Kto pierwszy, ten lepszy

Jeśli w tym samym czasie, ale w innym miejscu powstają identyczne dzieła, nie mamy wątpliwości, że jest to kwestia przypadku. Dwóch ludzi wpadło na ten sam pomysł, powiada się, bo tak podyktował charakter czasów, w których to się stało. Większy kłopot sprawiają niezależne dokonania w różnym okresie. Za wszelką cenę ustala się prekursorstwo, co trochę przypomina spór dzieci na podwórku o to, kto „kto zaczął pierwszy”. Można by sądzić, że wyraz „pierwszy” nie jest tu niepotrzebny, ale „zaczynanie” w nauce i sztuce nie ma dokładnych wyznaczników i nie jest tym samym, co start do biegu, a na pewno nie tym, co „bycie pierwszym”. Odruchowo zastanawiamy się także, czy ten, kto był drugi, nie posłużył się osiągnięciami pierwszego. Nie jest to piękna reakcja, ma w sobie coś z zawiści.

Kiedy Christiaan Barnard w 1967 roku przeszczepił człowiekowi serce, świat oniemiał do tego stopnia, że zapomniano sprawdzić, jakim cudem sztuka ta udała się nieznanemu chirurgowi w południowoafrykańskim, a więc dla świata prowincjonalnym, Kapsztadzie. Dlaczego nie w USA, gdzie słynni operatorzy - Adrian Kantrowitz, Norman Shumway, Clarence Lillehei, James Hardy - od dawna byli do tego zabiegu przygotowani? Ledwie Shumway w połowie listopada 1967 powiedział: „Sądzimy, że droga do przeszczepiania serca od człowieka do człowieka jest utorowana”, a przyuczony u Lilleheia Barnard zrobił to już 3 grudnia. Za pięć dwunasta wrócił z USA do kraju i tam dokonał dzieła. Jego nauczyciele przeżyli wielki zawód. Nie oni otrzymali nagrodę za to, co stworzyli. W encyklopediach nie ma ich nazwisk. Ktoś zaangażowany uczuciowo w tę sprawę powie z pewnością: Barnard popełnił lekarski plagiat. Choć krew się burzy na myśl o tym zadufanym przecherze, sądzę, że taka opinia nie jest w pełni sprawiedliwa. Liczą się fakty.

Profesor Jan Nielubowicz kazał kiedyś umieścić w klinice tablicę z napisem: „Naucz się godnie znosić sukces drugiego”. Wisiała w sali wykładowej imienia Antoniego Leśniowskiego, który jako pierwszy opisał jedną z chorób jelita cienkiego. Zachód przypisał odkrycie Burrilowi Crohnowi, bo co prawda ów pracę na ten temat ogłosił 23 lata później, ale w lepszym języku - angielskim, i dopiero wtedy świat zaczął poszukiwać przyczyn i metod leczenia tej choroby. Słowa Nielubowicza są święte: odkrycia i wynalazki nie powinny służyć doraźnym ambicjom, ale ludzkości. Trzeba je tylko umieć podać tak, żeby dotarły do świata. Ambicje osobiste to rzecz wtórna. Wątpię, by Crohn ukradł coś Leśniowskiemu, prawdopodobnie o jego osiągnięciu nic nie wiedział. Winni są obserwatorzy.

Niedawno wykryto, że wielka powieść Władimira Nabokowa „Lolita”, napisana w 1955 r., ma liczne wspólne cechy z opowiadaniem „Lolita” niemieckiego dziennikarza Heinza von Lichberga z 1916 roku. Gazety zaczęły się prześcigać w dociekaniach, czy książka Nabokowa jest plagiatem. Niektórzy dziennikarze nawet wydali wyrok. Ale bliższe przyjrzenie się zagadnieniu ujawnia, że gdyby Nabokow chciał ukryć korzystanie z czyjegoś pomysłu, zrobiłby to tak, że nikt by się nie zorientował. Umiejętności mu nie brakowało. Mógł napisać swoją „Lolitę” inaczej, a przede wszystkim zmienić tytuł, imię bohaterki, miejsce akcji. Nie zrobił tego. Warto podkreślić, że nawet jeżeli opowiadanie von Lichberga jest pierwowzorem arcydzieła Nabokowa, to pod każdym względem mu ustępuje.

Nie minęły echa sprawy „Lolity”, kiedy na horyzoncie pojawił się nowy hit. Wydawnictwo Fronda wydało powieść Władysława Reymonta „Bunt” (pierwsze wydanie 1924). To przypomniało nam, że słynny „Folwark zwierzęcy” Georgea Orwella (1946), który zatrząsł dwudziestowieczną Europą, jest oparty na identycznym pomyśle. Orwell, podobnie jak Reymont, przeniósł rewolucję komunistyczną w świat baśni o zwierzętach, napiętnował ludzkie zło i wymierzył cios tragicznej utopii, ale napisał rzecz nieporównanie słabszą artystycznie, za to znów - w dobrym języku angielskim. I tym razem ktoś napomknął o plagiacie, jednak nie znaleziono żadnych przesłanek, by sądzić, że Orwell mógł korzystać z pomysłów Reymonta.

Niesprawiedliwość ukazana w tych historiach polega na tym, że świat pamięta o jednym odkrywcy lub wynalazcy, a o drugim zapomina. Polega też na skłonności do oskarżania o kradzież pomysłów, a przecież prawo autorskie wyraźnie mówi, że sam pomysł nie stanowi dzieła podlegającego ochronie. Istna komedia pomyłek. Opinia publiczna skupia się na osobach, które z jakichś powodów wysunęły się na czoło, lecz nie dostrzega dokonań tych, które zaczęły. Dzieje Nagrody Nobla są tego najlepszym przykładem.

Przekonania ogółu są spaczone, ale nie bez przyczyny. Zabiegi o pierwszeństwo w nauce i sztuce czasem przybierają postać dzikiej walki o byt w stylu Barnarda. Twórcy zapatrzeni w siebie sami dają pożywkę spekulacjom, każdy z nas może wymienić kogoś, kto jak kukułcze pisklę wypiera konkurentów z gniazda. Może istotnie jest to osoba godna pokazywania, ale najlepiej palcem.

e-mail: pmuldner@mp.pl