscyplinarne. A przede wszystkim, nie zawsze mają istotne znaczenie z punktu widzenia nauki czy szerzej – rozwoju. Granty bardzo często są zbyt łatwymi pieniędzmi, powiększającymi dochody członków zespołów badawczych. Nie ma w tym nic nagannego – szczególnie wziąwszy pod uwagę niskie pensje pracowników naukowych – o ile przy tym finansowane są przede wszystkim badania ważne. Kłopot zaczyna się tam, gdzie znaczna część funduszy przeznaczona jest na badania przyczynkarskie.
– A na dodatek, z założenia to reprezentanci środowiska oceniają wnioski o granty.
– Problem oceny poziomu wniosków przez samo środowisko jest dość skomplikowany. Aktualny stan rzeczy jest konsekwencją systemu, jaki mieliśmy wcześniej przez lata, i zbyt łatwego przepuszczania prac o niezbyt wysokim poziomie, koleżeńskiego recenzowania. Inną kwestią jest problem recenzowania w nielicznych środowiskach, gdzie choć teoretycznie recenzje są niejawne, to po charakterze argumentacji i stylu pisania można zidentyfikować ich autorów. Rzadko się też zdarzają ostre, krytyczne recenzje. Na ogół są grzecznościowe.
– W wielu krajach zaprasza się, choćby ze względów, o których Pani mówi, recenzentów zagranicznych.
– Myślę, że i u nas taki zwyczaj należy wprowadzić. Ale negatywne zjawiska, o których mówimy, nie są wyłącznie naszą specyfiką. Jakość badań, ich ewaluacja zaprzątają także ludzi odpowiedzialnych za naukę i szkolnictwo wyższe w innych krajach. Ostatnio uczestniczyłam w dwóch konferencjach: w Trondheim, zorganizowanej przez CRE, oraz w Lizbonie, zorganizowanej przez Konfederację Konferencji Rektorów, obie na temat systemów finansowania badań, sposobów oceny ich jakości, znaczenia badań naukowych w rozwoju uniwersytetów. Dyskutowaliśmy o wadach i zaletach różnych metod ewaluacji badań i ich wpływie na finansowanie tego segmentu aktywności uniwersytetów.
– Opowiadał mi kiedyś jeden uczony, że kiedy był młodszy i dostawał wnioski do recenzowania, to jeśli wniosek był dobry, pisał, że jest dobry, jeśli nie, to pisał, że nie. Teraz patrzy przede wszystkim, z jakiego ośrodka pochodzi wniosek i jaki jest skład zespołu ubiegającego się o grant. Czy nie należałoby wprowadzić procedur uniemożliwiających funkcjonowanie takich koleżeńskich układów?
– Niestety, jest to zjawisko dość powszechne i każdy z recenzujących jest pod presją kolegów, by nie pisać recenzji nadmiernie krytycznych. Jesteśmy w nich zbyt układni. Poza tym, inaczej się patrzy na projekt kogoś, o kim wiemy, że ma doświadczenie, niż na projekt kogoś młodego czy nieznanego. Nie jesteśmy też przyzwyczajeni do dyskusji naukowej. Niemal każda krytyka tekstu czy poglądów naukowych jest odbierana nie jako krytyka merytoryczna, ale jako krytyka autora. Także, paradoksalnie, ci, którzy piszą bardziej krytyczne recenzje, są traktowani jako trouble makers i w konsekwencji omijani przez kolegów. To wynik braku atmosfery do prawdziwej rzeczowej dyskusji naukowej.
– Ostatnio oczkiem w głowie KBN jest zachęcanie polskich naukowców do udziału w 5. Programie Ramowym UE. Bodźce finansowe są znaczące. Konieczność współpracy w międzynarodowych zespołach wymusza chyba także jakość badań.
– Na pewno członkami takich zespołów są ludzie mający już wysoką pozycję naukową, ale, oczywiście, nie daje to żadnej gwarancji, że temat badań będzie ważny, a wykonanie staranne. Z mojego doświadczenia wynika, że nawet w takiej współpracy bywają badania świetne i takie sobie. Na pewno ocena przez inne środowisko naukowe niż własne jest ważna, gdyż bywa dużo bardziej obiektywna. A może też być stymulująca, bo często reprezentuje zupełnie inny punkt widzenia na dany problem. To daje pozytywne efekty.
– Jednym z podstawowych założeń w 5. PR jest też interdyscyplinarność badań.
– Tak. I jest to ważne założenie. Nie wystarczy samo międzynarodowe grono, aby poszerzyć horyzonty i otworzyć się na inne dziedziny nauki.
– Udało się nam uzyskać dofinansowanie przewyższające dwukrotnie kwotę wpłaconą do kasy programu.
– To ważne, ale jeszcze ważniejsze jest, jak to się przełoży, z jednej strony, na wsparcie rozwoju polskiej gospodarki, jej innowacyjności, i wzrost konkurencyjności polskiej nauki, z drugiej strony.
– Jednym z głównych problemów Komitetu są od dłuższego czasu jednostki badawczo-rozwojowe. Tu ujawnia się też problem podziału środków na badania pomiędzy wyższe uczelnie, Polską Akademię Nauk i właśnie JBR-y.
– Kilka lat temu skłaniałam się ku dość radykalnemu rozwiązaniu problemu JBR-ów. Sądziłam, że te, które nie radzą sobie w nowej sytuacji rynkowej, trzeba zlikwidować i nie obciążać ich finansowaniem budżetu KBN. Może jedynie niektóre finansować jako instytuty państwowe. Dziś mój pogląd uległ zmianie i sądzę, że trzeba być ostrożnym. JBR-y to dość zróżnicowana grupa podmiotów. Należy zachować potencjał tych, które służą gospodarce.
– Przedstawiciele środowiska akademickiego często i łatwo wypowiadają pogląd, że JBR-y i prowadzone tam badania powinny być finansowane przez gospodarkę, a nie budżet. Równocześnie śmiało głoszą opinię, że budżet powinien finansować badania w uczelniach i instytutach PAN – niezależnie od tego, czy są to badania czysto teoretyczne, czy też aplikacyjne – i w ręce naukowców oddać decyzję, na co będą przeznaczone pieniądze.
– Nie zgadzam się z poglądem, że to wyłącznie przemysł powinien finansować badania „wdrożeniowe”, ale proszę pamiętać, że w krajach OECD średnio ponad 60 proc. badań jest finansowanych właśnie przez gospodarkę. U nas jest to połowa tej wielkości. Nie ma jeszcze sprawnie działających mechanizmów, skłaniających świat gospodarczy do inwestowania w badania. Problem polega też na zbytniej segmentacji systemu badań w Polsce. Ciągle nierozstrzygnięty jest problem PAN i przez długie lata taki stan zapewne się utrzyma. Tu wyraźnie dublują się badania prowadzone równolegle przez uczelnie i instytuty PAN i finansowane z tego samego źródła. Na początku transformacji była okazja, żeby to zmienić, ale stało się wręcz przeciwnie – instytuty PAN są rozbudowywane, tworzą szkoły wyższe, co skądinąd jest nawet celowym wykorzystaniem ich potencjału.
– Jakimi obszarami działania zechce się Pani, jako wiceprzewodnicząca KBN, zająć szczególnie?
– Po pierwsze, ciągle aktualny jest problem poszukiwania optymalnego sposobu finansowania badań. Przy ograniczonych środkach w budżecie pieniądze nadal są zbyt łatwe. Pojawiła się nawet tendencja do zwiększania nakładów na cele statutowe, a więc na utrzymanie instytucji, a nie na konkretne badania. To trzeba zmienić. Po drugie, jest zbyt dużo przyczynkarskich badań finansowanych przez KBN, i to także musimy zmienić. Należy też znaleźć mechanizmy, które skłaniałyby do prowadzenia w większym zakresie badań interdyscyplinarnych. Nie mniej ważną kwestią pozostaje obiektywizacja kryteriów oceny projektów badawczych i ich wyników. Ale też jakiekolwiek udoskonalanie systemu finansowania badań naukowych może mieć niewielki efekt, jeśli nakłady państwa na ten cel będą ciągle tak niskie.
Rozmawiał
Andrzej Świć
|