Zamknięte „oczy świata”

Życie akademickie

Uczelnie wyższe są miejscem, skąd winien emanować przykład prawości, by w „blasku prawdy” mogło trwać nasze życie. Tego oczekuje się od nauki.

Jadwiga Michalczyk

Coraz bardziej skrzeczy polska rzeczywistość. Niemal na każdym kroku trafiamy na systemową sieć nieuczciwych układów i powiązań, których siłą sprawczą jest wzajemne popieranie się oraz krycie matactw, afer i innych niegodziwości. W poczuciu bezkarności następuje eskalacja podłości.
Trudno się dziwić, że wpisane w taką rzeczywistość środowisko naukowe nie jest ostoją prawości. Coraz częściej z wnętrza świata nauki wychodzą sygnały świadczące o nieprawidłowościach. Tu plagiat, tam fikcja, ówdzie nierzetelność, interesowność lub fundamentalne kłamstwo. Wszystko to w oczach urzędów akademickich przyjmowane było za prawdę, która dopiero z biegiem czasu i z ludzką pomocą ukazała swe prawdziwe oblicze, co stało się podłożem większej lub mniejszej afery naukowej, a niekiedy wręcz skandalu, zwłaszcza gdy partycypowała w nim elita profesorska. To najdobitniejszy przejaw sprzeniewierzenia się istocie profesorskiego ideału. Takich ludzi można nazwać zdrajcami nauki, a zdrajcy zawsze byli eliminowani ze środowiska. Jednak w życiu akademickim jest inaczej. Tacy ludzie nie są wykluczani z nauki i zawsze znajdzie się dla nich miejsce. Poświadczają to przykłady sygnalizowane w „Forum Akademickim”.

Nasuwa się pytanie o motywy tolerowania nieuczciwości: solidarność środowiska czy solidarność zdrajców? A może zapotrzebowanie? Zło nie jest incydentalne. Jeden oszust w nauce niewiele złego zdołałby zrobić, przy rzetelności innych jego nieuczciwość szybko byłaby zdemaskowana. Zło musi więc odnosić się do większych lub mniejszych grup środowiskowych. I to jest najbardziej niepokojące zjawisko, które nosi znamiona kryzysu nauki. Wymaga zatem systemowych działań, a te wprowadza się u nas z największą opieszałością.

Uczelnie wyższe są miejscem, skąd winien emanować przykład prawości, by w „blasku prawdy” mogło trwać nasze życie. Tego oczekuje się od nauki. Przed kilku laty ówczesny rektor KUL bp Stanisław Wielgus w przemówieniu inauguracyjnym O nowym paradygmacie uniwersytetu użył w odniesieniu do uniwersytetów określenia „oczy świata”. Ta metafora trafnie oddaje to, czym w ujęciu globalnym są uczelnie wyższe. Przywołuję ją w kontekście refleksji nad polskimi uczelniami, by stwierdzić, że nasze „oczy świata” są chore albo zamknięte.

Nieuczciwość w nauce to nic nowego. Nie jest to tylko problem współczesny i nie został wywołany tzw. transformacją ustrojową. Trwa od lat, ale niestety rozwija się w przyspieszonym tempie. Dla ukazania tego tempa, pozwolę sobie przytoczyć osobiste wspomnienie. Dotyczy ono okresu, gdy zaczynał się świt „Solidarności”. Wówczas, na jednym z roboczych spotkań, prof. Adam Malicki (1907-81) opowiedział o znaczeniu legitymacji służbowej uczonego. Będąc pracownikiem Uniwersytetu Jana Kazimierza, nie musiał specjalnie tego dokumentować, ale zatrudnienie w uniwersytecie było poświadczeniem prawości, a co za tym idzie wyzwalało powszechny szacunek. U schyłku jego życia legitymacja się tak zdewaluowała, że jej okazywanie zamiast zaufania wzbudzało podejrzenia. Wtedy jeszcze młody pracownik, który fałszował wyniki badań, szybko był demaskowany i usuwany przez samo środowisko, nawet jeśli za jego uczonością kryła się legitymacja „przewodniej siły narodu”. A jak jest teraz? Tego pytania nie można zostawić bez odpowiedzi. Nie wystarczy też odpowiedź, że teraz nie ma legitymacji.
Potrzeba więc, by wśród pierwszoplanowych kryteriów doboru ludzi do pracy zawodowej w nauce znalazło się kryterium uczciwości. O tym wszyscy wiedzą. Skąd zatem deprawacja? Jest ona tym groźniejsza i oporna na usunięcie, im na wyższym szczeblu hierarchii akademickiej się zagnieździła. Nie każdy pracownik wtedy zło dostrzeże i nie każdy przerwie zmowę milczenia, tym bardziej jeśli liczy się z tym, że jego głos będzie tłumiony. Tym większa hańba uczonych, że to wołanie o uczciwość często słyszane jest dopiero za pośrednictwem mediów. Dobrze więc się dzieje, że „Forum Akademickie” przedstawia patologię środowiska i odsłania zło. Jednak istota problemu tkwi w człowieku, a tego publikacje dziennikarskie nie zdołają naprawić. Mogą tylko otworzyć oczy, poruszyć sumienia. Oby tak się stało.

W głoszeniu prawdy można też posłużyć się fraszkami. Dobrze pełniły swą rolę w okresie niewoli. Może też w jakiejś mierze będą skuteczne w głoszeniu prawdy o środowisku naukowym, zwłaszcza gdy oddolne sygnały do „góry” nie docierają. Środowisko naukowe ma swojego krytyka, który ukazywał niegodziwości areopagu naukowego. Jest to przyrodnik Sergiusz Riabinin (1918-97). Jego strofy nie zwietrzały i mogą kłuć prawdą w oczy. Może nawet dotyczą powszechniejszych niż przed laty zjawisk. Cytuję jedną z nich:

Naukowców wielki tłok
Zepchnął naukę na bok!

Kończę na fraszkach. Ufam, że ich mądrość ma swoją wymowę. Nie otworzy to „oczu świata”, ale może zasieje ziarno otuchy w tych, którzy są bezradni wobec zła, i których głos prawdy jest tłumiony. Ufajmy, że jedynie doraźnie satysfakcją dla nich pozostaną tylko fraszki. Może wkrótce coś się zmieni? Na razie w mym umyśle rodzą się tego typu wnioski:

Wielkiej to głupoty znak,
Gdy w nauce prawdy brak.
***
O! jaka wielka góra guzików!
To sprawozdanie z cudzych wyników.
***
Czy naprawdę nie nauka
A dziennikarz prawdy szuka?

Dr Jadwiga Michalczyk, geograf, jest pracownikiem Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. 

Komentarze