Życie akademickie

Ta próba dokonania rachunku rzeczywistych, niezbędnych kosztów funkcjonowania i rozwoju uczelni zdolnej do sprawnego wykonywania określonych 
zadań nie spotkała się dotychczas z większym zainteresowaniem.

Anna W. Jankowska

 

Fot. Stefan Ciechana

  W „Forum Akademickim” 3/2002 ukazał się artykuł dr. Krzysztofa Leji ABC poświęcony możliwości zastosowania rachunku kosztów działań do doskonalenia funkcjonowania wyższych uczelni. Mam nadzieję, że tekst ten sygnalizuje zmianę tonu dyskusji o finansach szkolnictwa wyższego, a miejsce uzasadnianych najwyższymi racjami, ale nierealizowalnych postulatów radykalnego zwiększenia nakładów budżetowych zajmą próby opracowania i wdrożenia instrumentów oceny efektywności działań poszczególnych uczelni oraz całej sfery szkolnictwa wyższego w Polsce.

Mimo niespotykanego w żadnej innej sferze życia publicznego wzrostu wielkości realizowanych zadań w publicznych szkołach wyższych, zachowano tradycyjny sposób rozliczania kosztów i ograniczonego przede wszystkim brakiem wyobraźni i odwagi politycznej modyfikowania skutków przechodzących z lat ubiegłych. Znajduje to swój wyraz w niemal niezmienionym kształcie publikowanych przez GUS od 1995 roku sprawozdań finansowych z działalności szkół wyższych. Owocem myślenia życzeniowego i braku wiedzy o rzeczywistych kosztach masowego kształcenia w szkołach wyższych jest też niefortunny zapis w konstytucji, który zmuszając zarówno władze państwowe, jak i uczelnie do naginania i obchodzenia prawa przyczynia się do obniżania poziomu kultury prawnej i demoralizacji społeczeństwa.

TRZY GRUPY KOSZTÓW

Sformułowanie polityki edukacyjnej, w tym zasad finansowania oraz określenie poziomu odniesienia umożliwiającego kontrolę różnych form kształcenia odpłatnego, wymaga czytelnego określenia zadań cząstkowych i oszacowania kosztów ich realizacji. W latach 1998-99 w Instytucie Problemów Współczesnej Cywilizacji opracowano propozycję modelu kalkulacyjnych kosztów kształcenia w szkołach wyższych. Prace sfinansowało Ministerstwo Edukacji Narodowej. Kluczowe elementy koncepcji, wraz z przykładami rachunku kosztów kształcenia w modelowych uczelniach i przy założonych warunkach kształcenia, opublikowano w roku 1999. Ta próba dokonania rachunku rzeczywistych, niezbędnych kosztów funkcjonowania i rozwoju uczelni zdolnej do sprawnego wykonywania określonych zadań nie spotkała się dotychczas z większym zainteresowaniem.

Koszty kształcenia wyliczane do założonych warunków funkcjonowania uczelni oraz rodzaju i jakości procesu edukacyjnego nazwaliśmy kalkulacyjnymi kosztami kształcenia. Rodzaje działalności statutowej uczelni pozwalają na wyróżnienie następujących procesów i realizujących je podmiotów:

	badania naukowe oraz kształcenie kadry – podmiot: kadra naukowo-dydaktyczna i naukowa;
	nauczanie w zakresie studiów licencjackich i magisterskich – podmiot: kadra naukowo-dydaktyczna i dydaktyczna;
	studiowanie prowadzące do uzyskania dyplomu licencjata lub magistra – podmiot: studenci.

Administrowanie i obsługa uczelni nie zostały tu wyodrębnione, gdyż mogą być organizowane w różny sposób, a nawet zlecane podmiotom zewnętrznym.
Wyróżnienie trzech grup zadań uzasadnia wyodrębnienie trzech grup kosztów: koszty istnienia i rozwoju uczelni, zależne przede wszystkim od rodzaju uczelni (akademicka, zawodowa) oraz uprawianych w niej dyscyplin naukowych; koszty nauczania, zależne od poziomu i kierunków kształcenia, trybu studiowania (dzienne, wieczorowe, zaoczne) oraz od liczby studentów; koszty studiowania ponoszone przez studenta, zależne nie tylko od kierunku i trybu studiowania, ale także np. od lokalizacji uczelni.

PARAMETRY ZAGREGOWANE

Rozważano m.in. dwa skrajne modele reprezentatywne: jednorodna uczelnia akademicka, w której prowadzi się badania naukowe i kształci kadrę na najwyższym poziomie (doktoraty, habilitacje), a dominującą formą kształcenia są studia magisterskie; jednorodna wyższa szkoła zawodowa nastawiona na intensywną działalność dydaktyczną.

Te dwa typy szkoły wyższej różnią się istotnie składem kadry i zakresem jej obowiązków oraz programem i organizacją toku studiów. W celu zachowania jasności rozważań liczba parametrów zagregowanych została ograniczona, można je za to kształtować w sposób bardzo elastyczny. Jednym z takich parametrów jest średnia płaca nauczyciela (bez składek na ubezpieczenie społeczne): jpn. W cytowanym przykładzie jpn obliczono w sposób następujący: 

Średnia płaca zasadnicza nauczyciela akademickiego:

0,2 x 2500 + 0,5 x 1800 + 0,3 x 1450 = 1835 zł

Pochodne: wysługa lat 16 proc. – szacunkowe, dodatki funkcyjne 5 proc. – szacunkowe, nagroda roczna 8,5 proc. – obligatoryjne, fundusz nagród 2 proc. – obligatoryjne.

jpn = 1835 x (1 + 0,16 + 0,05 + 0,085 + 0,02) = 2413 zł

Na każdym poziomie można zastosować podporządkowane procedury modelowania i analizy różnych segmentów i aspektów realizowanego w uczelni procesu (struktura kadrowa, kształtowanie wynagrodzeń, organizacja dydaktyki, gospodarka lokalowa itp.). Pozwala to na śledzenie wpływu zmian w poszczególnych segmentach procesu na całość przedsięwzięcia. Daje także możliwość porównywania kosztów realizacji różnych zadań w danego typu szkole albo tego samego zadania w różnych rodzajach szkół wyższych.

LICZENIE KOSZTÓW

Pojęcie kalkulacyjnych kosztów kształcenia obejmuje: koszty istnienia i rozwoju uczelni, koszty nauczania i koszty studiowania.

Konstrukcja schematu ma w pewnym stopniu charakter arbitralny, gdyż wykonywane zadania są ze sobą sprzężone i nie wszystkie pozycje można w sposób jednoznaczny przypisać jednemu z tych trzech segmentów. Za przyjęciem takiego podziału przemawia jednak możliwość przypisania poszczególnym segmentom różnych źródeł finansowania. Np. uznając, że czesne na płatnych studiach w szkołach publicznych w żadnym wypadku nie powinno być wyższe niż udokumentowane koszty nauczania, trzeba te koszty obliczyć.

Koszty kształcenia wynikają bezpośrednio z założeń dotyczących misji uczelni, struktury kadry nauczającej i zakresu jej obowiązków oraz sposobu i wysokości wynagrodzenia, ilości i rodzaju zajęć przewidzianych w planie studiów, materialnych warunków kształcenia. Wyodrębniając bardzo zróżnicowane w różnych typach szkół koszty istnienia i rozwoju uczelni można porównać koszty nauczania przy różnych rozwiązaniach organizacyjnych oraz oddzielić finansowanie dydaktyki od finansowania realizacji innych elementów misji szkoły.

Z punktu widzenia polityki edukacyjnej oraz potrzeb takich instytucji kontrolnych, jak PKA, najbardziej interesujące wydają się obecnie koszty nauczania. Jednym z przykładów jest rachunek całkowitych kosztów kształcenia i kosztów nauczania w uczelni akademickiej typu społecznego, humanistycznego lub ekonomicznego, kształcącej minimalną, przy zadanym pensum i konieczności spełnienia stosownych wymagań kadrowych, liczbę 1500 studentów. Załączona tabela zawiera wyszczególnienie podstawowych standardów edukacyjnych oraz pogrupowane składniki kosztów. Obliczenia wykonano w cenach roku 1998.

Przyjmując obciążenie studenta na poziomie 25 godz./tyg. i zakładając, że tylko 40 proc. nienauczycieli pracuje na rzecz dydaktyki oraz że dydaktykę obciąża połowa rzeczowych kosztów utrzymania biblioteki i powierzchni niedydaktycznych oraz amortyzacja sprzętu liczonego „na studenta”, otrzymano koszty nauczania na poziomie ok. 67 proc. całkowitych kosztów kształcenia generowanych w uczelni i wynoszące 6565 zł na studenta.

Dla tej samej uczelni obliczono koszty nauczania na studiach zaocznych, przyjmując, że zajęcia dla 750 studentów (pojemność całości powierzchni dydaktycznej) odbywają się w soboty i niedziele w wymiarze 12 dwudziestogodzinnych zjazdów w semestrze. Zakładając, że nauczyciele zatrudnieni są na umowę o dzieło ze średnią stawką 120 zł/godz. oraz obciążając koszty odpowiednią procentowo częścią kosztów rzeczowych, otrzymano koszty nauczania w wysokości 2875 zł rocznie, czyli nieco poniżej 50 proc. kosztów nauczania na studiach stacjonarnych.
Całkowite koszty kształcenia na studiach stacjonarnych w uczelni zawodowej omawianego typu oszacowaliśmy na poziomie od ok. 4000 zł/stud. do ok. 6000 zł/stud. W wariancie tańszym założono, że warunki kadrowe spełnione są na poziomie minimalnym, a płace usytuowane są na dolnym poziomie widełek. Koszty pracy stanowią wtedy tylko około 45 proc. kosztów ogółem. W wariancie droższym (optymalna obsada i maksymalne płace) – ok. 65 proc. kosztów ogółem. Wyniki symulacji wskazują na konieczność krytycznej analizy dalszej szerokiej rozbudowy sieci wyższych szkół zawodowych.

PODSTAWA DO DYSKUSJI   

Wyniki wykonanych w 1999 roku symulacji nie mogą być traktowane jako informacja o stanie rzeczywistym. Każdy z ponad 50 parametrów dydaktycznych, budowlanych i kosztowych może być przedmiotem dyskusji, wymagając bądź aktualizacji, bądź ustalenia dopuszczalnych wartości granicznych. Dysponując odpowiednio przygotowanymi danymi można jednak oszacować zarówno wysokość czesnego na studiach zaocznych organizowanych przez dany wydział, jak i średni koszt nauczania na kierunkach pokrewnych.

Przedstawiony w opracowaniu sposób szacowania kosztów może być zatem wykorzystywany w różny sposób. Pozwala on m.in. na: analizę efektywności ekonomicznej poszczególnych uczelni i wskazanie na możliwości jej poprawienia; porównanie gospodarki różnych uczelni o zbliżonym profilu i skali działania; porównanie kosztochłonności kształcenia na różnych kierunkach, co umożliwi np. racjonalizację stosowanych współczynników w algorytmach podziału dotacji; porównanie rzeczywistej efektywności działania szkół publicznych i niepublicznych; oszacowanie realnego poziomu finansowania uzasadnionych potrzeb szkół publicznych z budżetu państwa (czy i ile brakuje pieniędzy); zbadanie wpływu poszczególnych czynników (kadra, płace, zasoby materialne, lokalizacja uczelni, podatki itp.) na koszty kształcenia i podjęcie stosownych decyzji modyfikujących koszty; racjonalne ustosunkowanie się do zakresu odpłatności za studia, przynajmniej z punktu widzenia kosztów kształcenia.

Pozostaje otwarte pytanie: czy i kto jest zainteresowany uzyskaniem porównywalnych opisów aspektów ekonomicznych działalności polskich uczelni?

Dr Anna W. Jankowska jest pracownikiem Instytutu Problemów Współczesnej Cywilizacji.

Komentarze