W Toruniu gromadzone są archiwa i kolekcje dokumentów wybitnych osobistości
i instytucji życia kulturalnego i społeczno-politycznego polskiego wychodźstwa.

Mirosław Adam Supruniuk

Pokój redakcyjny „Wiadomości” w Bibliotece UMK w Toruniu

Chyba nikt nie ma już dzisiaj wątpliwości, że studia nad dziejami i dorobkiem emigracji polskiej po 1939 roku, we wszystkich jej aspektach politycznych i kulturotwórczych, powinny być prowadzone przede wszystkim w Polsce, gdzie istnieje naturalna potrzeba zgłębiania wiedzy przez lata zakazanej zapisami cenzury. Problem jednak w tym, że takie badania, jeżeli mają być krytyczne i wiarygodne, muszą być podejmowane na podstawie wydawanej na emigracji literatury i oryginalnych archiwów osób prywatnych i instytucji emigracyjnych, które znajdują się głównie poza Polską – w bibliotekach i archiwach emigracyjnych w Londynie, Paryżu, Rapperswilu, Nowym Jorku, Chicago, Toronto czy Orchard Lake oraz w bibliotekach i archiwach amerykańskich uniwersytetów i instytutów naukowych: The Beinecke Library w uniwersytecie Yale w New Haven, gdzie zdeponowane są m.in. archiwalia Czesława Miłosza, Konstantego Jeleńskiego i Aleksandra Wata oraz w bibliotekach uniwersytetu Harvarda, Stanford, Berkeley i Instytucie Hoovera w Stanford. Wyjazdy, studia zagraniczne czy stypendia związane są z ogromnymi kosztami, na które stać jedynie najbogatsze uczelnie (a takich w Polsce brak) oraz zagraniczne fundacje. Jeszcze kosztowniejsze jest kopiowanie (mikrofilmowanie czy fotografowanie) archiwaliów znajdujących się poza Polską dla potrzeb instytucji krajowych. Tak czy inaczej, dostęp do materiałów archiwalnych, prasy i książek był przez długie dziesięciolecia przywilejem dla nielicznych – tym samym zakres i poziom badań nad emigracją w Polsce, również z przyczyn pozapolitycznych, pozostawiał wiele do życzenia.

ODNALEZIONE I OCALONE

Szczęśliwie, pisanie historii wychodźstwa może być już wolne od manipulacji politycznych i oceny emocjonalnej, a przede wszystkim oparte na wiarygodnych przekazach źródłowych, których znaczna część znajduje się od niedawna w Polsce. Ogromny wpływ na taki stan rzeczy mieli i mają przede wszystkim krajowi archiwiści, muzealnicy i bibliotekarze, których zasługą jest odnalezienie i ocalenie wielu bezcennych dokumentów archiwalnych o wielkiej wartości historycznej. Wśród krajowych muzeów i bibliotek gromadzących dokumentację do dziejów emigracji jednym z najważniejszych (obok Biblioteki Narodowej, Ossolineum i Muzeum Literatury) jest Archiwum Emigracji Biblioteki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu.

TORUŃ CENTRUM EMIGRACJI

W końcu lat 70. trafiła do Torunia obszerna, licząca kilkanaście tysięcy książek, pierwsza część księgozbioru ofiarowanego przez Bronisława Mazowieckiego, księgarza i antykwariusza polskiego mieszkającego w Paryżu (zm. 1997). Dar zawierał komplety polskiej powojennej prasy emigracyjnej, książki i broszury głównych polskich oficyn działających poza krajem oraz liczne polonika. Część druga (ponad 20 tys. książek) czeka na formalności spadkowe i najpewniej jeszcze w tym roku również trafi do Torunia. Dary te spowodowały, że Biblioteka Uniwersytecka w Toruniu stała się jednym z najważniejszych centrów gromadzących literaturę emigracyjną. Ale to był dopiero początek. Wiosną 1994 roku redaktor paryskiej „Kultury” Jerzy Giedroyc podarował toruńskiej bibliotece uniwersyteckiej księgozbiór Marii i Józefa Czapskich, gromadzony w Maisons–Laffitte pod Paryżem, który zawiera ok. 1,5 tys. woluminów książek polskich i obcych: wiele z dedykacjami oraz z marginaliami obojga Czapskich i rysunkami Józefa Czapskiego. Również w 1994 roku, decyzją Stefanii Kossowskiej i przy wsparciu finansowym Fundacji z Brzezia Lanckorońskich, uniwersytet otrzymał najważniejszą kolekcję emigracyjną, jaka trafiła do Polski w latach powojennych: archiwum redakcyjne założonego przez Mieczysława Grydzewskiego i Antoniego Bormana tygodnika literackiego „Wiadomości” z lat 1940–81. Wartość archiwum podnosi fakt, że jest ono jednym z dwóch istniejących (obok archiwum „Kultury” paryskiej) kompletnych archiwów dużych pism literackich emigracji i jedynym tego typu zespołem w kraju.

ARCHIWUM

W latach 1995–97 Biblioteka UMK pozyskała ponadto: archiwum księgarni i wydawnictwa Libella oraz Galerie Lambert, założonych i prowadzonych przez Kazimierza Romanowicza w Paryżu w różnych okresach, na przestrzeni lat 1946–93, archiwum „Środy Literackiej”, dodatku literackiego londyńskiego „Dziennika Polskiego” z lat, gdy redaktorami byli Janusz Jasieńczyk i Stefania Kossowska, archiwum londyńskiego teatru „Syrena” oraz kilkadziesiąt kolekcji autorskich, w tym archiwalia i fragmenty kolekcji pisarzy, publicystów, dziennikarzy i artystów emigracyjnych m.in.: Zofii Romanowiczowej, Stefanii Kossowskiej, Michała Chmielowca, Janiny Kościałkowskiej, Wacława Iwaniuka, Olgi Scherer, Janusza Kowalewskiego, Janusza Poray–Biernackiego, Jana Ulatowskiego, Anieli Micińskiej, Felicjana Sławoja Składkowskiego, Wacława Zagórskiego, Lecha Paszkowskiego, Jadwigi Jurkszus–Tomaszewskiej, Jana Kotta, Wiesława Wohnouta, Ryszarda L?wa, Tadeusza Wittlina, Władysława Żeleńskiego, Jana Mariana Kościałkowskiego, Zdzisława Broncella, Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, Jana Krok–Paszkowskiego i innych. Prócz tego Archiwum gromadzi nagrania dźwiękowe i filmowe oraz galerię sztuki emigracyjnej, w tym prace: J.Czapskiego, J.Lebensteina, M.Bohusza–Szyszki, Z.Turkiewicza, M.Kościałkowskiego, F.Topolskiego, J.Boguckiej i in.

Wobec takiej perspektywy rozwoju zbiorów i prowadzonych na ich podstawie badań, w 1995 roku utworzone zostało w Bibliotece UMK Archiwum Emigracji, które zajmuje się gromadzeniem i opracowaniem pozyskiwanych od 1994 roku darów – archiwaliów i kolekcji literackich wybitnych polskich pisarzy, publicystów, artystów emigracyjnych i ludzi kultury.

SERIE WYDAWNICZE

Biblioteka UMK prowadzi działalność popularyzatorską oraz samodzielne badania naukowe, których efektem są trzy bibliografie działalności paryskiego Instytutu Literackiego oraz seria wydawnicza pn. „Archiwum Emigracji. Źródła i materiały do dziejów emigracji polskiej po 1939 roku”, redagowana przez Stefanię Kossowską z Londynu (ostatnia redaktor „Wiadomości”) i Mirosława A. Supruniuka z Torunia. W ramach serii ukazywać się będzie pięć rodzajów publikacji: rękopisy i korespondencje znajdujące się w archiwum; relacje i wspomnienia emigracyjne żyjących pisarzy i wybitnych osobistości emigracji polskiej, spisane i nagrywane na taśmy; monograficzne zbiory twórczości najwybitniejszych pisarzy emigracyjnych (antologie tekstów mało znanych – głównie z „Wiadomości” i „Środy Literackiej”); zbiory szkiców i opracowania naukowe poświęcone emigracji oraz bibliografie i opracowania biobibliograficzne.

Ukazało się sześć tomów: dwa pierwsze, zatytułowane „Wiadomości” i okolice, pod redakcją Mirosława A. Supruniuka, zawierają szkice i wspomnienia na temat emigracyjnych „Wiadomości”. W ich realizacji wzięło udział prawie 50 osób, w tym ponad 30 z emigracji, m.in.: M. Danilewicz Zielińska, S. Kossowska, J. Giedroyc, J. Pietrkiewicz, C. Miłosz, G. Herling–Grudziński, W. Iwaniuk, T. Terlecki, J. Kott, H. Grynberg, W. Odojewski, N. Gross, L. Paszkowski, T. Nowakowski i wielu innych. Było to pierwsze tak wielkie zaangażowanie się pisarzy–emigrantów w działalność naukową w Polsce. Tom trzeci to książka Libella. Galerie Lambert, poświęcona paryskim instytucjom Kazimierza Romanowicza, w opracowaniu M. A. Supruniuka; czwarty – wspomnienia Wacława Iwaniuka o Józefie Łobodowskim, wraz z korespondencją w opracowaniu Janusza Kryszaka Ostatni romantyk. Piątym tomem serii jest pierwszy zeszyt czasopisma naukowego Archiwum Emigracji. Studia, szkice, dokumenty pod red. Janusza Kryszaka i Mirosława A. Supruniuka, a szóstym – zbiór szkiców o sztuce Stanisława Frenkla, znakomitego malarza mieszkającego w Londynie, Kożuchy w chmurach i inne eseje o sztuce w opracowaniu Jarosława Koźmińskiego.

W planach serii są ponadto: materiały z sesji naukowej poświęconej Józefowi Wittlinowi, zorganizowanej przez Annę Frajlich w USA, monografia twórczości Zygmunta Haupta, zbiór szkiców o sztuce Jana Mariana Kościałkowskiego, ankieta „Wiadomości” o Witoldzie Gombrowiczu, katalog biblioteki Czapskich oraz katalog archiwum „Wiadomości” i bibliografia zawartości treści tego tygodnika za lata 1940–81.

TWORZENIE WARSZTATU

Archiwum Emigracji wydaje ponadto drugą serię, sygnowaną przez Bibliotekę Uniwersytecką, w której ukazywać się mają utwory literackie i felietony autorów emigracyjnych. W serii tej ukazały się dwa tomy: Krzysztofa Muszkowskiego Notatki londyńskie (1993-1997) oraz Stefanii Kossowskiej Przyjaciele i znajomi.

Obecnie jednak najważniejszym celem Archiwum Emigracji jest stworzenie warsztatu badawczego dla studiowania w Polsce kultury i dziejów emigracji po 1939 roku. Stąd rozmach, z jakim gromadzone są w Toruniu archiwa i kolekcje dokumentów wybitnych osobistości i instytucji życia kulturalnego i społeczno-politycznego polskiego wychodźstwa oraz zakrojona na szeroką skalę działalność wydawnicza. Informacje o działalności toruńskiego Archiwum Emigracji ukazały się w prasie emigracyjnej i polonijnej w Stanach Zjednoczonych, Australii, Wielkiej Brytanii i Francji. Zależy nam na popularyzacji idei utworzenia w Polsce ośrodka umożliwiającego prowadzenie nie skrępowanych ograniczeniami finansowymi badań nad dziejami i dorobkiem wychodźstwa polskiego. Toruń jest miejscem do tego celu szczególnie dogodnym. Będziemy radzi za wszelką pomoc i wsparcie finansowe naszej działalności wydawniczej i naukowej oraz za dary w postaci materiałów archiwalnych lub informacje o nich.

Najpełniejsze dane o naszych zbiorach i badaniach zawiera pierwszy zeszyt czasopisma „Archiwum Emigracji. Studia, szkice, dokumenty” oraz informacja w internecie: www.bu.uni.torun.pl/i/emigr.htm.

Mgr Mirosław A. Supruniuk, bibliotekoznawca, historyk, kustosz Archiwum Emigracji Biblioteki UMK w Toruniu.

Uwagi.