« Poprzednia|Następna »
Recenzje

Słowianie pierwszymi Islandczykami

Wieloletnie badania w Norwegii i na Islandii pozwoliły prof. Przemysławowi Urbańczykowi na sformułowanie własnych poglądów na temat zasiedlania przez Europejczyków wysp Północnego Atlantyku. W jego najnowszej książce najciekawsze są rozdziały o sprawach mało znanych, czyli osadnictwie wikińskim na Grenlandii i w Ameryce Północnej - Winlandii. Autor analizuje w nich przyczyny początkowego sukcesu osadniczego, który z czasem - jak sądzi Urbańczyk, w wyniku zbytniego przywiązania osadników do europejskich wzorców kulturowych, dotyczących sposobu mieszkania i zdobywania środków do życia - zamieniły się w klęskę i doprowadziły do likwidacji europejskiego osadnictwa we wspomnianych rejonach. Bardzo interesujące są wywody na temat organizacji społeczności wikińskiej o odmiennej niż w pozostałej części Europy strukturze władzy. Wodzowie byli bogaci nie tym, co zgromadzili, ale tym, ile potrafili rozdać swoim podwładnym. Autor pokazuje, jak system ten początkowo wspomagał niebywałą ekspansję Wikingów, by z czasem wyczerpać swe możliwości i ustąpić miejsca władzy centralnej.

Dla nas najciekawsze będą - zarazem także najważniejsze z naukowego punktu widzenia - rozdziały, w których autor analizuje skład etniczny społeczności wikińskich. Przedstawia w nich teorię - ostatnio zdobywającą powszechne uznanie wśród mediewistów - wedle której we wczesnym średniowieczu nie było społeczeństw jednolitych etnicznie w dzisiejszym tego słowa znaczeniu. Wieloetniczne społeczności grupowały się wokół wodzów czy klanów wodzowskich z powodów oportunistycznych. Z czasem, w celu wzmocnienia poczucia jedności grupy, tworzono ideologie, dotyczące wspólnej przeszłości.

Zdaniem Urbańczyka, także Wikingowie stanowili taki wieloetniczny konglomerat. Dotyczy to zwłaszcza grup, które wyruszały na dalekie wyprawy handlowe, osadnicze lub podboje. Autor przytacza informacje pochodzące ze źródeł historycznych, badań lingwistycznych oraz wyniki najnowszych badań genetycznych ludności Islandii, które świadczą o obecności w grupach osadniczych nie samych tylko Norwegów, ale także ludności iroszkockiej czy niemieckiej. Przypomina też znaną z sag opowieść o Natfarrirze - Nocnym Wędrowcu, który wskutek zbiegu okoliczności został pierwszym stałym mieszkańcem Islandii, ale nie umiejąc oznaczyć zajętego przez siebie terytorium zgodnie ze skandynawskimi zwyczajami został usunięty na gorszą ziemię.

Dane archeologiczne - występowanie w najstarszej fazie osadnictwa charakterystycznych półziemianek - wskazują natomiast na obecność ludności słowiańskiej wśród pierwszych osadników islandzkich. Zdaniem Urbańczyka, obiekty te reprezentują typ budynku charakterystyczny dla obszarów zasiedlonych przez Słowian. Autor rozprawia się ze zwolennikami teorii, że są to budynki, jakie znajdowano na trenach germańskich oraz że mogą to być tymczasowe lub pomocnicze budowle w osiedlach składających się z typowych skandynawskich długich domów. Spora liczba półziemianek, dość długi czas zasiedlenia niektórych obiektów, zachowane ślady ich użytkowania wskazują, iż wśród pierwszych osadników islandzkich znajdowali się przedstawiciele ludności słowiańskiej, którzy budowali takie domu, jakie nauczyli się stawiać i w jakich żyli na terenach, z których pochodzili. Ta część książki stanowi o jej badawczym nowatorstwie i jest istotnym wkładem polskiego uczonego do poznania dziejów zdobycia Północnego Atlantyku. Kwalifikuje to książkę i autora do udziału w programie „Translacje”, by przez tłumaczenie na jeden z zachodnich języków przybliżyć badania polskiego autora szerszemu gronu historyków, zajmujących się średniowiecznymi dziejami Skandynawii.

(pik)

Przemysław Urbańczyk, Zdobywcy Północnego Atlantyku, Fundacja na rzecz nauki polskiej, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2004, seria: Monografie FNP. Seria Humanistyczna.

Język i autobiografia

Studiując najnowszy zbiór szkiców wybitnego badacza literatury, obcujemy z dojrzałym człowiekiem, kontemplującym miniony wiek. Rozważania autora wędrują dwoma współgrającymi, wzajemnie uzupełniającymi się szlakami. Z jednej strony stanowią stricte naukowo-badawczą, rzetelną i głęboką analizę, z drugiej zaś - subiektywny, okraszony licznymi dygresjami autobiograficznymi, zilustrowany przykładami wywód. Charakter obu nurtów, znany już notabene z dotychczasowego pisarstwa Głowińskiego, sprzyja opisywaniu zjawisk magnetyzujących uwagę znawcy literatury, takich jak: reżimy totalitarne oraz język funkcjonujący w ich obrębie, literatura i jej teoria czy kondycja strukturalizmu. Jak pisze o sobie - ganiąc się jednocześnie za nadmierny patos czy wręcz kabotynizm - urodzony w połowie lat 30., pozostanie na zawsze kimś określonym przez wiek XX. Przyjmuje postawę obarczonego doświadczeniami człowieka porządkującego historię, analizującego jej politematyczną układankę, ustalając w niej swoje miejsce.

Głowiński zachowuje ciągłość preferowanej tematyki, i to nie tylko na przestrzeni najnowszych szkiców. Skrzydła i pięta to bowiem kolejne ogniwo spajające jego twórczość. Niektóre elementy owej skomplikowanej szarady, na które wskazuje w ostatnim zbiorze swych wykładów, stanowią continuum poprzednich prac, np.: Pismaka 1863, czy Przywidzeń i figur. Nić autobiograficzna, wiążąca kilka esejów, o charakterze retrospekcji, dotyczy istotnych aspektów życia autora, który opisuje przebieg swojej kariery naukowej, z sentymentem wspomina ocalenie od śmierci w obozie koncentracyjnym, dzieli się wrażeniami z podróży do Paryża i Krakowa. Wyjątkowo odważny, nawet kontrowersyjny rozdział poświęca rozważaniom na temat wiary i niewiary w Boga.

Jednak ponura tematyka PRL oraz II wojny światowej, ze znaczną przewagą tej pierwszej, wyraźnie dominuje w tym zbiorze. Autor skrupulatnie zgłębia działanie mechanizmów odpowiedzialnych za ukształtowanie i wieloletnie funkcjonowanie lingua tertii imperii. W centrum uwagi postawił oficjalne i potoczne procesy komunikacji językowej, problematyzując jej drobiazgowe aspekty w sposób ujawniający generalia. Szczególnie zajmujące są rozważania o syzyfowym trudzie socjalistów w reorganizowaniu językowego obrazu świata Polaków oraz ukierunkowywaniu go na zgodny z radziecką konwencją. Głowiński z ironią wskazuje na liczne bariery i opory związane z wdrażaniem nowomowy, zwłaszcza takich jej przejawów, jak: wykluczenia wszelkiej neutralności, wpajanie pozytywnych konotacji do przymiotnika „radziecki”, operowanie „słusznym” schematem interpretacji rzeczywistości oraz „prawidłowe” werbalizowanie dotyczącej jej metaforyki. Owe wyznaczniki, realizowane w języku nonkonformistycznych obywateli Polski Ludowej, jak konstatuje badacz, przybrały formę parodystyczną, groteskową czy wręcz skarnawalizowaną.

Innym zjawiskiem, z pasją zgłębianym przez autora, są „pamiątki z lat odwilży”. Pod lupą znalazła się tu skonwencjonalizowana terminologia, przejawiająca się w eufemizacji języka publicystyki popaździernikowej, dotycząca doświadczeń okresu stalinizmu, skonstruowana tak, by nie naruszać tabu minionego okresu.

Dobór tematyki szkiców - obrazujących dwudziestowieczne polskie wyżyny i głębokie doły, wzniosłość i ułomność - podporządkowany jest zasadzie budowy metaforycznego tytułu. Sinusoidalnie skonstruowane dzieje kultury i języka dwudziestowiecznej Polski, jej „skrzydła” i nader liczne „pięty”, stanowią intrygującą szaradę.

Anna Zielińska

Michał Głowiński, Skrzydła i pięta. Nowe szkice na tematy niemitologiczne, wydawnictwo literackie, Kraków 2004.

Reprezentacja rzeczywistości

Mimesis Auerbacha jest jedną z najważniejszych książek z zakresu nauki o literaturze i, szerzej, humanistyki. Ren? Wellek pisał, że to najbłyskotliwsze dzieło z zakresu estetyki i historii literatury opublikowane w ostatnich 50 latach. Auerbacha uważa się za pioniera w dziedzinie socjologii literatury i historii mentalności. Jego poglądy na sztukę zestawiane są z poglądami Hegla. Jak czytamy w przedmowie do drugiego wydania, napisanej przez Michała Pawła Markowskiego, obaj traktują ją jako zapośredniczenie między tym, co duchowe, i tym, co zmysłowe. Najważniejsze jest jednak to, żeby „treść”, która ma być przedmiotem artystycznego przedstawienia, była w sobie sama zdatna do takiego przedstawienia. (...) rzeczy same mogą przemawiać w literaturze w swoim własnym imieniu tylko dlatego, że dzięki podmiotowi znają konkretny językowy kształt, osadzony w przemijającym czasie. Markowski uważa, że także słynne „zmieszanie stylów”, które jest dla Auerbacha wyznacznikiem realizmu, to kolejna wersja Heglowskiej definicji sztuki.

Zgodnie z założeniem badacza, rzeczywistość jest uprzednia wobec reprezentacji, czyli zostaje odsłonięta lub ujawniona poprzez swoje przedstawienie. Językowa reprezentacja nie powinna zniekształcać rzeczywistości, ale pokazywać to, co w niej najistotniejsze.

Każdy rozdział książki poświęcony jest jednej epoce. Ale Auerbach nie chciał opracować kompletnej historii realizmu. Byłoby to niemożliwe ze względu na ogromną liczbę tekstów, które musiałby wziąć pod uwagę. Dlatego z wielu musiał zrezygnować, a o innych tylko wspomnieć. Zbigniew Żabicki, autor przedmowy, zarzuca Auerbachowi pominięcie tekstów tak ważnych autorów, jak: Kafka (o którym jedynie wspomniano), Steinbeck, C?line, Mann, Saint-Exup?ry i Brecht. Auerbach koncentruje się na około 20 dziełach, a właściwie ich fragmentach. Dokładnie analizuje np. urywek Odysei, w którym Eurykleja rozpoznaje Odyseusza po bliźnie na udzie, rozważa zachowania postaci z Misterium o Adamie i opisuje nudne posiłki, w których uczestniczył Lucjan Sorel z powieści Czerwone i czarne. Takie szczegóły służą do omawiania stylów literackich poszczególnych epok. Fragmenty dzieł analizuje na tle konkretnej kultury, obyczajowości, w konkretnym momencie historycznym. W realizmie schyłku średniowiecza wyróżnia w ten sposób takie elementy, jak: kreaturalny obraz człowieka stworzony przez chrześcijańskie zmieszanie stylów, zwrócenie się w stronę życia rodzinnego i kształtowanie się kultury wyższych warstw mieszczaństwa. W jednym z rozdziałów autor porównuje realizm Stendhala z realizmem Balzaka. Zauważa u Stendhala więcej cech XIX-wiecznej burżuazji, a u Balzaka głębsze zanurzenie jego bohaterów w okoliczności epoki, w której żyją. Opisując Stendhalowsko-Balzakowską formę zmieszania powagi z rzeczywistością powszednią stawia ją wyżej od formy reprezentowanej przez Wiktora Hugo, „która dążyła do połączenia tego, co sublime, z tym, co grotesque”.

Nie brak głosów sprzeciwiających się Auerbachowskiemu pojęciu mimetyczności w literaturze (odrzucali je poststrukturaliści). Wśród zarzutów pojawia się też taki, że sama mimetyczność nie jest bezpośrednio objaśniona przez Auerbacha i, poza tytułem, słowo to nieużywane jest w pracy, tylko zastąpione pojęciem realizm. Dyskutowano o tym, czy Auerbach był „tylko” filologiem piszącym o literaturze, czy jego Mimesis można odczytywać w szerszym, kulturowym kontekście. Tak czy inaczej, lektura książki to niewątpliwie bardzo interesujące spojrzenie na literaturę różnych epok i bogate źródło wiedzy o kulturze Europy.

Justyna Jakubczyk

Erich Auerbach, Mimesis. Rzeczywistość w literaturze Zachodu, tłum. i przedmowa: Zbigniew Żabicki, przedmowa do II wyd.: Michał Paweł Markowski, Wyd. prószyński i S-ka, Warszawa 2004.

Podcięte korzenie

Nie chciano tej książki. Wydawcy z Europy Zachodniej obawiali się tytułowego przymiotnika. Doświadczenie podpowiadało im, że książki traktujące o chrześcijaństwie dość długo zalegają księgarskie półki. Może to i skandal. Chrześcijańską Europę napisał ortodoksyjny Żyd, prof. Weiler, prawnik, wykładowca New York University, członek komisji prawnej Parlamentu Europejskiego i... apologeta chrześcijaństwa. Broni on chrześcijaństwa jako wartości samej w sobie, tradycji i naturalnego, nieodzownego od wieków oblicza Europy. Poddaje nadzwyczaj wnikliwej analizie zjawisko kryzysu tożsamości europejskiej, wskazując na rewolucję francuską i późniejszy modernizm, jako na czynniki, które w największym stopniu przyczyniły się do podcięcia chrześcijańskich korzeni Europy.

Opisuje współczesną chorobę Europejczyków - chrystofobię, przejawiającą się chociażby w micie, jakoby społeczny i naukowy postęp stał się zdobyczą uzyskaną dzięki przeciwstawieniu się Kościołowi. Wskazuje na Europę, jako kontynent, na którym wielu wierzących żyje z poczuciem sprzeczności swej wiary ze świadomością historyczno-kulturową. Pisze o pokoleniu pięćdziesięcio-, sześćdziesięciolatków, dla których Kościół w latach ich dzieciństwa i młodości był silnie klerykalny, silnie zinstytucjonalizowany i silnie autorytarny. Był jak szkoła, jak rodzice; kojarzył się z niezrozumiałymi obowiązkami, przymusem ciągłego spowiadania się z „czynów nieczystych” i z innymi podobnymi rzeczami. Ludzie ci, nabywając znacznego dystansu do Kościoła, mieli przeświadczenie, że wiedzą o nim wszystko. W istocie często wiedzieli niewiele albo zgoła nic. Nie znali nawet ostatnich dwudziestu pięciu lat życia Kościoła. Niektórzy z nich zabierali się do czytania ostatniej książki Derridy albo Fukuyamy, albo Eco...; ale nawet na myśl im nie przyszło, by przeczytać ostatnią encyklikę papieża.

Weiler zwraca uwagę na zadziwiającą treść Deklaracji Wolnych Badań, dokumentu, jaki muszą podpisywać profesorowie tzw. wolnych uniwersytetów. Wynika z niej, że bycie chrześcijaninem i pisanie albo prowadzenie badań z perspektywy religijnej mogłoby zagrozić naukowemu rygorowi pracy.

Kwestia invocatio Dei w powstającej konstytucji europejskiej, tworzonej na podstawie Karty podstawowych praw, nadal jest punktem zapalnym Konwentu. Decydenci, reprezentujący chrześcijańskie narody, prawie jednogłośnie stwierdzili, że odwołanie się w preambule konstytucji do Boga, chrześcijaństwa lub Kościoła jest poważnym naruszeniem wolności religijnej człowieka, gdyż porządek konstytucyjny powinien ochraniać zarówno wolność do religii, jak wolność od religii. Po przeanalizowaniu preambuł kilkunastu konstytucji państw europejskich, autor stwierdza, że najdoskonalszą wersję, zarówno pod względem prawnym, jak i będącą nośnikiem określonych wyborów etycznych, przedstawiającą jasny system wartości, posiada konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej.

Weiler sceptycznie podchodzi do kwestii demokracji. Integracja europejska, historycznie rzecz biorąc, ma być jednym z głównych narzędzi umacniających demokrację wewnątrz państw członkowskich i we wzajemnych ich relacjach. Demokracja stała się ostatecznym celem konstrukcji europejskiej. Tymczasem dla Peryklesa, jak dowodzi, była ona zaledwie „demokracją rezultatów”.

Sokrates w przemowie na temat ateńskiej demokracji, którą Platon wkłada w jego usta w dialogu Meneksenos, tak mówi: Jeden nazywa go [ustrój - red.] demokracją, inny inaczej, a tak naprawdę jest to arystokracja z aprobatą większości. Weiler odnajduje pararelność sytuacji społeczno-politycznej starożytnych Aten i dzisiejszej Unii Europejskiej.

Bogdan Bernat

J.H.H. Weiler, Chrześcijańska Europa. Konstytucjonalny imperializm czy wielokulturowość?, tłum. Wojciech Michera, Wydawnictwo Polskiej Prowincji Dominikanów W DRODZE, Poznań 2003.

Przerwa na kawę

Głównym przedmiotem zainteresowań psychologii ekonomicznej jest analiza zachowań ekonomicznych jednostek i gospodarstw domowych, a także osób podejmujących decyzje w biznesie i w sektorze publicznym. Dotyczy to m.in. zagadnień związanych z przedsiębiorczością, oszczędzaniem, podatkami, inwestowaniem, a także ubezpieczeniami, hazardem i reklamą.

Za najtrafniejsze wyjaśnienie roli ekonomii i psychologii może posłużyć anegdota przytaczana chętnie przez znanego ekonomistę Thomasa Schellinga. W pewnej firmie, pojawiły się problemy związane z brakiem poczucia wspólnoty wśród pracowników, a co za tym idzie - niezbyt dobrą atmosferą pracy. Poproszony o radę psycholog społeczny zasugerował, by zainstalowano tam automat z zimną wodą, przy którym spotykaliby się wszyscy pracownicy chcący ugasić pragnienie. Sugestia okazała się skuteczna, ale nie zaspokoiła oczekiwań pracodawcy. Psycholog zaproponował więc wprowadzenie przerwy na kawę. Tym razem efekt przeszedł najśmielsze oczekiwania. Pracownicy nazbyt wiele czasu spędzali na budowaniu więzi interpersonalnych, popijając „małą czarną”. Tym samym problem nabrał charakteru ściśle ekonomicznego - ile powinna kosztować filiżanka kawy, by zrównoważyć powstające straty?

Książka pod redakcją prof. Tadeusza Tyszki zajmuje się, oprócz psychologii ekonomicznej, m.in. psychologią oceniania i podejmowania decyzji. Wstępne rozdziały pierwszej części traktują m.in. o specyfice psychologii ekonomicznej oraz historii wspólnych i oddzielnych losów psychologii i ekonomii czy też o racjonalności ludzkich zachowań, które stanowi podstawowe założenie przyjmowane w ekonomii. Kolejny, zajmujący się percepcją działań ekonomicznych, w tym ryzyka ekonomicznego, ukazuje jak przeciętny człowiek spostrzega instytucje życia gospodarczego, jakimi kategoriami oceny działań ekonomicznych się posługuje oraz jak przyswaja sobie wiedzę o ekonomii. Następny dotyczy oczekiwań ekonomicznych (także konsumenckich i samospełniających się oczekiwań inflacyjnych), które wpływają na zachowania inwestycyjne. W książce nie zabrakło także analizy zagadnienia własności i posiadania, a także zachowań ludzi w odniesieniu do pieniądza, który, tak czy inaczej, pozostaje jedynie środkiem do zdobycia wartości. Nie pominięto także pojęcia dobrostanu psychicznego, w tym jego związku z dobrostanem ekonomicznym. Wiele miejsca poświęcono również tzw. dylematom dóbr publicznych oraz socjalizacji ekonomicznej, która dotyczy zarówno dorastających dzieci, jak i dorosłych stających przed pojawiającymi się zdarzeniami ekonomicznymi.

Drugą część książki otwiera ekonomiczne i psychologiczne ujęcie przedsiębiorczości i przedsiębiorców. Następnie omówiono mechanizmy psychologiczne odpowiedzialne za racjonalne i nieracjonalne zachowania uczestników rynku oraz zachowania konsumenckie. Wiele uwagi poświęcono psychologicznym podstawom marketingu i wpływowi reklamy na dokonywanie zakupów. Końcowe rozdziały poświęcono zagadnieniom negocjacji, podatków oraz hazardu.

Lekturę można śmiało polecić zarówno studentom kierunków związanych z życiem społecznym i gospodarczym, jak i badaczom zajmującym się ekonomią, psychologią oraz marketingiem i zarządzaniem. Sięgnąć po nią mogą, a nawet powinni, także praktycy: biznesmeni, menedżerowie, analitycy finansowi czy specjaliści od reklamy. Wszyscy znajdą coś dla siebie.

(ami)

Psychologia ekonomiczna, red. Tadeusz Tyszko, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2004.

Książki nadesłane