Stanisław Skirko

WESPAZJAN KOCHOWSKI herbu Nieczuja (1633-1700) Poeta, historyk, poseł sejmowy. Pochodził z rodziny Sarnów z sandomierszczyzny, która w XV w. przybrała nazwisko od wsi Kochów. Urodził się w Gaju u podnórza Gór Świętokrzyskich jako syn Jana Kochowskiego, sekretarza królewskiego, potem podsędka sandomierskiego, i Zofii Janowskiej. Nauki pobierał w Szkole Nowodworskiego w Krakowie (1646-48). Uczestniczył w wyprawie pod Beresteczko (1651), Żwaniec (1653), rok póżniej w wyprawie moskiewskiej, a potem w wojnach szwedzkich (bitwy pod Warką, Gnieznem i Warszawą). W 1658 osiadł na wsi, ożenił się. W 1666 poparł rokosz Lubomirskiego. Popularny wśród krakowskiej szlachty, pełnił różne funkcje w sejmikach. Uczestniczył w elekcji Jana Sobieskiego (1674). Brał udział w wyprawie wiedeńskiej jako historyk królewski. Zmarł w Krakowie. Miejsce pochówku nie jest znane. Jest autorem fraszek, poezji lirycznej, epiki historycznej i religijnej w języku polskim. Po łacinie uprawiał historiografię i twórczość panegiryczną. Najważniejsze utwory to: Niepróżnujące próżnowanie (1674) i Psalmodia polska (1695) oraz Annalium Poloniae (1683-98), roczniki, które objęły czasy panowania Jana Kazimierza i Michała Korybuta Wiśniowieckiego.

Gdy Wespazjan Kochowski miał lat osiemnaście, ojciec wysłał go na dziesięcioletnią wyprawę wojenną, w czasie której pod komendą Stefana Czarnieckiego walczył młody szlachcic z Kozakami, Moskwą, Szwedami i Węgrami. Jego osobowość ukształtowała się więc nie w szkołach, lecz w obozie wojskowym i na polach bitew. Na twórczość literacką przyszedł czas po zawarciu pokoju w Oliwie (1660). Fraszki, zawierające cenny materiał autobiograficzny i kreślące obraz epoki, stały się popularne, przynosząc Kochowskiemu sukces literacki. Poeta pracował w kancelarii królewskiej Michała Wiśniowieckiego i pełnił liczne urzędy, miał wciąż jednak kłopoty finansowe, mimo wynoszącej 500 złotych rocznej pensji na żupach wielickich. Rok 1674 przyniósł radość w rodzinie, urodził się bowiem z dawna oczekiwany syn, w trzy lata później jednak radość ową przyćmiła śmierć żony. Dopiero drugie małżeństwo z bogatą wdową poprawiło sytuację majątkową i domową Kochowskiego.

Był już wtedy autorem poematu o rokoszu Lubomirskiego, utworów religijnych (poematu dewocyjnego Różaniec Najświętszej Panny Marii, zbioru wierszy maryjnych Ogród panieński i cyklu poematów medytacyjnych Chrystus cierpiący) oraz zbioru liryków i fraszek Niepróżnujące próżnowanie.

Po roku 1676 Kochowski przeszedł kryzys w twórczości poetyckiej. Zajął się historią. Uczestnictwo w wyprawach wojennych i udział w życiu politycznym kraju podsunęły mu myśl spisania kronik, którym poświęcił dwadzieścia ostatnich lat życia. Oparł się na źródłach drukowanych i rękopiśmiennych, diariuszach, pamiętnikach, relacjach świadków i własnych doświadczeniach. Materiały do swej pracy zbierał wśród znajomych, prosił o ich nadsyłanie osoby obce, wykorzystał wiele źródeł. W roku 1683 ukazał się pierwszy tom roczników Annalium Poloniae ab obitu Vladislai IV Climacter Primus. Ciekawie i z epickim rozmachem przedstawił w nich Kochowski wojny toczone przez Jana Kazimierza a także jego politykę wewnętrzną. Cykliczność procesów historycznych zobrazował w postaci klimakterów - okresów siedmioletnich, na przemian - szczęśliwych i nieszczęśliwych. Trzy pierwsze klimaktery to dwudziestojednoletnie panowanie Jana Kazimierza, za czasów którego protektor Kochowskiego, Jan Sobieski, zrobił karierę wojskową od chorążego do hetmana wielkiego koronnego. Kochowski przywiązywał wagę do magii liczb. Przekonanie, że historią rządzi tajemniczy siedmioletni cykl przemian wziął ze starożytnej teorii medycznej o cyklicznych przemianach w organizmie ludzkim. Kroniki - których trzy tomy dedykowane Janowi III Sobieskiemu ukazały się drukiem, czwarty zaś, poświęcony czasom panowania Michała Korybuta Wiśniowieckiego aż do elekcji Sobieskiego, pozostał w rękopisie - charakteryzuje rzeczowa, obiektywna i żywa relacja, barwność opisów, ruch i bogactwo spostrzeżeń. Prócz bohaterów wielkiej historii roi się tu od postaci drugoplanowych, których wielkie i małe czyny zostały przez kronikarza wiernie zapisane. Bogactwo faktograficzne, anegdota i humor, barokowa gra patosu i przyziemności - to cechy dzieła, które docenił niewątpliwie Henryk Sienkiewicz, gdy pisząc Trylogię wykorzystywał dzienniki Kochowskiego.

Praca przyniosła poecie uznanie Jana III, podwyższenie pensji rocznej do 1000 złotych i tytuł historiographus privilegiatus. Sobieski dodał mu potem jeszcze drugi tysiąc z innych źródeł. Już jako królewski historyk Kochowski wziął udział w wyprawie pod Wiedeń. Opisał ją w łacińskiej relacji Commentarius belli i w diariuszu poetyckim Dzieło boskie, albo Pieśni Wiednia wybawionego (1684). Utwór ten miał być początkiem eposu, do którego ukończenia jednak nie doszło.

Po dłuższym rozstaniu z poezją, na marginesie prac historycznych powstało późne i najlepsze dzieło literackie Kochowskiego Psalmodia polska (1695). Zbiór, złożony z utworów pisanych na kształt psalmów, łączy tradycję poezji metafizycznej, szukającej odpowiedzi na pytanie, kim jest człowiek, z tradycją publicystyki szlacheckiej, rozwijającej się wokół problemów ustroju państwa. To połączenie wątku filozoficznego, prywatnego i publicznego zdecydowało o nośności tekstu.

W ostatnich latach życia schorowany - cierpiał na kołtun - zajęty nieustającymi procesami, czynny był mimo to na sejmikach, wybierany prawie co roku na poborcę podatkowego. W latach 1695-98 Sobieski mianował go wojskim województwa krakowskiego. W 1695 roku Kochowski ufundował w swoim majątku szpital dla pięciu chłopów ze swych dóbr. Przeżył swoją drugą żonę oraz swego mecenasa, króla Jana.
--------
* invidia (łac.) - zazdrość, zawiść, nieżyczliwość, obmowa.

Uwagi.