Słusznie przekaz Galla nazwano 
„produktem ogólnoeuropejskiej kultury «elitarnej» 
dojrzałego chrześcijańskiego średniowiecza”.

Dariusz Rott

Tajemniczy cudzoziemiec – Anonim tzw. Gall, żyjący na przełomie XI i XII stulecia uczony mnich benedyktyn jest autorem pierwszej historii Polski. Już przez Marcina Kromera, który posiadał jeden z rękopisów kroniki (tzw. Kodeks Heilsberski, przechowywany obecnie w Bibliotece Narodowej w Warszawie), został nazwany Gallusem. Wiemy o nim jedynie, że przybył na dwór Bolesława III Krzywoustego przez Węgry z Zachodu, zapewne z Francji. Kształcił się w kręgu kultury romańskiej, prawdopodobnie w okolicach Tours nad Loarą, Orlean, Le Mans). Początkowo związany był z benedyktyńskim klasztorem St. Gilles w Prowansji, silnym ośrodkiem kultu św. Idziego, skąd możliwa trasa podróży do Polski wiodła przez północne Włochy (dolinę lombardzką i Wenecję) do węgierskiego opactwa Samogyv?r. Nie wiemy, jak długo Gall przebywał na ziemiach polskich. Ustalenia te, zwane hipotezą prowansalsko-węgierską, zawdzięczamy głównie wieloletniemu trudowi badawczemu Mariana Plezi. 

Zbudowany z trzech ksiąg utwór Cronica et gesta ducum sive principum Polonorum, zwany powszechnie (umownie i nie do końca poprawnie) Kroniką polską, uchodzi za pierwsze dzieło naszej literatury narodowej, choć pisany był przez cudzoziemca po łacinie w latach 1112-1116. Pierwsza księga poświęcona jest przodkom Bolesława Krzywoustego – od czasów legendarnych (m. in. wielkopolski cykl podań o pradziejach Polski, ze szczególnym uwzględnieniem czynów Bolesława I Chrobrego i Bolesława II Śmiałego. Księga druga przedstawia młode lata Krzywoustego do czasu, gdy staje się on niepodzielnym władcą kraju. Trzecia księga rozpoczyna się od opisu zwycięstwa nad Pomorzanami pod Nakłem w 1109 roku, a kończy kolejnym strategicznym sukcesem pod Nakłem w 1113 roku. 

Już w najstarszym z zachowanych rękopisów, tzw. Kodeksie Zamoyskich, dzieło określono mianem „gesta”, a więc dzieje, opowieść o godnych podziwu czynach. To gatunek dziejopisarski mający swe początki w starożytności, popularny zwłaszcza w średniowieczu. Wśród jego realizacji można wymienić m. in. Dzieje Apostolskie, księgę wchodzącą w skład Nowego Testamentu oraz Historię Aleksandra Wielkiego. 

W całej kronice Gall prezentuje czytelnikom swą rozległą erudycję: historyczną, literacką i geograficzną (w przedmowie do księgi pierwszej zamieścił chorografię – opis geograficzny Polski i jej sąsiadów). Słusznie przekaz Galla nazwano „produktem ogólnoeuropejskiej kultury 'elitarnej' dojrzałego chrześcijańskiego średniowiecza” (określenie Czesława Deptuły). Gall jest, zarówno w kategoriach formalnych, jak i treściowych, twórcą wykazującym bardzo dobrą znajomość reguł literackich. Twórca zadziwia bogactwem artystycznych środków językowych. Dzieło Galla zawiera też wstawki wierszowane (wstępy – skróty do poszczególnych ksiąg, tren żałobny na śmierć Bolesława Chrobrego, pieśń śpiewaną przez rycerstwo polskie pod Kołobrzegiem). Uważa się dość powszechnie, że przed napisaniem Kroniki polskiej miał już jakiś, bliżej nieokreślony, dorobek literacki, a Plezia sformułował nawet przypuszczenie, iż mógł być on autorem zaginionego dzisiaj dzieła, zatytułowanego Gesta Ungarorum. 

Szczegółową analizę źródeł Gallowej chorografii utrudnia znacznie fakt, że jej twórca nie wskazuje wyraźnie na żadne konkretne utwory historiograficzne i geograficzne, które go inspirowały. Co więcej, w całym dziele Galla nie ma wzmianek, z wyjątkiem jedynie konwencjonalnych, o procesie twórczym, okolicznościach powstania dzieła, sposobach gromadzenia i wykorzystywania materiału źródłowego i in. Źródłami Kroniki polskiej były prawdopodobnie roczniki (korzystał zapewne z zaginionego dzisiaj przekazu, zwanego Rocznikiem dawnym bądź kapituły krakowskiej), zaginiony dziś Żywot św. Wojciecha, zapiski rocznikarskie, autopsja (opis węgierskiej pokuty Bolesława Krzywoustego w 1113 roku), tradycja ustna. 

Ta pierwsza historia Polski jest dzisiaj cennym źródłem historycznym do dziejów Polski XI i początków XII wieku. Znał ją i korzystał z niej Wincenty Kadłubek. Nie była obca także Janowi Długoszowi, choć później ulegała stopniowemu zapomnieniu. Po raz pierwszy opublikował dzieło Galla w 1749 roku Gotfryd Lengnich, historyk dziejów politycznych i prawa polskiego. 

Badania nad Kroniką polską ożywiły się w ciągu ostatnich stu lat. Wśród jej badaczy należy wymienić zwłaszcza: Stanisława i Wojciecha Kętrzyńskich, Tadeusza Wojciechowskiego, Romana Grodeckiego (jego przekład przyczynił się do spopularyzowania utworu), Aleksandra Br?cknera, Teodora Tyca i Mariana Plezi. Aniela Gruszecka poświęciła Gallowi swą trzyczęściową Powieść o kronice Galla, a wierszowane fragmenty śpiewane były przez Ewę Demarczyk i Czesława Niemena. 

Dr Dariusz Rott jest adiunktem w Zakładzie Historii Literatury Średniowiecza i Renesansu Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Przygotowuje do druku leksykon Literatura dawnej Polski. Setnik pisarzy i dzieł. 

Uwagi.