Informacja patentowa to nie tylko gromadzenie i udostępnianie danych, 
ale także propagowanie korzyści płynących z ochrony własności 
przemysłowej i intelektualnej.

Marianna Zaremba

Rozwój technik informacyjnych w ostatnich latach, łatwy i powszechny dostęp do zasobów informacji naukowo-technicznej w systemach sieciowych i na CD-ROM-ach stały się podstawą do szukania optymalnych metod dotarcia do informacji interesującej użytkownika. Informacja patentowa, stanowiąca integralną i wyspecjalizowaną dziedzinę informacji naukowo-technicznej, jest w gospodarce wolnorynkowej elementarną częścią działalności środowisk naukowych i przemysłowych. Łatwy dostęp do wyselekcjonowanej dziedzinowej informacji naukowo-technicznej powinien być wykorzystywany w procesach decyzyjnych, a niewątpliwie powinien stanowić źródło informacji do prowadzenia badań naukowych i w wyborze tematyki prac badawczych, a także uzasadnionej ekonomicznie polityki patentowej dużych i małych firm oraz przedsiębiorstw.

Informacja patentowa to nie tylko gromadzenie i udostępnianie danych, ale także propagowanie świadomości związanej z korzyściami płynącymi z ochrony własności przemysłowej i intelektualnej. Podstawowym celem promocji ochrony własności przemysłowej jest wskazanie użytkownikowi skutecznych metod korzystania z zasobów informacji patentowej oraz jak najlepszego wykorzystania uzyskanych wyników.

Źródła 
informacji patentowej

Podstawowym źródłem informacji patentowej są dokumenty patentowe, czyli opisy zgłoszeniowe wynalazków, wzorów użytkowych i wzorów zdobniczych oraz opisy opatentowanych wynalazków, czyli opisy patentowe, opisy wynalazków do świadectw autorskich, świadectw użyteczności, a także opisy ochronne wzorów użytkowych i zdobniczych. Dokumenty patentowe zawierają informację o aktualnym i realnym stanie techniki, bo prawa wyłączne (patenty, prawa ochronne i rejestracje) udzielane są na rozwiązania nowe i nieoczywiste w świetle aktualnego stanu wiedzy, nadające się przy tym do powtarzalnego zastosowania. Zaletą dokumentów patentowych w porównaniu z publikacjami w literaturze technicznej jest ich aktualność. Dokumenty patentowe są publikowane o 2-3 lata wcześniej i tylko one zawierają informacje o stanie prawnym w zakresie ochrony własności przemysłowej. Na pierwszej stronie dokumentu patentowego zamieszczone są dane właściciela prawa wyłącznego, data zgłoszenia, tj. data obowiązywania prawa oraz informacje o kraju lub krajach, w których obowiązuje prawo wyłączne. Niewątpliwą zaletą dokumentu patentowego jako źródła wiedzy technicznej jest wyselekcjonowana informacja ściśle związana z dziedziną techniki, w której powstaje wynalazek. Gwarancją skondensowanej informacji w dokumencie patentowym są wymagania ustawodawstw patentowych krajów i organizacji międzynarodowych, w świetle których dokument patentowy powinien dotyczyć tylko jednego rozwiązania technicznego i prezentować jego istotę na tyle jasno i jednoznacznie, aby znawca w danej dziedzinie wiedzy mógł zastosować rozwiązanie w praktyce. Ważną zaletą dokumentu patentowego jako źródła informacji technicznej jest dostęp do wybranych zagadnień technicznych poprzez system klasyfikacji patentowej. Stosowana powszechnie do klasyfikowania dokumentów patentowych Międzynarodowa Klasyfikacja Patentowa jest zmieniana i uaktualniana co 5 lat w celu dostosowania systemu klasyfikacyjnego do rozwoju techniki. Od 1996 r. stosowana jest VI edycja tej klasyfikacji. System klasyfikacyjny jest rozbudowywany o nowe dziedziny wiedzy, zatem poprzez system ten można łatwo uzyskać informacje wyselekcjonowane w zakresie rozwoju nowych dziedzin wiedzy i techniki.

Zbiory dokumentacji 
i literatury patentowej

Ograniczę się do zbiorów dokumentacji i literatury w postaci baz danych na CD-ROM–ach i baz udostępnianych w systemie on-line. Wprowadzony w 1991 r. do wymiany międzynarodowej dysk optyczny CD-ROM jako nośnik informacji patentowej stał się nośnikiem dominującym. W r. 1991 do Urzędu Patentowego wpłynęło 374 tys. dokumentów pełnotekstowych na tym nośniku, w 1995 r. napływ wyniósł 1 473 tys., stabilizując się w ostatnich latach na poziomie 900-1 400 tys. egzemplarzy rocznie. Liczby te odnoszą się do dokumentacji patentowej w postaci dokumentów pełnotekstowych i te bazy są uzupełniane bibliograficznymi bazami danych na CD-ROM–ach, stanowiącymi przewodniki po bazach pełnotekstowych. Obecnie zbiory Urzędu Patentowego RP to dokumentacja i literatura patentowa z 48 krajów i trzech organizacji międzynarodowych w językach narodowych, a także w postaci bibliograficznych baz danych ze skrótem w języku angielskim (m.in. dokumentacja zgłoszeniowa japońska i koreańska).

Bibliograficzne bazy danych na CD-ROM–ach, z których należy korzystać w pierwszym etapie poszukiwań w zbiorach Urzędu Patentowego, zawierają informacje o dokonanych zgłoszeniach i udzielonych prawach różnych krajów i organizacji międzynarodowych. Dokumentację niemiecką zawiera baza PATOS-TEXT i POTOS-IMAGE. Dane gromadzone są od 1980 r. (zgłoszenia, udzielone patenty i wzory użytkowe). Dokumentacji amerykańskiej dotyczą bazy USPS jako kontynuacja bazy APS CAPS. Dane te gromadzi się od 1975 r. (udzielone patenty), a w bazie OG PLUS od 1990 r.. Dla dokumentacji Europejskiego Urzędu Patentowego od 1978 r. powstały bazy ACCESS-A (zgłoszenia EP i zgłoszenia międzynarodowe WO), baza ACCESS-B od 1980 r. (udzielone patenty EP), baza BULLETIN od 1978 r. (stan prawny wszystkich dokumentów EP). Patenty z Wielkiej Brytanii, Belgii, Luksemburga, Holandii i Szwajcarii od 1990 r. zawiera baza ACCESS-EUROPE (zgłoszenia patentowe). Dokumentację od 1991 r. z Bułgarii, Czech, Litwy, Łotwy, Polski, Rumunii, Słowacji i Węgier mieści baza ACCESS-PRECES (udzielone patenty). Japońskie patenty od 1976 r. znajdziemy w bazie MIMOZA-PAJ (zgłoszenia patentowe) i bazie MIMOZA-PAJ INDEX od 1990 r., przewodnik do bazy MIMOZA-PAJ od 1990 r. Dla dokumentacji Korei od 1979 r. powstała baza KPA (zgłoszenia patentowe).

W 1998 r. Urząd Patentowy otrzymywał dokumentację patentową z 20 krajów i 3 organizacji międzynarodowych w postaci pełnotekstowych baz danych na CD-ROM–ach. Zasoby informacji patentowej w postaci bibliograficznych i pełnotekstowych baz danych na dyskach optycznych, uzupełnione bazami danych w systemie on-line, z których należy wymienić bazy INFPOL, INFPAT, a także bazy patentowe udostępniane w Internecie (http:// www.arsinfo.pl, http://www.european-patent-office.org, http://www.patens.ibm.com) stanowią doskonały materiał do prowadzenia poszukiwań i badań w zakresie ochrony własności przemysłowej.

Wykorzystanie 
zbiorów

Zbiory dokumentacji i literatury patentowej to źródło informacji technicznej, prawnej i ekonomicznej służące takim celom, jak: badanie stanu techniki w określonej dziedzinie wiedzy, czystości patentowej wyrobu lub technologii będącej przedmiotem obrotu towarowego, polityki patentowej określonych firm, zdolności patentowej wynalazków, czyli ekspertyza patentowa.

Badanie stanu techniki najczęściej prowadzi się w zbiorach dokumentacji i literatury patentowej oraz w zbiorach literatury technicznej. Dotyczy ono najnowszych osiągnięć i obejmuje najnowsze publikacje na poziomie zgłoszeń patentowych. Zasięg geograficzny przy tego rodzaju badaniach obejmuje kraje najaktywniejsze w działalności wynalazczej w określonej przez badającego dziedzinie techniki. Zakres tematyczny badania można określić według pojęć lub symboli Międzynarodowej Klasyfikacji Patentowej, można także korzystać z obu kryteriów łącznie. Po określeniu zakresu tematycznego badania należy wytypować zbiory krajów, które będą przedmiotem poszukiwań. Bezwzględnie w pierwszej kolejności należy prowadzić poszukiwania w bibliograficznych bazach danych na CD-ROM–ach lub w bazach udostępnianych on-line czy też w Internecie. Przeprowadzenie takiego rodzaju poszukiwań umożliwi zapoznanie się z aktualnym stanem techniki w określonej dziedzinie wiedzy, a także pozwoli na zorientowanie się co do kierunków jej rozwoju.

Badanie czystości patentowej ma na celu sprawdzenie, czy wyrób (jego część) lub technologia będąca przedmiotem produkcji, sprzedaży czy planowanego eksportu do wytypowanych krajów, nie narusza praw wyłącznych w tych krajach. Badanie to polega na poszukiwaniu w zbiorach dokumentacji patentowej w zakresie udzielonych praw i okresu trwania ochrony przedmiotów własności przemysłowej w wytypowanych krajach. Jeżeli wytypowany kraj planowanego eksportu jest członkiem Konwencji o Patencie Europejskim, w poszukiwaniach należy uwzględnić dokumentację EPO w zakresie udzielonych praw wyłącznych. Zakres chronologiczny badania to okres trwania ochrony przedmiotów własności przemysłowej w tych krajach, a zatem niezbędna jest w tym przypadku znajomość ustawodawstwa patentowego wytypowanego kraju lub krajów. Kompletność zbioru w zakresie tematycznym i chronologicznym jest warunkiem bezwzględnie koniecznym przy badaniu czystości patentowej.

Badanie polityki patentowej firm konkurencyjnych jest bardzo ważne w działalności gospodarczej. Badaniem należy objąć kraj (lub kraje) będący siedzibą firmy lub jej filii. Zakres tematyczny wynika zazwyczaj z profilu produkcji danej firmy. Poszukiwania należy prowadzić korzystając z kryterium nazwy firmy jako zgłaszającego w bazach danych na CD-ROM–ach i w bazach dostępnych on-line. Zakres retrospekcji nie jest istotny, najważniejsze są najnowsze rozwiązania pozwalające określić kierunki rozwoju firmy.

Ochrona 
własności przemysłowej

Dostępne dla użytkownika bogate zbiory dokumentacji i literatury patentowej na nowoczesnych nośnikach w postaci baz danych, łatwość w pozyskiwaniu wyselekcjonowanej informacji technicznej, to przesłanki, które powinny wpływać na eliminowanie nakładów finansowych na powielanie badań. Z badań i analiz przeprowadzonych przez Europejski Urząd Patentowy wynika, że tylko w Europie każdego roku wydaje się ponad 20 milionów USD na powielanie i ponowne opracowanie istniejących i opublikowanych pomysłów. Jest to zjawisko niespotykane w przeszłości, a skala tego problemu jest możliwa do określenia dzięki technice komputerowej. Prowadzone badania patentowe wykazują, że tematy i zagadnienia opracowane w latach 70. i 80. i opublikowane najczęściej w dokumentacji amerykańskiej, a także francuskiej i brytyjskiej, pojawiają się ponownie i zgłaszane są do Europejskiego Urzędu Patentowego jako zupełnie nowe. Z powyższego wynika, że można ograniczyć koszty na powielanie badań i ponowne opracowywanie zagadnień znanych i opracowanych przez kogoś innego, prowadząc badania stanu techniki w zbiorach dokumentacji i literatury patentowej. Badania takie powinny być prowadzone przed przystąpieniem do opracowania nowych technologii i wyrobów, które mogą być przedmiotem obrotu towarowego. W praktyce często okazuje się, że ponoszone przez kilka lat koszty na opracowanie nowej technologii nigdy się nie zwrócą, bo w międzyczasie prawa wyłączne na tę technologię uzyskał kto inny. Dlatego też analiza materiałów uzyskanych w procesie poszukiwań i badań patentowych powinna być materiałem źródłowym do opracowania zadań i tematów badawczych. Wprowadzenie na rynek nowych towarów i technologii zawsze powinno być poprzedzone badaniami w zakresie praw wyłącznych.

Oto kilka przykładów słynnych patentów i słynnych naruszeń praw wyłącznych. Patent USA – 2 297 691: fotokopiarka z 1938 r. (wynalazca Chester Carlson), po siedmiu latach od publikacji wdrożony przez firmę Xerox. Patent US 4 128 658: lek na wrzody żołądka Zontac. Z tytułu wykorzystania tego wynalazku roczne dochody firmy Glaxo wynoszą 3-4 mld USD. Patent US 4 683 195: replikacja DNA. Wynalazca Karry Mullis w 1993 r. otrzymał Nagrodę Nobla oraz 380 mln USD od firmy Hoffman LaRoche za prawo do wynalazku. W 1961 r. francuska firma Michelin otrzymała odszkodowanie w wysokości 1,2 miliarda FF od producentów opon radialnych „pneu-X”, wykorzystujących chronioną technologię firmy. Spór pomiędzy firmą amerykańską Texas Instruments a firmami japońskimi, m.in. Hitachi, NEC (w latach 1985-91), za naruszenie rozwiązania amerykańskiego dotyczącego produkcji układów scalonych, na które został udzielony w 1986 r. patent tylko w Japonii. Firmy japońskie dobrowolnie zgodziły się wypłacić odszkodowanie firmie TI w wysokości 150 mln USD za każdy rok ważności patentu. Wynalazca lasera Gordon Guuld (1987 r.) uzyskał potwierdzenie o naruszeniu jego rozwiązania i 80 proc. firm amerykańskich produkujących lasery wypłaciło honorarium wynalazcy. W USA w 1992 r. firma Minolta za naruszenie rozwiązań dotyczących automatycznego nastawiania obrazu „autofocus” chronionych patentami firmy Honeywell wypłaciła tej firmie 129 milionów USD.

Z przedstawionych przykładów jednoznacznie wynika, że naruszanie cudzych praw pociąga za sobą ryzyko procesów i ogromne koszty z tytułu odszkodowań. Wykorzystywanie w działalności gospodarczej przedsiębiorstw informacji z zakresu ochrony własności przemysłowej jest niezbędne dla prowadzenia polityki patentowej. Informacje z tego zakresu powinny być źródłem innowacji, podstawą do opracowania strategii działalności gospodarczej przedsiębiorstwa. Nie rozwijając szczegółowo tematu polityki patentowej przedsiębiorstwa, bo nie jest to przedmiotem tego opracowania, chciałabym zwrócić uwagę na główne cele tej polityki. Są to: ochrona własnych rozwiązań inwestycyjnych niosących postęp techniczny i nowych technologii, umacnianie pozycji rynkowej i konkurencyjności, wprowadzanie nowych produktów i technologii, poszukiwanie nowych partnerów do współpracy, eliminowanie ewentualnych późniejszych, zbliżonych lub analogicznych rozwiązań dokonywanych przez konkurencję, poszerzenie zakresu wiedzy technicznej, uznanie i motywowanie wynalazców oraz współpraca wynalazców i inwestorów.

Upowszechnianie ochrony własności przemysłowej

W tym zakresie na plan pierwszy wysuwa się problematyka upowszechniania informacji patentowej, rola urzędów patentowych jako ośrodków promujących ochronę własności przemysłowej i informację patentową. Obecnie, w dobie rozwoju technik informacyjnych, nie ma dostatecznej orientacji, jakie korzyści ekonomiczne w skali od jednostkowej, poprzez wymiar małego, często rodzinnego przedsiębiorstwa, do korzyści regionu czy kraju, niesie za sobą umiejętność wykorzystania wiedzy z zakresu informacji patentowej. Dlatego też w wielu krajach – przodują w tym zakresie Japonia i Stany Zjednoczone – wprowadza się do programów nauczania powszechnego specjalne programy edukacyjne uświadamiające znaczenie i rolę ochrony tworów myśli ludzkiej. W ostatnich latach w upowszechnianiu problematyki ochrony własności intelektualnej coraz więcej miejsca zajmują metody przekazu informacji za pośrednictwem radia, telewizji, wystaw oraz objazdowych widowisk propagandowych. Dużo uwagi poświęca się metodom dotarcia z tą problematyką do małych i średnich przedsiębiorstw, nie dysponujących własnym zapleczem informacyjnym w tym zakresie, a będących ważnym ogniwem w strukturze gospodarczej każdego kraju. Temu celowi służą także kontakty zainteresowanych z urzędami patentowymi i regionalnymi ośrodkami informacji patentowej. Producenci i dystrybutorzy informacji patentowej prowadzą na szeroką skalę kampanię reklamową swoich produktów, najczęściej różnego rodzaju baz danych, a także zalet tego materiału informacyjnego. Prawdziwy rozwój przeżywa dostęp do patentowych baz danych za pośrednictwem Internetu. W podaży informacji do sieci niewątpliwie na pierwszym miejscu jest Urząd Patentowy Stanów Zjednoczonych Ameryki oraz oddział Biblioteki Kongresu gromadzący zbiory specjalne, następnie Europejski Urząd Patentowy, Biblioteka Brytyjska i placówki udostępniania informacji Światowej Organizacji Własności Przemysłowej. Należy też wymienić komercyjnych dostawców informacji technicznej: DERWENT, Chemical Abstracts Service (CAS), STN, QUESTEL, MICROPATENT i in.

Marianna Zaremba jest dyrektorem Departamentu Zbiorów Literatury Patentowej w Urzędzie Patentowym Rzeczypospolitej Polskiej. 

Uwagi.