Studia za granicą

Cały system francuskiego szkolnictwa wyższego jest tak skonstruowany, 
iż nie ma w nim „ślepej uliczki”.

Ryszard Mosakowski

Fot. Andrzej Świć

Dziedziniec Sorbony

Francja, kraj o powierzchni 547,03 tys. km2 i prawie 60 mln mieszkańców, jest republiką o silnej władzy prezydenta wybieranego w wyborach powszechnych. Liczba ludności sytuuje ten kraj na drugim miejscu w UE, tuż po Republice Federalnej Niemiec, a gospodarka o PKB 1,373 bln dolarów w 1999 r. – na 4 miejscu wśród największych gospodarek świata. PKB na osobę w 1999 r. wynosił 23 300 dolarów.

Francja ma bardzo bogate tradycje w dziedzinie szkolnictwa wyższego. Słynna Sorbona została założona w 1257 r. przez Roberta de Sorbon jako coll?ge dla biednych uczniów. w skład francuskiego szkolnictwa wyższego wchodzą wszystkie instytucje, do których dostęp mają posiadacze dyplomu baccalaureat (matura), formalnie nadawanego przez uniwersytety. Obejmuje ono zatem zarówno długie, ogólne studia oferowane przez uniwersytety i tzw. wielkie szkoły (Grandes ?coles – GE), jak i studia o krótkim czasie edukacji, zorientowane zawodowo, oferowane przez uniwersyteckie instytuty technologii, sekcje wyższych techników czy sekcje paramedyczne i socjalne (formations paramedicales et sociales).

W 2000 r. było 89 państwowych uniwersytetów, w tym 3 krajowe instytuty politechniczne, 2 uniwersytety techniczne, 26 instytutów kształcenia nauczycieli – formalnie niezależnych, ale ściśle związanych z uniwersytetami. Są to uczelnie o różnej wielkości, kształcące od 1 tys. do 40 tys. studentów, nadzorowane przez Ministerstwo Edukacji Narodowej, Badań i Techniki. Jest także 5 prywatnych uniwersytetów, głównie katolickich, oraz 12 kolegiów kształcących łącznie mniej niż 1 proc. studentów.

Drugą grupę stanowią GE, publiczne, prywatne i o mieszanym statusie własnościowym (te ostatnie powołane i finansowane przez lokalne izby handlowe). Wiele publicznych GE nadzorują inne ministerstwa (rolnictwa, obrony, kultury, transportu, spraw socjalnych). Uczelnie tego typu specjalizują się głównie w takich dziedzinach jak: „inżynieria”, biznes i administracja, sztuki piękne, architektura, które tradycyjnie nie są prowadzone w uniwersytetach. Pojęcie „inżynieria” (ing?nerie) ma we Francji bardzo szerokie znaczenie, gdyż odnosi się głównie do wysoko cenionego w tym kraju tytułu ing?nieur, otwierającego drogę do stanowisk kierowniczych w wielu dziedzinach przemysłu.

Istnieją także setki małych szkół o profilu zawodowym, oferujących krótkie programy w takich dziedzinach, jak np.: pielęgniarstwo, praca socjalna, sztuki stosowane. Kształci się w nich od 100 (w przypadku najmniejszej uczelni) do 3500 studentów (w przypadku największej), średnio – 300 studentów. Do tej grupy można także zaliczyć kształcenie pomaturalne, oferowane przez oddziały wyższych techników w 1712 liceach, po ukończeniu których można kontynuować naukę w innych uczelniach, aż do otrzymania np. stopnia inżyniera uniwersyteckiego. Należy podkreślić, że cały system francuskiego szkolnictwa wyższego jest tak skonstruowany, iż nie ma w nim „ślepej uliczki”.

Główna część badań finansowanych ze środków publicznych jest wykonywana poza uniwersytetami, przez wyspecjalizowane agencje lub korporacje badawcze. Najbardziej znana z nich to Narodowe Centrum Badań Naukowych (CNRS), zatrudniające ok. 26 tys. osób, w porównaniu do 80 tys. zatrudnionych w uniwersytetach. Finansuje ono niektóre laboratoria uniwersyteckie i prowadzi mieszane jednostki badawcze, wspólnie nadzorowane i finansowane. Zdecydowana większość jednostek badawczych CNRS jest zlokalizowana wewnątrz uniwersytetów.

UNIWERSYTETY

W uniwersytetach są prowadzone zarówno tradycyjne kierunki kształcenia w dziedzinie nauk przyrodniczych, społecznych, humanistycznych, medycznych, jak i krótkie studia zawodowe w IUT, studia inżynierskie oraz studia w dziedzinie biznesu i administracji. Rady zarządzające uniwersytetów mogą dokonywać przegrupowywania instytutów i szkół tworzonych na mocy dekretu, jak również departamentów, laboratoriów i ośrodków naukowych. W ten sposób są związane z uniwersytetami uniwersyteckie instytuty techniczne (IUT), utworzone w 1966 r., instytuty uniwersyteckie kształcenia nauczycieli (IUFM), utworzone na mocy prawa w 1989 r. oraz zawodowe instytuty uniwersyteckie (IUP), utworzone w 1991 r. W 2000 r. było 101 IUT, 26 IUFM i 222 IUP.

Uniwersytety mają tradycyjną strukturę wydziałową. Są kierowane przez prezydenta, wybieranego na 5-letnią kadencję przez zgromadzenie ogólne trzech rad uniwersyteckich: rady administracyjnej, naukowej oraz rady ds. studiów i życia uniwersyteckiego. Prezydentem może być wybrany każdy nauczyciel akademicki, będący obywatelem Francji i posiadający stałe zatrudnienie w uczelni. Rady uniwersyteckie składają się z członków wybranych w bezpośrednich wyborach powszechnych przez społeczność uniwersytetu. Jako przykład składu rad uniwersytetu może posłużyć Uniwersytet Paris Sorbonne (Paryż IV), w którym w roku ak. 1999/2000 studiowało ponad 26 tys. osób. Rada Administracyjna tej uczelni składa się z 60 członków, w tym 26 nauczycieli akademickich, 12 studentów, 6 nienauczycieli i 16 osób z zewnątrz. Rada określa politykę uniwersytetu, zwłaszcza bada treść kontraktów zawieranych z rządem, głosuje nad budżetem i aprobuje sprawozdania finansowe. W skład Rady Naukowej wchodzi 40 osób, w tym 28 nauczycieli akademickich, 4 nienauczycieli, 4 studentów studiów podyplomowych oraz 4 osoby z zewnątrz. Rada Naukowa proponuje Radzie Administracyjnej zalecenia w zakresie polityki naukowej oraz dokumentacji naukowej i technicznej, zajmuje się również rozdziałem kredytów przeznaczonych na badania. Trzecia rada, zwana Radą ds. Studiów i Życia Uniwersyteckiego, składa się z 20 członków, w tym 8 nauczycieli akademickich, 8 studentów, 2 nienauczycieli i 2 osób spoza uczelni. Przedstawia Radzie Administracyjnej m.in. wytyczne w sprawie kształcenia, w tym kształcenia podyplomowego, bada prośby o akredytację dyplomów oraz propozycje wprowadzenia nowych przedmiotów.

GRANDES ?COLES

Szczególną grupę szkół należących do GE stanowią 4 szkoły ?coles normales superi?ures (ENS), prowadzące edukację w dziedzinach typowo uniwersyteckich, będące uczelniami elitarnymi, niezwykle prestiżowymi, o bardzo wysokich wymaganiach rekrutacyjnych. Z ENS wywodzi się duża część profesury i elit politycznych kraju. Szkoły te przyznają stopnie akademickie we współpracy z uniwersytetami. Przez cały okres 4-letnich studiów studenci, jako szkolący się urzędnicy państwowi, otrzymują pensję, która w roku akademickim 2000/01 wynosiła w skali rocznej 90 000 franków (13 720 euro).

W dziedzinie studiów inżynierskich najbardziej cenione są szkoły prowadzące 3-letnie studia o gruntownym wykształceniu ogólnym, jak np. ?coles Polytechniques, ?coles de mines, ?coles centrales. Głównie z tej kategorii uczelni wywodzi się kadra menedżerska Francji. Kolejną grupę uczelni prowadzących studia tego typu stanowią szkoły częściowo wyspecjalizowane jak ?cole de ponts et Chausses, Supelec, Supaero. Trzecią, najliczniejszą grupę, liczącą ponad 200 uczelni, stanowią szkoły specjalistyczne ?coles nationales superieurs des ingenieurs (ENSI) o różnych, dość wąskich specjalnościach i o różnym poziomie. Oddzielną grupę szkół prowadzących edukację inżynierską stanowią krajowe instytuty nauk stosowanych INSA (Instituts nationales de la science appliqu?).

Do wymienionych wyżej szkół, z wyjątkiem ENSI, można się dostać wyłącznie na podstawie egzaminu konkursowego, po ukończeniu 2-letnich pomaturalnych klas przygotowawczych CPGE, do których dostęp mają w praktyce tylko maturzyści z bardzo wysokimi ocenami. Na świadectwie maturalnym jest sumaryczna ocena punktowa, ale odpowiednie przedmioty mają swoją wagę, np. w klasie mat.-fiz. punkty z matematyki i fizyki mnoży się przez 5. W ENSI, do których przyjmuje się na podstawie konkursu matur, po 2 latach studiów stanowiących odpowiednik klas przygotowawczych, organizuje się konkurs wewnętrzny.

Uniwersytety natomiast przyjmują w zasadzie każdego maturzystę, choć na kierunkach medycznych już na I roku zatrzymuje się większość studentów (można go raz powtarzać) i na drugi przechodzi około 10 proc. rozpoczynających studia. 

Wysoce prestiżowa jest także Krajowa Szkoła Administracji – ENA (?cole nationale d’administration), podlegająca bezpośrednio premierowi. Kształci ona wyższych urzędników państwowych, rekrutując na studia absolwentów szkół wyższych. Większość polityków Francji to absolwenci tej szkoły.

Inne GE kształcą głównie w dziedzinie biznesu i administracji, a ponadto w dziedzinie rolnictwa, weterynarii, architektury, w dyscyplinach artystycznych etc.

Długość studiów zmienia się zależnie od szkoły i jej wymagań przy rekrutacji. W ENS są oferowane 4-letnie studia w dziedzinie literatury i nauk przyrodniczych. W ogólnym przypadku jednak studenci spędzają na studiach 3 lata, pracując na ostatnim roku nad tematem pracy doktorskiej. W trakcie studiów, zwłaszcza studenci kierunków humanistycznych i w dziedzinie nauk społecznych odbywają krajowe egzaminy akademickie zwane agr?gation. Szkoły kształcące w dziedzinie architektury oferują kursy organizowane w 3 dwuletnich cyklach. Końcowy cykl prowadzi do dyplomu państwowego architekta DPLG, dając tytuł do uprawiania zawodu.

W roku akademickim 1999/2000 było 240 szkół prowadzących studia inżynierskie oraz 221 w dziedzinie biznesu i zarządzania.

Uczelnią typu GE kieruje dyrektor. Na poziomie uczelni znajdują się dwie rady: administracyjna i naukowa. Np. Rada Administracyjna w renomowanej ENS w Paryżu składa się z 10 członków, której przewodniczy profesor Uniwersytetu w Nicei, a Rada Naukowa posiada 11 członków, którą kieruje profesor Uniwersytetu Paryż I. Członkami rad są osoby spoza uczelni. Dyrektor nie wchodzi w skład żadnej z tych rad.

PRACOWNICY AKADEMICCY

W szkolnictwie wyższym Francji istnieją 3 kategorie stałych pracowników: nauczyciele akademiccy, pracownicy badawczy oraz administracyjni i techniczni. Termin „nauczyciele akademiccy” obejmuje dwa rodzaje pracowników zatrudnionych na stałe (posiadających titularisation): nauczycieli o statusie szkolnictwa wyższego (pracownicy naukowo-dydaktyczni), którzy biorą udział zarówno w nauczaniu, jak i w badaniach, oraz nauczycieli o statusie szkolnictwa średniego, których zadaniem jest tylko nauczanie.

Pracownicy naukowo-dydaktyczni, zwani w żargonie uniwersyteckim nauczycielami-badaczami, jako pełnoetatowi pracownicy państwowi, są podzieleni na statutowe grupy, a każda grupa na klasy, klasa zaś na stadia. Z każdym stadium danej klasy w danej grupie związane jest odpowiednie wynagrodzenie. Promocja pomiędzy stadiami, klasami i grupami odbywa się zgodnie z różnymi procedurami. Te grupy stanowisk to profesorowie, wykładowcy i, tymczasowo, asystenci.

W statutowej grupie profesorów (professeurs des universit?s) istnieją trzy klasy: druga zawiera 3 stadia, pierwsza 6 i najwyższa, zwana wyjątkową (exceptionelle) 2 stadia. Udział w tej ostatniej klasie jest ograniczony na poziomie krajowym do 10 proc.

W grupie głównych wykładowców (ma?tres de conf?rences) także są trzy klasy: druga, pierwsza i hors-classe. Druga klasa jest podzielona na 3 stadia, a pierwsza i hors-classe na 6. Podobnie jak w grupie profesorów udział stanowisk hors-classe jest także ograniczony do 10 proc. Nowo powołani główni wykładowcy rozpoczynają pracę na tym stanowisku jako tymczasowi urzędnicy państwowi zanim uzyskają titularisation.

Zanikającą grupę pełnoetatowych stałych pracowników stanowią asystenci. Początkowo byli zatrudniani na czas ograniczony, ale w latach 70. wygrali walkę o titularisation, uzyskując ten status na początku lat 80. Ustawa o pracownikach szkolnictwa wyższego z 1984 r. wycofała jednak to stanowisko i od tego momentu nie utworzono żadnego, a wakujące zostały zlikwidowane.

Pełnoetatowi pracownicy o statusie szkolnictwa średniego są rekrutowani spośród nauczycieli szkół średnich i mają także status pracowników państwowych.

Uniwersytety mogą wykorzystywać wakujące stanowiska, zarówno profesora, jak i głównego wykładowcy, do rekrutacji profesorów i wykładowców stowarzyszonych (professeur associ?). Dotyczy to głównie doświadczonych specjalistów, dyrektorów biznesu lub kierowników badawczych. Stanowisko profesora zaproszonego (professeur invit?) jest przeznaczone zwykle dla obcokrajowców zapraszanych przez uniwersytety na okres kilku miesięcy.
Pozostali pracownicy akademiccy, a więc asystenci, instruktorzy, lektorzy są zatrudniani na czas ograniczony na pełnym etacie lub jego części.

W 1999 r. w szkolnictwie wyższym Francji pracowało 48 595 nauczycieli-badaczy, w tym 17 282 profesorów, 29 791 głównych wykładowców (ma?tres de conf?rences), 1525 asystentów; 15 213 wykładowców o statusie szkolnictwa średniego, w tym 6694 profesorów agr?g?s i 5984 profesorów bez agr?gation, 9 nauczycieli szkół średnich i 505 w szkole artystycznej; 17 578 wykładowców bez tytułu, 2693 wykładowców stowarzyszonych, 5485 okresowo zatrudnionych w nauczaniu i badaniach naukowych, 4280 instruktorów, 1027 lektorów i 4093 asystentów okresowych w medycynie i stomatologii; 1054 osoby zatrudnione do celów specjalnych w Coll?ge de France i ENS, konserwatoriach, szkołach muzealnictwa, obserwatoriach itp.

WARUNKI PRACY I ZATRUDNIENIA

Pracownicy posiadający titularisation (profesorowie i wykładowcy) są urzędnikami państwowymi i jako pracownicy naukowo-dydaktyczni powinni poświęcać 50 proc. swojego czasu pracy na nauczanie, a pozostałe 50 proc. na badania. Stąd ich obciążenie dydaktyczne stanowi połowę obciążenia nauczycieli o statusie szkolnictwa średniego. Ustawowo obowiązki dydaktyczne są zdefiniowane jako czas spędzony z udziałem studentów. W zależności od rodzaju wzajemnych relacji ze studentami i liczby słuchaczy, czas nauczania posiada różną wagę w wyznaczeniu czasu obliczeniowego.

Roczne obciążenie dydaktyczne profesorów i wykładowców oraz podobnych pracowników kontraktowych wynosi 192 godz., co w zależności od czasu trwania semestru (12-16 tygodni) odpowiada 6-8 godz. tygodniowo. Roczne obciążenie dydaktyczne nauczycieli o statusie szkolnictwa średniego wynosi 384 godz. (12-16 godz. tygodniowo).

W ostatnich latach nieznacznie rósł stosunek liczby studentów do nauczycieli akademickich i liczby nauczycieli akademickich do nienauczycieli i wynosił w 1998 r. średnio odpowiednio 19,8 i 1,5. Te stosunkowo wysokie relacje studenci – nauczyciele wynikają z faktu, że na niższych latach wykłady odbywają się w dużych audytoriach na 1000 osób, a grupy ćwiczeniowe często mają ponad 100 osób. W GE stosunek studentów do wykładowców jest znacznie niższy.

PROCEDURY REKRUTACJI I PROMOWANIA PRACOWNIKÓW

Zgodnie z przepisami dotyczącymi rekrutacji, od pełnoetatowych pracowników naukowo-dydaktycznych zatrudnionych na stałe wymaga się doktoratu. Od 1984 r. są wymagane dodatkowe kwalifikacje. Na stanowiskach profesorskich od 1984 r., zamiast doktoratu państwowego (doctorat d’Etat), jest wymagane uprawnienie do kierowania badaniami (de l’habilitation ? diriger des recherches), które ma niewiele wspólnego z polską habilitacją.
Pracownicy kontraktowi, moniteurs, attach?s temporaires i attach?s temporaires vacataires są rekrutowani spośród doktorantów, co oznacza, że posiadają przynajmniej dyplom DEA (Diplome d’?tudes approfondies) – stopień badawczy otrzymywany po studiach jednorocznych po dyplomie.

Procedury prowadzące do zmiany statusu pracowników akademickich są różne i zależą od tego, czy promocja dotyczy przejścia z jednej grupy ustawowej do innej, wewnątrz danej grupy lub wewnątrz klasy. Promowanie wewnątrz danej grupy ustawowej odbywa się według dwóch różnych procedur. Co roku istnieje szereg możliwości promocyjnych, które ministerstwo przydziela uniwersytetom i Narodowej Radzie Uniwersytetów CNU (Counseil National des Universit?s). Pracownicy akademiccy spełniający ustalone kryteria ubiegają się o promocję w swojej uczelni. Jeśli nie zostaną promowani, ich podanie jest przekazywane do CNU, gdzie mają drugą szansę. Ta dwoistość procedury jest usprawiedliwiona faktem, że uczelnie mają tendencję do promowania ludzi zaangażowanych lokalnie w badania, nauczanie i administrację, podczas gdy CNU zmierza do promowania na podstawie jakości, zwykle sprowadzającej się do jakości naukowej.

Promocja profesorów II klasy do I odbywa się na podstawie selekcji, zależnie od liczby wakatów. Jest ogłaszana dekretem ministra po wyrażeniu opinii przez radę naukową uczelni o propozycji CNU. Promocja profesorów z I klasy do klasy wyjątkowej i z pierwszego stadium klasy wyjątkowej do drugiego odbywa się także na podstawie selekcji.

Promocja w grupie głównych wykładowców z II klasy do pierwszej odbywa się na drodze selekcji spośród głównych wykładowców, którzy osiągnęli w tej klasie trzecie stadium. Każdego roku rada administracyjna uczelni sporządza listę klasyfikującą głównych wykładowców, którzy mogą być promowani. Listy takie są przekazywane do odpowiednich departamentów CNU. CNU, po zbadaniu listy na specjalnej sesji, przekazuje propozycje promocji ministerstwu, przy czym musi być zachowana kolejność na liście ustalona przez radę administracyjną uczelni. Promocja głównych wykładowców jest ogłaszana publicznie dekretem ministra. Podobnie przebiega promocja głównych wykładowców z I klasy do tzw. hors-classe. Do promocji kwalifikują się tylko ci wykładowcy, którzy osiągnęli czwarte stadium I klasy i pracowali przynajmniej 5 lat jako starsi wykładowcy.

Promocja ma miejsce również wewnątrz danej klasy poprzez przechodzenie z niższego stadium do wyższego, rozumiana jako wzrost zarobków. Odbywa się automatycznie (z wyłączeniem klasy wyjątkowej w grupie profesorów) po upływie określonego czasu. W przybliżeniu co 2-3 lata pracownicy z titularisation wspinają się o jeden szczebel na drabinie płac. 

W ramach limitów, liczby i rodzaju stanowisk aprobowanych corocznie przez parlament, minister edukacji przyznaje uniwersytetom nowe stanowiska. Również istniejące stanowiska mogą być nie obsadzone w wyniku awansu, przejścia do innej instytucji lub odejścia na emeryturę. Raz w roku ministerstwo publikuje listę stanowisk, na które zostanie zorganizowany konkurs.

Kandydaci na stałe stanowiska profesora są rekrutowani, teoretycznie, w ramach badań konkursowych organizowanych w każdej uczelni. Jednak w takich dyscyplinach jak: prawo, polityka, organizacja i zarządzanie, kandydaci na stałe stanowiska są wstępnie rekrutowani i oceniani w skali krajowej przez CNU, w trakcie konkursu, wg ściśle zdefiniowanej procedury, w procesie zwanym agr?gation i mianowani na stanowiska przez urzędnika państwowego (ministra edukacji lub, w przypadku pełnych profesorów, prezydenta Republiki). CNU może poprosić o pisemną opinię zewnętrznego eksperta na temat kandydata. Odpowiedni departament CNU sporządza, w kolejności alfabetycznej, listę kwalifikacyjną kandydatów spełniających standardy w danej dyscyplinie. W przypadku odrzucenia kandydata niezbędne jest pisemne uzasadnienie.

Kandydaci zakwalifikowani przez CNU zgłaszają się na wakujące lub nowo otwarte stanowiska w wybranej przez siebie uczelni. Każda uczelnia posiada stałe specjalistyczne komitety zorganizowane na bazie dyscyplinarnej (ponad 70 dyscyplin określonych przez sekcje CNU). Każdy komitet składa się z profesorów i wykładowców, pochodzących zarówno z tego samego wydziału, jak i dokooptowanych z innych wydziałów i z innych uczelni. Członkowie komitetów wybierani są na okresy 4-letnie, w liczbie 10-20 osób, przy czym liczba wykładowców jest taka sama jak profesorów. Komitet specjalistyczny lub utworzony w jego ramach podkomitet, po analizie osiągnięć kandydatów, konsultacji z radą naukową uczelni i rozmowie z kandydatami tworzy listę maksymalnie 5 kandydatów na każde wakujące stanowisko, szeregując ich w preferowanej kolejności. Następnie rada administracyjna uczelni, na zwołanej wyłącznie w tym celu sesji, w składzie osób posiadających stanowiska o randze co najmniej takiej samej, jak stanowisko wakujące, składa ministrowi edukacji propozycję zawierającą albo pierwszego kandydata z listy komitetu, albo też kilku następnych na liście. Ponieważ kandydat może zgłosić się jednocześnie do kilku uczelni, stanowisko oferuje się zajmującemu najwyższą pozycję, a jeśli odmówi, to następnemu w kolejności. Podobna procedura selekcji zarówno na poziomie krajowym, jak i na poziomie uczelni, dotyczy wszystkich kandydatów na stanowisko głównego wykładowcy.

Pracownikom akademickim, tak jak większości pracowników państwowych, przyznaje się titularisation po krótkim okresie próbnym, zwykle 1-2 lata, w czasie którego są oni stagiaires. Z chwilą przyznania titularisation korzystają z przywilejów, jakie nadaje im ustawa, która gwarantuje stałe zatrudnienie, ustanawia prawa i obowiązki oraz organizuje karierę zawodową i określa wynagrodzenie.

SKALA PŁAC I OBECNE ZAROBKI

Przychody pracowników akademickich składają się z trzech części: wynagrodzenie podstawowe, w tym ogólne premie i dodatki, wynagrodzenie za nadgodziny oraz specjalne premie i zewnętrzne przychody związane z różną działalnością (patenty i prawa autorskie, konsulting, wykłady poza uczelnią, druga praca etc.).

Podstawowe wynagrodzenie jest oparte na płacy brutto, pomniejszonej o wpłaty socjalne, do której dodaje się różne premie i dodatki. Wynagrodzenie brutto oblicza się w wyniku mnożenia wskaźnika, specyficznego dla danego stanowiska, przez ustaloną kwotę. Ta kwota – wartość punktu indeksowego, taka sama dla wszystkich pracowników publicznych – jest określana przez rząd, w celu ustalenia wynagrodzeń pracowników sektora publicznego. Większość pracowników w dziedzinie medycyny i stomatologii posiada dwie płace: jedną z tytułu pracy w uczelni, a drugą w szpitalu.

Płaca podstawowa zmienia się wraz z rozwojem kariery zawodowej nauczyciela akademickiego i awansowania do klasy wyższej. Korzystając z danych agencji UE EURYDICE podaję roczne wynagrodzenie profesorów i głównych wykładowców, bez dodatków, przeliczone na euro. Kolejno przedstawione liczby oznaczają: płacę początkową, płacę po 2 latach, w ostatnim stadium I klasy, płacę końcową. Profesorowie – 2747, 2906, 4869, 5561. Główni wykładowcy (ma?tres de conf?rences) – 1881, 2130, 3430, 4026. Pracownicy akademiccy powinni prosić pracodawcę o pozwolenie podjęcia działalności na zewnątrz uczelni i informować go o swoich dodatkowych przychodach.

PARTNERZY W SZKOLNICTWIE WYŻSZYM

Dla większości uczelni publicznych partnerem na poziomie krajowym jest Ministerstwo Edukacji, Badań i Techniki, dla pozostałych inne ministerstwa. Od 1968 r. uczelnie posiadają autonomię w odniesieniu do nauczania, przekazywanych treści, administracji i finansów. Tzw. ustawa „Savary” z 1984 r. zdefiniowała na nowo autonomię uczelni. Państwo ma jednak wciąż istotne kompetencje: przydziela środki, określa programy, uznaje dyplomy narodowe, przyznaje stanowiska dydaktyczne i badawcze, ocenia programy badawcze.

Z punktu widzenia nadzorowania i kierowania całym systemem edukacji, Francja jest podzielona na 28 obszarów zwanych akad?mies (rektoraty), kierowanych przez rektora, których granice nie pokrywają się ściśle z granicami regionów. Pomimo współpracy z regionami pozostają one administracyjną podsekcją Ministerstwa Edukacji, Badań i Techniki. Rola tej instytucji wynika z władzy rektora, zarówno jako przedstawiciela ministra edukacji, jak i kanclerza uniwersytetów. W ostatniej roli, zgodnie z ustawą z 1984 r., rektor jest reprezentowany w ciałach zarządzających uczelni i może zwracać się do sądów administracyjnych w celu unieważnienia decyzji podjętych przez te ciała, jeśli wydają mu się niezgodne z prawem.

Oceną szkolnictwa wyższego zajmuje się Krajowy Komitet ds. Oceny Publicznych Instytucji Kształcenia Naukowego, Kulturowego i Zawodowego (CNE), utworzony na mocy ustawy z 1984 r. i usytuowany przy prezydencie Republiki. Ustawa z 1989 r. przekształciła Komitet w autonomiczną, finansowo niezależną władzę administracyjną, upoważnioną do określania swoich ram pracy. CNE składa się z 17 członków, łącznie z przewodniczącym, powołanych na 4 lata, wybieralnych na mocy dekretu wydanego przez Radę Ministrów. Wśród członków CNE 11 pochodzi ze społeczności naukowej, wybranych z listy przedstawionej przez przewodniczących departamentów CNU, prezydentów Krajowego Centrum Badań Naukowych (CNRS) oraz Instytut Francji. Czterech mianuje minister edukacji po konsultacji Rady Gospodarczo-Społecznej. Ostatnie 2 osoby to: członek Rady Państwa oraz członek Cour des Comptes. CNE jest odpowiedzialna za badanie i ocenę pełnego zakresu działalności uniwersytetów i innych szkół nadzorowanych przez ministra edukacji i badań.

Krajowa Rada ds. Szkolnictwa Wyższego i Badań (CNESER) składa się z 61 członków reprezentujących pracowników akademickich (29), studentów (11) oraz grupy interesów, zwłaszcza w dziedzinie edukacji, kultury, nauki, gospodarki i społeczeństwa (21). Jej zadaniem jest doradzanie ministrowi, m.in. w takich sprawach, jak projekty reformy, architektura kursów, alokacja środków pomiędzy uczelnie etc.

Konferencja Prezydentów Uniwersyteckich (odpowiednik konferencji rektorów) powstała w 1971 r. i została potwierdzona ustawą w 1984 r. Z urzędu jej prezydentem jest minister, natomiast członkowie konferencji wybierają m.in. wiceprezydenta, który na bieżąco kieruje organizacją. Konferencja jest wpływowym ciałem w systemie szkolnictwa wyższego. Bada wszystkie sprawy ważne dla reprezentowanych przez nią uczelni, przedstawia ministrowi sugestie i doradza na temat spraw przedkładanych przez ministra.

Krajowa Rada Uniwersytetów (CNU) dba m.in. o poziom kadry nauczającej. Jej rola w promowaniu i rekrutacji nauczycieli akademickich została przedstawiona wyżej.

W systemie edukacji Francji funkcjonuje Krajowa Rada Programowa CNP utworzona na mocy ustawy ramowej z 1989 r., składająca się z 22 członków wybranych przez zainteresowanych ministrów. Jest ona upoważniona do podejmowania decyzji dotyczących szkół i szkolnictwa wyższego. Rada ta w szczególności dba o zapewnienie ciągłości pomiędzy szkołami a szkolnictwem wyższym i przyczynia się do zharmonizowania studiów.

We Francji nie ma organizacji pracodawców w sektorze publicznym, gdyż państwo jest jedynym pracodawcą. W prywatnych lub częściowo prywatnych uczelniach też nie ma konkretnej organizacji. Dla wielu szkół nadzorowanych przez lokalne izby handlowe odpowiednią organizacją jest Krajowa Federacja Izb Handlu.

W szkolnictwie wyższym istnieją 4 główne związki zawodowe zrzeszające pracowników akademickich, afiliowane do różnych federacji krajowych lub związane z innymi związkami nauczycielskimi. Stopień uzwiązkowienia jest stosunkowo ograniczony. Rolą związków zawodowych jest, z jednej strony, dyskutowanie płac i warunków pracy z pracodawcą – ministrem edukacji i badań oraz ministrem ds. zatrudnienia pracowników publicznych (Minist?re de la Fonction Publique), z drugiej zaś zasiadają one w różnych ciałach wybieralnych: Radzie Krajowej Uniwersytetów, radach uniwersyteckich, komitetach ds. rekrutacji pracowników.

FINANSOWANIE

Każda uczelnia opracowuje plan rozwoju odpowiadający zarówno krajowym, jak i lokalnym potrzebom kształceniowym, który jest negocjowany z odpowiednim departamentem ministerstwa. Jest on podstawą do zawarcia kontraktu 4-letniego, który stanowi narzędzie zarządzania, umożliwiające alokację środków (zwłaszcza na koszty bieżące).

W latach 1995-98 udział budżetu Ministerstwa Edukacji Narodowej w budżecie państwa zwiększył się z 20,5 do 21 proc. Udział wydatków na szkolnictwo wyższe w budżecie edukacji wynosi 16,7 proc. Udział wydatków publicznych na edukację w PKB ustabilizował się w tym okresie na poziomie 5,8 proc., a na szkolnictwo wyższe 1 proc. Oznacza to średnio 48 800 franków (7444 euro) na studenta.

STUDENCI I STUDIA

Studia uniwersyteckie o długim okresie kształcenia są organizowane w trzech kolejnych cyklach, kończących się dyplomem państwowym. W pierwszym cyklu, po 2 latach, przyznaje się dyplom ogólnych studiów uniwersyteckich DEUG, w drugim cyklu licencjata po 3 oraz ma?trise i inżyniera po 4 latach studiów. Trzeci cykl to studia podyplomowe, na które nabór odbywa się na podstawie selekcji posiadaczy stopnia ma?trise, ing?nieur-ma?trise lub równoważnego. W tym cyklu istnieją trzy rodzaje studiów: roczne studia zawodowe prowadzące do dyplomu specjalistycznych studiów wyższych (DESS), którym towarzyszy obowiązkowe szkolenie w biznesie; roczne studia badawcze prowadzące do dyplomu studiów zaawansowanych (DEA), otwierające drogę do przygotowania w okresie 3-4 lat doktoratu; ponadto, absolwenci IUP i studenci ostatniego roku studiów szkół inżynierskich mogą podjąć studia, w celu uzyskania dyplomu w dziedzinie badań technologicznych DRT. Od roku akademickiego 1999/2000 przyznaje się stopień mastaire (magister) studentom posiadającym dyplomy lub tytuły równoważne 5 latom studiów, a od roku ak. 2000/01, stopień zawodowy licencjata, który przyznaje się posiadaczom DEUG po roku studiów zorientowanych praktycznie.

W roku akademickim 1999/2000 w uczelniach francuskich studiowało 2 094 781 studentów, w tym 1,4 mln w uniwersytetach (67 proc.), 80 450 w instytutach uniwersyteckich kształcenia nauczycieli (IUFM), 113 520 w instytutach uniwersyteckich techniki (IUT), 236 764 w departamentach wyższych techników (STS), 7023 w klasach przygotowawczych CPGE do GE, pozostali w innych instytucjach szkolnictwa wyższego. Ponad połowa studentów uniwersytetów studiuje w pierwszym cyklu, prawie 1/3 w drugim, a około 14 proc. osiąga trzeci cykl kształcenia. Procent młodzieży w szkolnictwie wyższym w wieku 19-23 lata wzrósł z 19 proc. w 1982 r. do 40 proc. w 1997 r.

DALSZE ZMIANY

W zasadzie nie ma obecnie szerszych dyskusji na temat procedur rekrutacji pracowników ani na temat systemu titularisation. Władze uniwersyteckie jednak od dawna nalegały, aby obok osiągnięć badawczych uwzględniać w procesie rekrutacji i promowania pracowników także osiągnięcia w nauczaniu.

Jednym z zasadniczych problemów szkolnictwa wyższego Francji była niewystarczająca powierzchnia biurowa. Na początku lat 90. uruchomiono duży program budowlany pod tytułem „Uniwersytet 2000”, finansowany wspólnie przez państwo i regiony. W rezultacie sytuacja w wielu uczelniach uległa radykalnej poprawie, z wyjątkiem zlokalizowanych w Paryżu. Zgodnie z planami, w ciągu najbliższych kilku lat, sytuacja lokalowa uczelni paryskich ma również znacznie się poprawić.

Dr Ryszard Mosakowski jest adiunktem Politechniki Gdańskiej i wiceprzewodniczącym Krajowej Sekcji Nauki NSZZ „Solidarność” oraz członkiem Rady Europejskiej Education International.

Komentarze