|
Zatrudnienie na stałe stanowi jedną z najistotniejszych gwarancji wolności
akademickiej, a zarazem stymulator indywidualnej odpowiedzialności
i mechanizm wiązania z uczelnią utalentowanych nauczycieli akademickich.
Jerzy Woźnicki
 Najbliższe posiedzenie Prezydium KRASP, zaplanowane na 9-10 października br., będzie poświęcone dyskusji nad najnowszą wersją projektu ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym, przedstawioną członkom Prezydium 9 września br. przez ministra edukacji narodowej. W związku z tym chciałbym podzielić się z czytelnikami „Forum” uwagami dotyczącymi kwestii statusu nauczycieli akademickich, wzbudzającej szczególne zainteresowanie pracowników uczelni.
KRASP I UNESCO
Status nauczycieli akademickich był już przedmiotem rozważań rektorów uczelni akademickich. W opracowaniu Model publicznej szkoły wyższej i jej otoczenia systemowego pod redakcją J. Woźnickiego, przyjętym przez Prezydium KRASP w marcu ubiegłego roku, kwestiom pracowniczym, a w szczególności ich miejscu w strukturze nowej ustawy, poświęcono wiele uwagi. Sformułowano m.in. modelowe założenia reformy stosunku pracy w szkolnictwie wyższym, postulujące: wzmocnienie pozycji szkoły wyższej jako „pracodawcy bezpośredniego”; ograniczenie bezpośredniej ingerencji ustawodawcy w kwestie regulowania bezpośrednich zobowiązań w stosunkach pracy nauczycieli akademickich; rozszerzenie swobody kontraktowej w stosunkach pracy w szkole wyższej; promocję metody akademickiego dialogu społecznego; stabilizację ekonomiczną pracowników przy jednoczesnym znacznym wzmocnieniu elementów motywacyjnych w wynagrodzeniu za pracę; zachowanie dotychczasowych, korzystnych uregulowań związanych z długoletnią pracą w szkolnictwie wyższym.
 Status nauczycieli akademickich jest również szeroko dyskutowany w dokumencie UNESCO Zalecenia dotyczące statusu nauczycieli akademickich (Recommendation Concerning the Status of Higher Education Teaching Personnel), przyjętym przez Zgromadzenie Ogólne w roku 1997. Jako członek 6-osobowego międzynarodowego zespołu ekspertów rządowych, przygotowującego ostateczną wersję projektu tego blisko 30-stronicowego dokumentu, chciałbym przedstawić niektóre postulaty w nim zawarte. Jako kryterium wyboru omawianych postulatów przyjąłem związek merytoryczny z toczącą się w kraju debatą na temat szkolnictwa wyższego oraz względną nieoczywistość ich treści w kontekście polskich realiów akademickich.
PRACA, PŁACA I OCENA
Wśród indywidualnych praw nauczyciela akademickiego w Zaleceniach wymieniono m.in. prawo do podejmowania zajęć zawodowych poza miejscem zatrudnienia – zwłaszcza takich, które wzbogacają umiejętności zawodowe albo pozwalają zastosować posiadaną wiedzę do rozwiązywania problemów społecznych, pod warunkiem wszelako, że zajęcia te nie kolidują ze zobowiązaniami nauczyciela względem pracodawcy, aktami normatywnymi obowiązującymi w miejscu pracy i z prawem ogólnokrajowym.
W części poświęconej zasadom i warunkom zatrudniania nauczycieli akademickich w Zaleceniach znajdujemy m.in. następujące stwierdzenia: Zatrudnienie na stałe (tenure or its equivalent) stanowi jedną z najistotniejszych gwarancji wolności akademickiej, a zarazem stymulator indywidualnej odpowiedzialności i mechanizm wiązania z uczelnią utalentowanych nauczycieli akademickich.
Instytucja akademicka powinna stworzyć taki mechanizm oceny pracy nauczyciela akademickiego, który sprzyjałby jego indywidualnemu rozwojowi, zgodnemu z jego zainteresowaniami i uzdolnieniami. Ocena powinna opierać się wyłącznie na kryteriach kompetencji akademickiej, a procedura oceniania powinna uwzględniać niewymierność potencjału osobowości, który rzadko przejawia się w formach stałych i nie podlegających wahaniom. Nauczyciel akademicki powinien mieć możliwość odwołania się od oceny, którą uważa za nieuzasadnioną, do bezstronnego ciała akademickiego.
Wynagrodzenia nauczycieli akademickich powinny odzwierciedlać ważność szkolnictwa wyższego, a w konsekwencji – nauczycieli akademickich, dla społeczeństwa oraz zakres ich odpowiedzialności na różnych etapach kariery zawodowej. Wynagrodzenia te powinny: być co najmniej porównywalne z wynagrodzeniami w innych zawodach wymagających zbliżonych kwalifikacji; zapewniać rozsądny poziom życia nauczycielowi akademickiemu z rodziną i umożliwiać mu podnoszenie kwalifikacji poprzez uczestnictwo w życiu kulturalnym i naukowym; podlegać okresowej rewaloryzacji uwzględniającej wzrost kosztów utrzymania z jednej strony i wzrost kwalifikacji i zakresu odpowiedzialności nauczyciela akademickiego z drugiej.
ROZWÓJ I WYPOCZYNEK
Nauczyciele akademiccy powinni mieć zagwarantowane prawo do płatnego lub częściowo płatnego urlopu umożliwiającego koncentrację na studiach własnych i badaniach naukowych (sabbatical leave). Okres takiego urlopu powinien być traktowany jak okres pracy z punktu widzenia procedur awansowych, płacowych, emerytalnych itp.
Wśród obowiązków nauczyciela akademickiego wymienia się prowadzenie badań naukowych i publikowanie ich wyników, a jeśli prowadzenie oryginalnych badań nie jest wymagane – doskonalenie warsztatu pedagogicznego poprzez uzupełnianie i aktualizację wiedzy oraz rozwijanie umiejętności metodycznych. Obowiązkiem nauczyciela akademickiego jest również rzetelne i bezstronne ocenianie dokonań kolegów i studentów oraz podejmowanie się obowiązków wynikających z potrzeb kolegialnego zarządzania instytucją akademicką.
Rozważania dotyczące statusu nauczycieli akademickich osadzone są w szerszym kontekście, obejmującym funkcjonowanie instytucji akademickich. W Zaleceniach znajdujemy m.in. postulat zapewnienia otwartości uczelni autonomicznej na kontrolę społeczną, w tym zobowiązanie uczelni do dostosowywania programów kształcenia do potrzeb wspólnoty lokalnej i społeczeństwa.
| 
