ETYKA POSTMODERNY

Andrzej Skrendo na kartach szczecińskiego dwumiesięcznika „Pogranicza” uprawia w swym stałym felietonie obronę postmodernizmu. Wydaje mu się ona tym bardziej potrzebna, iż recepcja postmodernizmu w Polsce zdaje się być spłycona. Powiada: „Otóż, podobnie jak uproszczeniom uległa w Polsce myśli liberalizmu, tak uproszczeniom uległa myśl ponowoczesna - pomijamy jej wymiar etyczny, powiadamy, że postmodernizm to tylko pochwała zabawy (zapominając przy tym o innej oczywistości - że zabawa bywa czymś bardzo poważnym, a określenie homo ludens to synonim pewnego rodzaju antropologii)”. Przede wszystkim jednak powtarza się w Polsce jeden zarzut wobec postmodernizmu: iż jest on wyłącznie myślą postkomunistyczną, co nie jest prawdą, nawet jeśli postkomuniści się nim posługują.

Przyznam, że nigdy mnie te wszystkie subtelne rozróżnienia nie pociągały i nie bardzo wciąż potrafię samo pojęcie postmodernizmu zrozumieć, choć, owszem, czytam i Derridę i Rortyego (tego drugiego chętniej). Ale też traktuję ów postmodernizm - wciąż jakoś nie umiejący się zdefiniować, a nawet określić kręgu swych autorów - podobnie, jak poprzedzające go intelektualne mody. Jest bowiem tak, iż myśl ludzka wciąż się rozwija, wypracowuje nowe narzędzia badawcze, narzędzia badające owe narzędzia - to normalna ewolucja technologiczna i nie potrafię zrozumieć, dlaczego wynalazek kolejnego młotka lub śrubokręta ma za sobą pociągać opakowywanie tych narzędzi w ideologiczne pudełka. Stosowność narzędzia określa jego sprawność, a nie słuszność. Z kolei z tego, że świat istnieje, nie wynika, że powinien być jakiś. Jakiś już jest, bo jest. I choć to zapewne dla wielu stanowisko niezwykle zgrzebne, to przecież pozwalające uniknąć stawania pod jakimikolwiek ideologicznymi sztandarami, co już samo w sobie wydaje się być przyjemne. Lubię żyć - i myśleć - po swojemu, a nie wedle przygotowywanych przez innych recept. Owszem, sięgam w myśleniu do dorobku innych, ale powodem nie jest solidarność ideowa, lecz użyteczność ich produktów.

Gdy więc czytam o wymiarze etycznym myśli ponowoczesnej, chciałbym, by autor więcej mi na ten temat powiedział, a nie tylko stwierdzał, że „homo ludens” to synonim pewnego rodzaju antropologii, tym bardziej że w owym „ludens” chodzi o człowieka i bawiącego się (raczej bezinteresownie), i grającego (raczej interesownie). Przypuszczam, iż krytycy postmoderny w Polsce podejrzewają postkomunistów, że chcą społeczeństwo ograć i że postmodernistyczny projekt, który w ich publikacjach wyczytują, jest próbą narzucenia innym własnych reguł gry. Tak, oczywiście, wcale nie musi być.

Rzecz w tym, iż wszelkie „nowinki” w sferze nauk nazywanych humanistycznymi stają się łupem publicystów i dziennikarzy, którzy dla różnych względów, często zaś po prostu wiedzeni niewiedzą i uwodzeni egzotyką nowych pojęć i sformułowań, dokonują ryzykownych „przekładów” nowych terminów i teorii na język ideologii, ku którym się skłaniają. Dotyczy to zresztą nie tylko pojęć filozoficznych czy socjologicznych, ale także i metafor używanych w naukach przyrodniczych, takich choćby, jak czarne dziury, struny wszechświata czy lata świetlne. Ileż to razy czytałem, iż coś trwać będzie owe świetlne lata! Na tej samej zasadzie uproszczeniu i trywializacji ulega to, co określa się mianem „myśli ponowoczesnej”. Prowadzić to musi - zawsze prowadziło - do przekształcenia debaty intelektualnej w polemikę ideologiczną. Na tej właśnie zasadzie postmodernizm został zredukowany do światopoglądu.

Z drugiej jednak strony nie jest przecież tak, iż za poszczególnymi wypowiedziami postmodernistów nie kryją się jakieś ideologie. W końcu wypowiadają się ludzie o określonym sposobie widzenia świata, a ponieważ ów dyskurs jest poświęcony kondycji ludzkiej, oczywistością być musi odniesienie go nie tylko do realiów - a na poziomie rozpoznań rzeczywistości myśl postmodernistyczna ma bez wątpienia niekwestionowane osiągnięcia - ale także do różnych (bo przecież nie jednej) koncepcji człowieka i społeczności. W tym właśnie sensie poznanie nie jest sprawą etycznie obojętną. Więcej - zawsze ma ono wymiar etyczny, który ulega sprawdzianowi w praktyce ludzkich poczynań.

W większości wypowiedzi postmodernistów odnaleźć można przekonanie - właściwe w końcu nie tylko lewicy i nie tylko specom od społecznej inżynierii - że człowiek ulega zmianie, że społeczeństwo ponowoczesne jest zasadniczo inne od tradycyjnego. Przekonanie jak każde inne, to akurat zakłada, że przyrost wiedzy i zmiana okoliczności życiowych może nieść z sobą większą wrażliwość na innych, przyrost tolerancji, pomnożenie kreatywności. Bardzo budujące i chyba warto w to wierzyć. Rzecz w tym, iż nic nie wskazuje, by była to wiara mająca podstawy w realiach życia. Bliższe mi jest stanowisko wyrażone ostatnio na łamach „Gazety Wyborczej” przez prof. Barbarę Skargę: „Człowiek jest, jaki jest. Niewiele różnimy się od rzymskiego dyktatora Sulli, który zgromadził 3 tys. ludzi na rynku i kazał ich wymordować. Człowiek to nie jest piękne zwierzę. Jedyne, co go ratuje, to jego myśli i dzieła sztuki. Ale przecież zło jest z nas. Nie z kogoś innego. Dlatego tak ważny jest mały gest dobroci. Tu nie chodzi o wiarę w człowieka i niewiarę. Trzeba sobie po prostu zdać sprawę z tego, jaki człowiek jest. Nie myślę, by się zmienił”.

Więcej, mam wrażenie, że niebawem będziemy mieli możliwość dramatycznego potwierdzenia tych słów. Piszę o tym spokojnie tylko dlatego, że nie widzę wyjścia. Postmoderniści widzą, a w każdym razie tak im się wydaje. To też jakiś „gest dobroci” i warto, by w polemikach z myślą ponowoczesną - niezbędnych przecież i dla niej samej - uwzględniać także i ten jej wymiar.