Dla przyrodników atrakcyjne są przede wszystkim kraje tropikalne, słabo uprzemysłowione, 
o mało zbadanej przyrodzie i w miarę naturalnych biocenozach czy ekosystemach.

Stanisław Czachorowski

Instytut Biologii i Ochrony Środowiska WSP w Olsztynie przez wiele lat rozwijał współpracę naukową z Rosją, Białorusią i Ukrainą. W momencie powstania uniwersytetu warto postawić sobie pytanie, czy i jaki jest sens utrzymywania tej współpracy? Czy jest to tylko relikt „bloku sowieckiego”, czy też atrakcyjny kierunek badawczy? Takie pytania warto sobie zadawać jeszcze z jednego powodu. Krok po kroku tworzona jest specyfika badawcza uniwersyteckiego Wydziału Biologii, który powstał w wyniku integracji różnych podmiotów, do tej pory funkcjonujących osobno i niezależnie.

Co może być dla nas atrakcyjne we współpracy z Białorusią czy Rosją? Dla nauk eksperymentalnych, wymagających wysokiej klasy urządzeń i dostępu do drogiej aparatury, z oczywistych względów atrakcyjniejsze są ośrodki naukowe krajów wysoko rozwiniętych i bogatych. Z drugiej zaś strony kraje uprzemysłowione mają dużo bardziej zmienione środowisko przyrodnicze. Dodatkowo jest ono bardzo dobrze poznane pod względem naukowym. Dla przyrodników atrakcyjne są przede wszystkim kraje tropikalne, słabo uprzemysłowione, o mało zbadanej przyrodzie i w miarę naturalnych biocenozach czy ekosystemach. Dla europejskich botaników, zoologów, ekologów takim obszarem jest wschodnia Polska (np. Bagna Biebrzańskie, Puszcza Białowieska, nieuregulowane duże rzeki nizinne: Wisła, Narew, Bug) oraz niemalże dziewicze obszary Białorusi, Ukrainy, Rosji (w tym Syberii).

OSTATNIA CHWILA

Od kilkunastu lat możemy obserwować duże zainteresowanie wielu naukowców z Niemiec, Holandii, Danii, Wielkiej Brytanii prowadzeniem własnych badań w środkowej i wschodniej części Europy. Samodzielnie lub we współpracy z polskimi naukowcami badają naszą przyrodę. Jeśli chodzi o bezkręgowce, nie wiemy, jakie gatunki żyją w Polsce (co roku opisywane są nowe gatunki fauny Polski, jak też gatunki nowe dla nauki). O wielu innych mamy szczątkowe informacje, nie znamy biologii i ekologii tych zwierząt. Wiele z nich jest skrajnie zagrożonych wyginięciem. Za lat kilka czy kilkanaście nie będziemy mieli już okazji ich badać.

W tej części Europy jest jeszcze wiele do zrobienia i tylko tu są mało przekształcone ekosystemy. Zasoby przyrodnicze możemy więc traktować jako „specyficzne laboratorium badawcze”, którego nie da się zapakować do walizki i przewieźć do innego uniwersytetu. Samemu trzeba się tu wybrać. I to jest najważniejszy powód zainteresowania badaniami ekosystemów Polski północno-wschodniej oraz Białorusi, Litwy, Estonii, Rosji, Ukrainy. Ten kierunek badawczy może się stać jednym ze specyficznych dla Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego. Tym bardziej że podobne zainteresowania widać na Wydziale Humanistycznym.

ZIELONE PŁUCA

Współpraca naukowa z zagranicą byłego Instytutu Biologii odbywała się na dwóch płaszczyznach – indywidualnych kontaktów poszczególnych pracowników naukowych oraz współpracy zespołowej w ramach podpisywanych umów. Współpraca indywidualna dotyczyła większości krajów Europy i wielu krajów pozaeuropejskich, polegała na wymianie materiału, konsultacjach, wspólnym opracowaniu wybranych zagadnień. W drugiej płaszczyźnie Instytut starał się od kilku lat wypracować swój własny, specyficzny kierunek współpracy naukowej. Ze względu na położenie geograficzne i najsilniejsze kierunki badawcze Instytutu od kilku lat rozwijana była współpraca nakierowana na badania przyrodnicze w euroregionie Zielonych Płuc Europy.

Od wielu lat współpracujemy z Wydziałem Biologii Uniwersytetu w Kaliningradzie. Od kilku lat rozwijana jest współpraca z środowiskami z Białorusi. Instytut Biologii i Ochrony Środowiska WSP w Olsztynie był najpoważniejszym i najważniejszym partnerem dla zoologów z Białorusi. Te tradycje, mam nadzieję, będą kontynuowane przez niektóre katedry Wydziału Biologii naszego uniwersytetu. Współpraca nawiązana została z trzema uczelniami: Uniwersytetem Pedagogicznym w Mińsku, Uniwersytetem Pedagogicznym w Grodnie, Państwowym Uniwersytetem w Mińsku oraz Instytutem Zoologii Akademii Nauk Białorusi. Wspólnie badane są bezkręgowce wodne całej Białorusi, ze szczególnym uwzględnieniem Czarnobylskiego Parku Radioekologicznego, doliny Niemna oraz wielu unikalnych jezior i torfowisk. W roku 1998 udało się nawiązać szerszą współpracę z Uniwersytetem w Kijowie oraz Akademią Nauk Ukrainy. W roku 1999 czynione były starania o nawiązanie ścisłej współpracy z ośrodkami badawczymi w Czechach, Słowacji, na Litwie i Łotwie.

Zielone Płuca Europy, wraz z północno-wschodnią częścią Polski są regionem atrakcyjnym przyrodniczo, jednocześnie bardzo słabo poznanym. Wzbudza on zainteresowanie nie tylko nasze, lecz także naukowców z Europy Zachodniej, czego wyrazem jest rozwijająca się współpraca naukowa. Dotyczy ona przede wszystkim badań nad bioróżnorodnością oraz inwentaryzacją przyrodniczą, głównie ekosystemów wodnych i podmokłych. W 1998 r. podpisana została umowa z trzema uniwersytetami z Niemiec, rozwijana jest współpraca z kilkoma kolejnymi z Wielkiej Brytanii, Austrii i Holandii. Instytut zmierzał do tego, aby pełnić rolę integrującą w badaniach zoologicznych i hydrobiologicznych w regionie Zielonych Płuc Europy, w tym wspólnie z partnerami z Europy Zachodniej występować o specjalne fundusze z Unii Europejskiej. Już obecnie współpracują z nami w tym zakresie także inne polskie placówki naukowe, m.in. UMCS w Lublinie. Te działania warto kontynuować na Wydziale Biologii UWM w Olsztynie.

Obecne seminarium Bioróżnorodność Europy Wschodniej i problemy jej ochrony wynika z kontynuowania współpracy z krajami wschodniej Europy. Jest też próbą włączenia do współpracy zarówno nowych katedr (pochodzących z byłej ART) naszego uniwersytetu, innych polskich uniwersytetów, jak i partnerów z Europy Zachodniej. Służyć ma także opracowaniu nowych projektów badawczych.

Dr Stanisław Czachorowski, biolog, pracuje na Wydziale Biologii UWM w Olsztynie.

Uwagi.