Nasze nauczanie zmierza do uświadomienia studentom, w jaki sposób
ludzie pojmują naukę, jak wiele z niej rozumieją, w jakim stopniu nauka
jest niezbędna społeczeństwu, jaką rolę pełni ona w życiu i kulturze
jednostki i zbiorowości oraz jaka jest nasza postawa wobec nauki.

Susan Tresman, Kirk Junker

Kiedy komisja sir Arnolda Wolfendale’a składała w 1995 roku rządowi brytyjskiemu swój raport pod tytułem: Realizacja naszych możliwości, nie ukrywała, że te słowa wiążą się z treścią znanego od dziesięciu lat innego raportu, pod tytułem: Powszechne zrozumienie nauki, zwanego też raportem Bodmera. Jednak, opierając się na tych słowach, można stworzyć absolutnie odmienne opracowania, łącząc w rozmaity sposób te trzy terminy. Kogo obejmuje termin „powszechny”? Co oznacza „zrozumienie”? A także – co ma obejmować lub wykluczać termin „nauka”?

Wspomniany raport z 1995 roku poprzedziło znamienne wezwanie do sformalizowanego i zinstytucjonalizowanego „powszechnego rozumienia nauki”, będącego przedmiotem raportu Bodmera. Według poglądów wyrażonych w tym raporcie, wystarczyło jedynie przezwyciężyć sceptycyzm społeczny. Argumentowano, że im lepsza jest znajomość nauki i technologii, tym życzliwszy jest stosunek społeczeństwa do nauki i tym chętniej wydaje się pieniądze na jej potrzeby. Taka, w pewnym sensie, jest historia przyczyn i skutków, które spowodowały, iż Uniwersytet Otwarty rozwija podyplomowy program studiów nauk ścisłych, który zajął się badaniem współczesnych problemów, upowszechnianiem ich z uwzględnieniem licznych międzydyscyplinarnych zależności, jak i rozwijaniem krytycznego podejścia studentów do tych problemów. Jest to odpowiedź na wyzwania przedstawione w raportach Bodmera i Wolfendale`a.

Mamy tu jednak do czynienia z pewnym uproszczeniem, ponieważ obydwa raporty zakładały, że zarówno społeczeństwo, jak i świat nauki są jednorodne, stanowią wspólną jedność. Kryje się w tym implicite założenie, że informacje o nauce mogą być przedmiotem dydaktycznego przekazu przez instytucje edukacyjne, rząd czy przemysł i mogą być przyswajane przez społeczeństwo, co pozwalało na uzupełnienie czy zrekompensowanie deficytu wiedzy na ten temat.

NAUKI ŚCISŁE DLA KAŻDEGO

Studentów magisterskiego kursu Uniwersytetu Otwartego w Wielkiej Brytanii zachęca się do krytycznej oceny procesu wymiany informacji, ponieważ, naszym zdaniem, podobny krytycyzm mieści się w określeniu „powszechne rozumienie nauki”. Nie chodzi tu o opowiadanie się za czy przeciw nauce, lecz skłonienie do tego, by skuteczność owych procesów była oceniona przez tę część społeczności, którą stanowią studenci kursu magisterskiego.

Nowy program studiów magisterskich w naukach ścisłych świadczy o wyjątkowym zaangażowaniu Wydziału nauk Ścisłych Uniwersytetu Otwartego w Londynie w procesie kształcenia ustawicznego. Tematyka i charakter tego programu odzwierciedlają naszą troskę o stworzenie możliwości studiowania podyplomowego dla dorosłych w każdym wieku, wywodzących się z najróżniejszych środowisk. Dotyczy to osób, które zetknęły się z naukami ścisłymi na poziomie przeddyplomowym (lub mają równoważne doświadczenia w tej dziedzinie), a które byłyby zainteresowane rozszerzeniem swoich zainteresowań i wiedzy o pewne aspekty nauk ścisłych. Studenci Uniwersytetu Otwartego mogą zgłębiać niektóre z najbardziej palących problemów współczesnej nauki, korzystając z pomocy nowatorskich metod wprowadzanych przez uniwersytet. Mogą też rozwijać pełną skalę umiejętności związanych ze studiami na poziomie magisterskim.

Problematyka pierwszej fazy programu (do 2000 r.) wiąże się z dwoma dopełniającymi się tematami. Pierwszy z nich to studiowanie nauk ścisłych, obejmujące problemy relacji nauki i jej popularyzacji, drugi zajmuje się problemami wiedzy medycznej, w szczególności zastosowaniami obrazowania komputerowego w medycynie, w skład których wchodzi modelowanie procesów w medycynie, fizyka w medycynie, zastosowanie leków, problemy uzależnienia, starzenia się i inne. Specjalny „moduł dyplomowy” stwarza możliwości przygotowania poszerzonej pracy opartej na własnej koncepcji.

Treść i charakter nowego programu przyczyniają się do zmniejszenia dystansu pomiędzy społecznym rozumieniem nauki, stosunkiem społeczeństwa do niej, a sposobem myślenia samej społeczności naukowej. Stanowi to odpowiedź na postulaty raportów przygotowywanych w Wielkiej Brytanii od 1985 roku w celu zbadania „przenikania nauki do powszechnej świadomości”.

NAUKA A SPOŁECZEŃSTWO

Różne nasze kursy stwarzają zarówno możliwości pracy studentów w samej nauce, gdy uczestniczą oni w opracowaniu np. problemu „Komputerowe obrazowanie w medycynie (w szczególności problemy molekularne)” lub niejako „na zewnątrz nauki”, badając relacje pomiędzy nauką, a otoczeniem, czego przykładem jest kurs „nauka a społeczeństwo”. Nasze nauczanie zmierza do uświadomienia studentom, w jaki sposób ludzie pojmują naukę (dotyczy to również problemu pojmowania przez naukowców problemów leżących poza ich specjalnością), jak wiele z niej rozumieją, w jakim stopniu nauka jest niezbędna społeczeństwu, jaką rolę pełni w życiu i kulturze jednostki i zbiorowości, i jaka jest nasza postawa wobec nauki. Naszym działaniem obejmujemy wiele dyscyplin, w tym nauki ścisłe, medyczne (w szczególności problemy mózgu i zjawisk behawioralnych), inżynierię, technologię, fizjologię, lecz także filozofię, historię, retorykę i socjologię.

Ponadto kursy te ugruntowują pogląd, że działania na rzecz powszechnego rozumienia nauki nie zawsze wymagają wykwalifikowanego pośrednika, przekazującego skutecznie wiedzę od naukowca do audytorium, jakkolwiek często rzecz do tego się sprowadza. Nasi studenci, w ramach programu studiów, badają przydatność i możliwości stosowania owych zróżnicowanych postaw i sposobów działania.

Ponieważ studenci mogą dowolnie wybierać poszczególne moduły przedmiotowe oferowane w ramach programu magisterskiego, mają więc okazję zapoznać się podczas studiów z rozległą skalą problemów i opanować niezbędne umiejętności.

NAUCZANIE OTWARTE

Styl nauczania na magisterskim kursie Uniwersytetu Otwartego, posługujący się zróżnicowanymi mediami i technikami otwartego nauczania, pozwala na efektywne dostarczanie wiedzy naukowej w sytuacjach, kiedy tradycyjne instytucjonalne sposoby nauczania i przeznaczone na nie fundusze są niewystarczające.

Relatywnie tanie nauczanie zaoczne „na odległość” pozwala tworzyć zespoły rozproszonych geograficznie słuchaczy. Mogą oni kontynuować naukę, nawet jeśli pracują zawodowo, utrzymują rodziny lub pełnią inne obowiązki domowe, korzystając z form zaocznych studiów podyplomowych.

STRUKTURA PROGRAMU

Magisterium z nauk ścisłych jest programem modularnym, w którym większość modułów ma wartość 60 punktów. Do uzyskania stopnia trzeba uzyskać 180 punktów. Są również inne kursy związane z wdrażanym programem, prowadzone przez inne wydziały Uniwersytetu Otwartego, które można zaliczać do studiów magisterskich z nauk ścisłych.

Każdy moduł to jeden określony kurs trwający przez cały rok akademicki (od lutego do października). Poza modułem dyplomowym nie jest wymagane studiowanie poszczególnych kursów w określonej kolejności. Natomiast dla rozpoczęcia modułu dyplomowego wymagane jest przestudiowanie przynajmniej jednego z wykładanych modułów.

Materiały do nauki dostarczane są zarówno w konwencjonalnej formie drukowanej, jak i w formach multimedialnych. Materiały drukowane stanowią połączenie wybranych z literatury dokumentów dotyczących poszczególnych tematów, artykułów specjalnie zamawianych u konsultantów i komentarzy opracowanych przez pracowników wydziału Nauk Ścisłych Uniwersytetu Otwartego. Równocześnie studenci otrzymują CD-ROMy zawierające materiały w formie elektronicznej do ogólnego i do szczegółowych programów kursu magisterskiego. Stanowią one pomoc w studiach wspomaganych komputerem. Studenci uczestniczą w komputerowych konferencjach, mają dostęp do Internetu, w którym mogą wyszukiwać informacje przydatne w rozwiązywaniu zadań i projektów stanowiących podstawę oceny, i w zaliczaniu modułów (nie istnieje formalny egzamin pisemny). Studenci otrzymują, również na nośnikach elektronicznych, podstawowe materiały dydaktyczne i wiele dodatkowych artykułów, co pozwala osobom nie mającym dostępu do biblioteki uniwersyteckiej na tworzenie własnej minibiblioteki. Podobnie osiągalne są zbiory obrazów i symulacji komputerowych.

Każdy student ma swojego nauczyciela (tutora), z którym komunikuje się głównie za pomocą poczty elektronicznej i uczestnicząc w konferencjach komputerowych. Czasami studenci i nauczyciele spotykają się w uczelni.

REFLEKSJE

Kształcenie w programie studiów magisterskich opiera się na zasadzie, która głosi, że studenci uczą się najlepiej wtedy, gdy rozpoznają problem wymagający rozwiązania. Unikamy prostego teoretyzowania i podawania do zapamiętania gotowych rozwiązań. Naszym zdaniem, jedynie w bezpośredniej konfrontacji z nauką społeczeństwo uczy się jej stosowania. Wybierając tematy i przykłady, staramy się wybrać takie, które zachęcają do dyskusji z różnych perspektyw, a równocześnie ilustrują trudności w rozwiązaniu danego problemu. Uważamy, że osoby studiujące na poziomie magisterskim nie powinny oczekiwać łatwych rozwiązań rozważanych problemów, jak gdyby dotyczyły one jedynie ćwiczeń akademickich. W istocie niektóre z sugerowanych studentom do rozwiązania problemów nie zostały jeszcze rozwiązane, a nawet, być może, w ogóle nie dadzą się rozwiązać.

Mamy nadzieję, że nasi studenci będą wyciągać własne wnioski z udostępnianych im pomocy naukowych i dlatego nie staramy się narzucać im naszych własnych rozwiązań. Mamy też nadzieję, że ze szczegółowych problemów i tematów, jakie umieściliśmy w modułach zawartych w programie, wyłonią się znacznie szersze zagadnienia, a to z kolei doprowadzi do rozważań nad rozszerzeniem tych programów o inne dyscypliny, których nie obejmują dotychczasowe studia magisterskie.

Autorzy pracują w Centrum Edukacji nauk Ścisłych Uniwersytetu Otwartego w Wielkiej Brytanii. Polskie tłumaczenia wspomnianych w artykule raportów dostępne są w Polskiej Fundacji Upowszechniania nauki.

Uwagi.