Dylematy nauki i wychowania

Książka ukazała się jako pokłosie konferencji naukowej zorganizowanej przez Instytut Pedagogiki Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Ma charakter interdyscyplinarny, napisana została przez wielu autorów, w większości pedagogów i, w pewnym stopniu, filozofów. Tematem publikacji jest wychowanie i personalizm.

Jest to książka naukowa, refleksyjna i dydaktyczna zarazem. Mogą po nią sięgnąć pracownicy naukowi, studenci i czynni nauczyciele. Teoretyczne znawstwo, prezentowane badania, przytaczane przykłady, osadzają ją w realiach polskiej rzeczywistości, ale szereg porównań z innymi państwami, sprawia, że ma ona w pewnym sensie uniwersalny charakter. M.in. dlatego, że osoba ludzka osadzona jest w prawach naturalnych, jako istota społeczna – w prawach kulturowo-społecznych, jako obywatel – w prawach jurydycznych. Dlatego też filozoficznym zapleczem wychowania personalistycznego jest określona antropologia i aksjologia. Umożliwia to sprowadzenie osoby ludzkiej nie tylko do istoty społecznej, czy wychowania rozumianego wyłącznie jako urabianie obywatelskie.

Są tu dosyć ostre określenia odnoszące się do współczesnego wychowania, jak chociażby porównanie do „soczystej schizofrenii”, czy inne: „szkoła jako zorganizowane zaprzeczenie wychowania”. Są to tezy kontrowersyjne, nie ulega wątpliwości, że wielu mogą oburzać. Jednakże dobrze się dzieje, że właśnie w naszych czasach, gdy upadło wiele wartości, a nowych powstało niewiele, stawiane są tak drastyczne pytania. Ważne jest również dlatego, że odnoszą się one do przyszłości i do ludzi młodych.

Interesujące są omawiane w książce badania, np. spostrzeżenia i uwagi odnoszące się do popularności w Polsce czasopism młodzieżowych, które, z nielicznymi wyjątkami, charakteryzują się niskim poziomem. Z badań wynika, że trafiają one głównie do specyficznych kręgów młodzieży, wyróżniającej się niskim zaawansowaniem edukacji i ograniczonym obrazem zainteresowań, chociaż pozornie stwarzane są jej duże możliwości.

Nie został pominięty problem kształcenia nauczycieli. Podstawowa teza w tym zakresie mówi nie tylko o wzbogaceniu wiedzy potrzebnej nauczycielowi, obejmującej pełną osobę ludzką, a więc i jej życie duchowe, ale również o czym więcej. Doborem i merytoryczną oceną nauczycieli nie powinni się zajmować – jak to w Polsce bywa – urzędnicy oświatowi. Ta sprawa wymaga gruntownie obmyślonych zmian: W doborze nauczycieli musiałyby być brane pod uwagę odpowiednio dokonywane diagnozy dotyczące zdrowia psychicznego i duchowego kandydatów, co w praktyce należałoby zapewne do zadań najtrudniejszych.

Podstawowa przesłanka sprowadza się do tego, że w Polsce, podobnie jak dawniej, podejmowane analizy i prace odnoszące się do wychowania, rozwoju nauki, szkolnictwa wyższego i szeroko rozumianej reformy oświaty zawieszone są w próżni. A chodzi tu przede wszystkim o sam podmiot studiowania, nauczania i wychowania, pojmowany integralnie, jako osoba ludzka. Stąd dziś tak ważne są próby podejmowania nowych rozwiązań i szerszego sięgania po inną niż dotychczas „filozofię nauczania i wychowania”. W istocie książka, w świetle filozofii personalistycznej, stawia pytania o przedmiot wychowania, to jest o przyszłość młodego człowieka, z drugiej strony – o nauczyciela, wychowawcę i jego relacje do podmiotu, o to komu wychowanie i nauczanie na wszystkich szczeblach powinno być podporządkowane, na czym polega integralny charakter nauki i wychowania, kiedy nie jest barierą dla realizacji praw osoby ludzkiej i kiedy służy jej pełnemu rozwojowi.

Ludwik Malinowski

Franciszek Adamski (red.), Wychowanie na rozdrożu, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1999.

Uwagi.