Ojciec i córka

Kazimierz Wyka

Dużą część spotkania z prof. Martą Wyką, znaną mi przedtem z lektury szkiców krytycznych, artykułów literaturoznawczych, książek, zajęła nie opowieść rodzinna, ale rozmowa o współczesnej polonistyce oraz jej dzisiejszych adeptach, zdawałoby się bardzo odmiennych od kolegów z naszych czasów studenckich. Myślę, że Kazimierz Wyka - wielki mistrz polonistycznych pokoleń - mniej by się tej różnicy dziwił, sam bowiem przez całe naukowe życie antycypował nowe zainteresowania i wykraczał poza tradycyjne obszary badań literackich.

Rozmawiałyśmy w krakowskim mieszkaniu, w „domu profesorskim”, wybudowanym przed wojną na gruntach podarowanych Uniwersytetowi Jagiellońskiemu przez jego profesora Ignacego Chrzanowskiego, polonistę, po to, by profesorskie rodziny zintegrować. Do dzisiaj pozostała tradycja tego domu, mimo że w poprzedniej epoce wprowadzili się doń ludzie spoza środowiska akademickiego. Państwo Wykowie z córkami zamieszkali tam kilka lat po wojnie, którą przeżyli w Krzeszowicach. Profesor wtedy, znów jak w latach chłopięcych, wstawał o świcie albo przed świtem, żeby jechać do Krakowa, nie jako uczeń gimnazjum, lecz wykładowca tajnych kursów uniwersyteckich. Zarabiał pracą w tartaku.

Dobry dom prowincjonalny

Pani profesor określa swego dziadka ojczystego mianem „spóźnionego pozytywisty”. Był właścicielem okolicznych lasów i krzeszowickich tartaków. Handlował drzewem, lecz wiele czasu oraz energii poświęcał lepszemu urządzaniu rodzinnej miejscowości, wytyczając aleje, sadząc drzewa, modernizując urządzenia komunalne. Najważniejszą sprawą osobistą obojga dziadków było wykształcenie trójki dzieci, co się udało, a w przypadku najstarszego syna uwieńczone zostało karierą profesorską oraz licznymi osiągnięciami twórczymi. Młodszy został architektem, po wojnie mieszkał w Wielkiej Brytanii i tam zmarł. Siostra była historykiem sztuki oraz pianistką.

Krzeszowicki dom stoi przy ulicy nazwanej imieniem Kazimierza Wyki i nosi tablicę upamiętniającą wielkiego uczonego. Wychowywał się tam w atmosferze wrażliwości społecznej, szacunku do pracy, patriotyzmu właściwego „międzywojennej prowincji”, tj. nakazującego właśnie ofiarną pracę dla budowanego po latach niewoli państwa, religijności bez ostentacji. Wszystkim tym cnotom zaprzeczyła brutalnie rzeczywistość po drugiej wojnie światowej, negując własność prywatną, niwecząc dorobek całego życia. Domy trzeba było sprzedać, podobnie jak piekarnię dziadków pani Marty po kądzieli. Lasy upaństwowiono - na terenie jednego z nich powstała huta aluminium Skawina, dziś już nieczynna. Z rodzinnej tradycji pozostała wiara w wartości podstawowe, która następnemu pokoleniu pomagała bronić się przed naciskami i pokusami, jakie przyniosła nowa epoka.

Humanista wzorowy

Jakie są trwałe wartości kultury polskiej na przestrzeni tysiąclecia naszych dziejów? Samo pytanie jest karkołomne, a cóż dopiero - próba odpowiedzi. Ale trudno. Nauki humanistyczne w tym są podobne do taternictwa, że nie wolno chodzić na zbyt łatwe ścieżki - póki nogi na to pozwalają. Jak uczono nas w początkach łaciny - audaces fortuna iuvat.

Tak mówił prof. Wyka na Kongresie Kultury Polskiej w 1966 roku. I jakkolwiek ów kongres był imprezą fasadową, przywołana analogia wciąż zobowiązuje humanistów, a sam autor najlepiej pokazywał, jak może się urzeczywistniać. Przewidywał, choć nie dożył epoki wszechwładzy telewizji (zmarł w 1975), jak bardzo film oraz nowe „sztuki audiowizualne” będą modyfikować sytuację literatury i ją samą. Można dzisiaj i trzeba odpowiedzieć na przytoczone pytanie profesora, wymieniając pośród trwałych wartości polskiej kultury jego dorobek - naukowy, krytycznoliteracki, nauczycielski, a i prace córki, która poszła ojcowskim śladem we wszystkich tych rodzajach intelektualnych zatrudnień.

Droga, jeśli tej metafory używać, z Krzeszowic na katedrę uniwersytecką w Krakowie nie była długa. Ukończywszy studia w roku 1932, Kazimierz Wyka pojechał do Belgii i Francji jako stypendysta Funduszu Kultury Narodowej. Po powrocie, w roku 1934, został asystentem, mając już za sobą debiut krytycznoliteracki na łamach „Kultury”, redagowanej przez Kazimierza Wierzyńskiego. Przed wojną zrobił doktorat na podstawie rozprawy o programach Młodej Polski. Zainteresowanie tą epoką owocowało wieloma jeszcze publikacjami i ważną do dzisiaj książką Modernizm polski, opublikowaną w 1939 roku, po wojnie wznawianą i uzupełnianą. Profesorem został w roku 1948. Przez całe życie dzielił czas między nauczanie akademickie, pracę badawczą nad zjawiskami literackimi, dziełami i autorami, którzy go szczególnie interesowali - zmienność pokoleń w literaturze, moralno-społeczna odpowiedzialność literatury, kryteria analizy utworów, Norwid, Wyspiański, Brzozowski - uczestnictwo w aktualnym życiu literackim i działania organizacyjne.

Już w 1945 roku prezesował krakowskiemu oddziałowi Związku Literatów Polskich, a później wielokrotnie bywał członkiem Zarządu Głównego. W pierwszym powojennym pięcioleciu redagował miesięcznik „Twórczość”, a w tygodniku literackim „Odrodzenie” prowadził rubrykę-felieton „Szkoła krytyków”.

Córka przytacza ojcowskie powiedzenie: „potrzebny mi płodozmian” i dodaje, że ona podobnie nie umie i nie lubi latami zgłębiać jednego problemu i pisać kolejnych prac na ten sam, niechby szeroki, temat.

Prof. Wyka był wzorem humanisty nowoczesnego, a to określenie w jego czasach miało chyba większą wagę i nieco inny sens niż dzisiaj. Pociągały go związki literatury z nauką o literaturze i niezwykle umiejętnie takie związki sam tworzył, pomnażając wiedzę historycznoliteracką, pokazując młodym pisarzom źródła najbogatsze, a zróżnicowane, bijące w przeszłości oraz współczesne, formułując kryteria wartości.

Należał do współzałożycieli Instytutu Badań Literackich PAN i przez szereg lat nim kierował, nadając prowadzonym tam pracom charakter badań nad kulturą raczej niż tylko dociekań filologicznych.

Powtórki z tradycji

- Dorastałam w najgorszym, bo stalinowskim, okresie - mówi prof. Marta Wyka. - Rodzice, głównie matka, gdyż ojciec był szalenie zajęty, starali się zachować w domu taką atmosferę, która by nas trochę chroniła przed chaosem rzeczywistości. Przestrzegano regularności wspólnych posiłków, kiedy to rozmawiało się o rzeczach najważniejszych, Pierwsza Komunia dzieci, bierzmowanie, były bardziej może elementami tradycji niż przeżyciami religijnymi, ale przede wszystkim, znakami „pewnego rodzaju polskości”.

Wykształcenie należało do najpierwszych, najoczywistszych zadań, których nie trzeba formułować głośno ani powtarzać. Młodsza córka Małgorzata jest grafikiem i wykładowcą w krakowskiej Akademii Pedagogicznej.

Zaraz po wojnie rodzina mieszkała w domu przy ul. Krupniczej, gdzie sąsiadami byli: Julian Przyboś, Tadeusz Konwicki, Wilhelm Mach i inni młodzi pisarze. Kwitło bujne życie towarzyskie, toczono dyskusje i spory. Pani Wykowa prowadziła stołówkę Związku Literatów, a córki przychodziły tam i spotykały cały ten Parnas, słuchając opowieści o świecie, Polsce, o pisaniu oraz czytaniu książek. Jak wspominają, wtedy jeszcze „Stefan Kisielewski rozmawiał z Adamem Polewką”, dopiero po 1948 roku podzieliły to środowisko ideowe oraz polityczne wybory. Rok później władze zamknęły ostatnią prywatną szkołę panien Kaplińskich, gdzie Marta Wyka pobierała nauki.

Jeszcze chyba w latach szkolnych usłyszała od ojca wyznanie-obietnicę: Do partii ja się nigdy nie zapiszę. Dotrzymał. Potem nieraz jej mówił: Jestem człowiekiem ostruganym, co odnosiło się przede wszystkim do zgody na posłowanie w Sejmie podczas dwu kadencji w latach pięćdziesiątych. Przed drugim wyborem profesor się wzdragał i bronił, uległ jednak namowom środowiska, które łudziło się, iż ta aktywność stanowi rodzaj lekarstwa na schorzenia życia zbiorowego.

Kazimierz Wyka doznał w pewnym okresie fascynacji marksizmem, co znalazło wyraz m.in. w podręczniku licealnym do romantyzmu, a w opinii córki tłumaczy się „optyką międzywojnia”, kierującą ku marksizmowi ludzi odwracających się z lękiem od idei nacjonalistycznych.

Polonistka z domu

W domu była przedwojenna biblioteka, bogata w humanistyczne kompendia i monografie, którą przyszła polonistka systematycznie „wyczytywała”. A przed wyborem polonistyki myślała o studiowaniu reżyserii albo filologii romańskiej. Jeszcze na studiach, na które przyszła w Październiku, zaczęła się parać krytyką literacką, co też było wejściem w ojcowski trop. Pokazywała ojcu swe pierwociny, przekonana, że w interpretacjach, ujęciach, podejściu do tematu, ma absolutną rację - przez niego przekonywana cierpliwie o tym, jak się pisze recenzje, jak rozprawy historycznoliterackie, jak felietony... Na uniwersytet wrócili usunięci przez władze profesorowie: Stanisław Pigoń, Roman Ingarden, Juliusz Kleiner. Marta Wyka zdążyła jeszcze ich słuchać.

- Do końca życia zostanę córką swego ojca, ale to mi nie ciąży. Stopnie naukowe zdobywała pod kierunkiem Henryka Markiewicza, a zanim związała się na dobre z Uniwersytetem Jagiellońskim, gdzie jest profesorem od roku 1990, pracowała w IBL-u i była seminarzystką Stefana Żółkiewskiego. Sztandarowego marksistę, autora prac zawierających oficjalnie nakazane interpretacje literatury polskiej, podejrzewa o „rodzaj ketmanu”, używanie zasłony, za którą uczniowie mogli uprawiać uczciwe badania. Żółkiewski podsunął jej temat pracy doktorskiej, twórczość Gałczyńskiego, niedługo po śmierci poety, co nie było wtedy obyczajem akademickiej polonistyki.

Rozmowy z ojcem inspirowały późniejszą panią profesor do innych prac. Z nich wzięło się zainteresowanie Stanisławem Brzozowskim, o którym w uniwersytecie nie słyszała (!), a który był „tematem młodości” Kazimierza Wyki, nazywanego przed wojną „brzozowszczykiem”. Po publikacjach Czesław Miłosz stwierdził, że Marta Wyka „zainteresowanie Brzozowskim ma w genach”. Na pewno wiadomo, że wyniosła je z rodzinnego domu, tak samo jak charakterystyczny sposób czy typ uprawiania polonistyki, owo łączenie krytyki z historią literatury, owo penetrowanie pogranicza gatunków, epok, środowisk artystycznych, wreszcie uprawianie gatunków przynależnych bardziej do literatury niż innych rodzajów pisarstwa, jak felieton, esej literacki, szkic biograficzny.

Kazimierz Wyka był prekursorem „polonistyki kontekstowej”, jeśli wolno najprościej określić to, co robił. Marta Wyka, niezależnie od własnych upodobań oraz owego dziedzictwa, stara się spełniać oczekiwania swoich studentów, a ci dzisiaj takiej właśnie humanistyki pragną. Interesuje ich szerokie tło kulturowe, na jakim jawi się literatura i także bogate zaplecze kierunków filozoficznych, które dostarczają perspektyw interpretacyjnych. Jest to rozległość bardziej „geograficzna” niż „historyczna”, odnosi się do innych kultur, innych języków, mniej do rodzimej tradycji. Jednocześnie dzisiejsi studenci pragną „wiedzy pragmatycznej” - o tym jak się redaguje książkę, jak się ją wydaje, ale także... jak się książkę pisze. Prof. Marta Wyka prowadzi przedmiot nazwany „warsztaty z pisania”, który cieszy się dużym powodzeniem.

- Przeżywamy okres wrzucania do lamusa wszelkich dawnych idei, myślę jednak, że wiara w koniec historii też stanie się, może prędzej niż się spodziewamy, ideą z lamusa. Córka badacza pokoleń literackich patrzy spokojnie na intelektualne mody, przekazując swoim uczniom to, co ją samą w literaturze pociąga, interesuje, a wciąż nie zostało odkryte.

Tekst powstał na podstawie audycji Rody uczone, nadanej w programie BIS Polskiego Radia SA w maju 2002 r.