Krok we właściwym kierunku

Polskie władze edukacyjne, Sejmowa Komisja Edukacji, Nauki i Młodzieży oraz Sejm i Senat RP uczyniły krok we właściwym kierunku, uchwalając ustawę z 30 kwietnia 2004 roku o zmianie ustawy o szkolnictwie wyższym, ustawy o wyższych szkołach zawodowych, ustawy o pożyczkach i kredytach studenckich oraz o zmianie niektórych innych ustaw. W wyniku podjęcia tej ustawy najbardziej potrzebujący studenci studiów dziennych i zaocznych otrzymają pomoc materialną oraz stypendia za wyniki w nauczaniu. Populacja uprawnionych do pomocy materialnej została rozszerzona o studentów zaocznych i wieczorowych wszystkich uczelni oraz o studentów dziennych uczelni niepaństwowych, a także o studentów mających osiągnięcia sportowe.

Konferencja Rektorów Uczelni Niepaństwowych i Stowarzyszenie Studentów MONSSUN oczekiwały na takie rozwiązanie, dlatego w ich imieniu pragnę wyrazić podziękowanie Sejmowi i Senatowi oraz kierownictwu MENiS, a szczególnie Sejmowej Komisji Edukacji, Nauki i Młodzieży i jej przewodniczącemu, Panu Ryszardowi Haynowi.

Objęcie pomocą materialną studentów zaocznych, wieczorowych oraz dziennych oznacza wyrównywanie szans edukacyjnych i będzie szczególnie zauważalne przez studentów z uboższych regionów Polski, a także ze środowisk wiejskich, choć nie rozwiązuje problemu w całości. Wyrównywanie szans edukacyjnych młodzieży na poziomie wyższym wymaga ciągle rzetelnych analiz i decyzji. Mówi się coraz częściej o wprowadzeniu bonu edukacyjnego lub o powszechnej odpłatności za studia z jednoczesnym stworzeniem odpowiedniego systemu pomocy materialnej dla tych studentów, którzy rzeczywiście jej potrzebują. Na temat m.in. bonu edukacyjnego ostatnio wypowiadał się także Krzysztof Pawłowski (por.: K. Pawłowski, Szkoła Elit, „Rzeczpospolita”, 9.08.2004). Sądzę jednak, że proponowane rozwiązanie mogłoby funkcjonować do czasu zmiany art. 70 Konstytucji. Docelowo, z tym że możliwie szybko zapis tego artykułu należy zmienić. Dzienne studia wyższe powinny być odpłatne, a pomoc podatników powinna być kierowana do tych studentów, którzy jej potrzebują. Powinna to być pomoc na tyle znaczna, by młodzież z mniej zamożnych rodzin nie odczuła, że studia są płatne. Rozwiązanie to powinno dotyczyć naturalnie wszystkich studentów. W koncepcji tej nie można oczywiście zapomnieć o finansowaniu badań naukowych, zwłaszcza w działach istotnych dla gospodarki narodowej. Ale system finansowania nauki powinien ulegać zmianie. Wyrażane są często opinie, że najczęściej dzieci zamożnych rodziców z dużych ośrodków miejskich dostają się na bezpłatne studia dzienne, a ci biedniejsi korzystają ze studiów płatnych. Odzwierciedlenie tej tezy można znaleźć nie tylko w materiałach KRUN.

W podobnym duchu wypowiadano się na konferencji, która odbyła się w Stanach Zjednoczonych. Uczestniczyli w niej rektorzy uczelni niepaństwowych. Bronisław Misztal pisze m.in.: Okazało się, że istnienie nominalnie bezpłatnego sektora państwowego szkolnictwa wyższego stało się kapitałem, który padł łupem elit kulturalnych i politycznych skupionych w wielkich miastach. Dostęp do bezpłatnego szkolnictwa wyższego stał się więc dobrem chronionym i pilnowanym, dobrem wartym dodatkowych nakładów finansowych (B. Misztal, Prywatyzacja szkolnictwa wyższego w Polsce, Universitas, Kraków 2000). Sądzę, że wymieniona nowelizacja ustawy częściowo zmienia ten stan i wprowadza trochę więcej tego, co powszechnie określa się sprawiedliwością społeczną, a w edukacji coraz częściej mówi się o wyrównywaniu szans.

Pomimo zwiększania środków finansowych na pomoc materialną dla studentów, prawdopodobnie nie da się utrzymać dotychczasowej wysokości przeciętnego stypendium, ale w zamian za to mamy bardziej sprawiedliwy podział środków. Potrzebują ich też studenci studiów zaocznych. Ilustruje to przykład z życia wzięty. Student i studentka studiów dziennych otrzymywali stypendia socjalne. Po zawarciu związku małżeńskiego urodziło im się dziecko. Złożyli podanie o przeniesienie na studia zaoczne i utracili prawo do stypendium socjalnego. Dodajmy: w sytuacji, kiedy ta pomoc była im jeszcze bardziej potrzebna. Nowe rozwiązania prawne eliminują takie przypadki.

Zgodnie z art. 70 Konstytucji RP, rodzice mają wolność wyboru dla swoich dzieci szkół innych niż publiczne [...] Władze publiczne zapewniają obywatelom powszechny i równy dostęp do wykształcenia. W tym celu tworzą i wspierają systemy indywidualnej pomocy finansowej i organizacyjnej dla uczniów i studentów. Zrealizowanie tego zapisu powinno uwolnić kandydatów na studia od różnic typu ekonomicznego przy wyborze uczelni państwowej lub niepaństwowej. System finansowania studiów dziennych i zaocznych powinien być jednakowy w całym systemie szkolnictwa wyższego. Wydaje się, że liczba zwolenników takiego rozwiązania systematycznie rośnie. Byłby to drugi dobry krok w wyrównywaniu szans edukacyjnych.