Wyizolowanie społeczno-kulturowe niektórych studentów może prowadzić do rezygnacji z rozpoczętej nauki, a w konsekwencji do negacji wcześniejszych dążeń.

Andrzej Kryński

Integracja studentów

Funkcja wyższej uczelni w przygotowaniu studenta do aktywnego uczestnictwa w życiu społecznym i ekonomicznym jest niezmiernie złożona. Istotne są też różnorodne doświadczenia skłaniające młodego człowieka do pełnej integracji lub też do rezygnacji z uczestnictwa w życiu ekonomicznym regionu czy kraju.

WSKAŹNIKI I ICH KLASYFIKACJA

Najczęściej stosowane wskaźniki ilościowe dają tylko statystyczny obraz badanej rzeczywistości. Dlatego należy również rozpatrzyć dynamikę integracji studenta ze środowiskiem, uwzględnić przy tym doświadczenia szkolne, rzeczywistość psychologiczną i edukacyjną, wreszcie, bardziej lub mniej sprecyzowane, projekty przyszłej pracy zawodowej.
Analizując rezultaty oddziaływania szkolnictwa wyższego na kulturę, instytucje życia społecznego, przedsiębiorczość oraz wprowadzane innowacje, można brać pod uwagę cztery zjawiska związane z sytuacją studenta włączającego się w życie społeczne. Należą do nich: zdolność uczenia się, zainteresowanie studiami, wybór kierunku i umiejętność dążenia do osiągnięcia profesjonalnego celu. Na podstawie ankiet przeprowadzonych wśród studentów Wyższej Szkoły Języków Obcych i Ekonomii w Częstochowie można stwierdzić, że zdolność uczenia się tłumaczy tylko 25 proc. decyzji o zaangażowaniu się w życie społeczne. Dwa pierwsze wskaźniki razem wzięte to 45 proc., natomiast wszystkie wyjaśniają aż 80 proc. sukcesów w integracji ze środowiskiem.
Należy tu również uwzględnić rolę organizacji uczelnianych, takich jak: kluby dyskusyjne, koła naukowe, stowarzyszenia (AIESEC, SIFE), które w różnych dziedzinach próbują pomóc studentom znaleźć drogę do samoorganizacji. Należy wreszcie pamiętać o wszelkich konkursach, olimpiadach czy rozgrywkach międzyuczelnianych.

ZDOLNOŚĆ UCZENIA SIĘ

Podczas pierwszych lat studiów stosowany jest linearny system nauczania: prezentacja - recepcja - sprawdzian wiadomości. Studenci są więc często widzami w procesie nauczania. W rzeczywistości szkoła uczy, ale jednocześnie usuwa studenta z drogi intelektualnej prowadzącej do praktycznego wykorzystywania wiedzy. Wyższe uczelnie są świadome tego procesu i niektóre z nich próbują przechodzić od nauczania stereotypowego do innowacyjnego, dzięki któremu studenci mają okazję skonfrontować przyswojoną wiedzę z konkretnymi sytuacjami.

Zdolność uczenia się obejmuje szereg elementów, takich jak: predyspozycje intelektualne, poprzednie sukcesy szkolne, umiejętność zwalczania przeciwności, waleczny charakter. Czynniki te są, niestety, na ogół ignorowane. Zapomina się np. o konieczności rozwijania myślenia abstrakcyjnego ułatwiającego naukę, pomija się również fakt, że sensowne wykorzystanie wiedzy zależy nie od ilości przyswojonej informacji, ale od zdolności jej przetworzenia.
Oprócz rozwiązań proponowanych już w szkolnictwie średnim oraz na poziomie uczelni wyższych, możemy wyróżnić nowe sposoby dynamicznego podejścia do wiedzy. Obejmują one następujące umiejętności: obserwację, zdobywanie informacji, syntezę, generalizowanie, dedukcję, komunikację, decydowanie i reagowanie, ocenę. Wszystkie te dyspozycje intelektualne stają się niezbędne po zakończeniu studiów. Pomagają bowiem w rozwiązywaniu problemów życia społecznego i ekonomicznego.
Omówione ograniczenia pojawiające się w procesie nauczania wskazywane są często przez studentów, gdy tłumaczą oni swe niepowodzenia w kształceniu wyższym. Demonstrują przy tym niezadowolenie z programu akademickiego, niejasnego sposobu prowadzenia wykładów, złego wykorzystania czasu, konieczności dokształcania się poza zajęciami, a przede wszystkim niedogodności wynikających z samodzielnego poszukiwania praktyki zawodowej.

ZAINTERESOWANIE STUDIAMI

Servan Schreiber, analizując sposoby wykorzystania czasu przez człowieka, wyodrębnił 15 typów i 5 możliwych scenariuszy łatwo przekładalnych na środowisko uczelni. Można więc wyodrębnić czas przeznaczony dla rodziny, odpoczynku, ciała, przyjemności, konsumpcji, podróży, lektury, własnego rozwoju, tworzenia, medytacji itd.
W sposobie wykorzystania czasu przez studentów można wyróżnić następujące postawy: kompletowanie i ciągłe korygowanie swych wiadomości, poświęcanie własnego czasu dla innych, niemożność sfinalizowania końcowego produktu pracy, odkładanie pracy na tzw. ostatnią chwilę, branie odpowiedzialności za wykonanie dzieła bez pomocy innych osób. Postawy te, specyficzne rodzaje czasu oraz sposoby jego wykorzystania są w życiu studenta mniej lub bardziej widoczne i zintegrowane. Z powodu braku wyraźnych celów krótko- lub długoterminowych student traci podstawowe umiejętności organizacji swego czasu. Ich brak może doprowadzić do rozdźwięku pomiędzy wiedzą teoretyczną a praktycznym jej zastosowaniem.
Przedstawiony sposób planowania jest szczególnie istotny dla studentów pracujących zawodowo. We wspomnianej ankiecie przeprowadzonej wśród studentów, którzy zmienili tok studiów z dziennych na zaoczne, większość odpowiedzi wskazywała, iż respondenci źle oceniali wielkość, jaką jest "czas" oraz nie doceniali wagi wszystkich elementów schematu: praca - rodzina - nauka. Ponadto brakowało im długoterminowej wizji podejmowanych przez siebie działań.
Istotne znaczenie w edukacji i wyborze dróg życiowych mają również wskaźniki motywujące. Kształcenie na wybranym kierunku studiów otwiera osobę na świat idei, teorii i informacji. Świadomy wybór motywuje do rozwoju, pozwala na konkretyzację poznawanych idei, ich wykorzystywanie, a tym samym przygotowuje studenta do pełnienia różnych funkcji społecznych.

WYBÓR KIERUNKU

Poziom zaangażowania studenta w działalność nowej dla niego instytucji jest rezultatem przetwarzania wielu informacji otrzymanych w ostatnich latach szkoły średniej lub przejętych od rodziny, znajomych czy lokalnej społeczności. Rozpoczyna się w ten sposób swoisty rozwój duchowy, którego punktem finalnym jest zrozumienie przez studenta sensu własnego kształcenia, bez względu na to, czy dotyczy on teraźniejszości, czy też wybiega w przyszłość. Rozważania na temat roli uczelni w integracji studenta wymagają również sprecyzowania sytuacji przejściowej pomiędzy kształceniem na poziomie studiów wyższych a działalnością na polu zawodowym. Decyzja zaangażowania studenta w tok studiów uwidacznia się najwyraźniej w ich końcowym etapie oraz w początkowym okresie pracy zawodowej. Jeżeli oczekiwania studenta dotyczą podejmowania decyzji prowadzących do wybranego celu, wówczas uwaga koncentruje się na wyborze pomiędzy otrzymanymi informacjami. Pozwala to na sprecyzowanie przez studenta kluczowego miejsca jego własnej aktywności. Z tego względu ogromną rolę w procesie dydaktycznym odgrywają praktyki studenckie w ramach tzw. programów europejskich realizowanych w innych uczelniach, a także praktyki zawodowe, spotkania z przedsiębiorcami itp. Przedsięwzięcia te stają się pomocne w podejmowaniu przemyślanych decyzji, mających ostatecznie doniosłe znaczenie dla dalszej edukacji. Zastanawiać może pogląd, jakoby niektóre z decyzji o rezygnacji studentów można było tłumaczyć brakiem zaangażowania w kwestie podejmowanych wyborów oraz niedojrzałością ich własnych wyobrażeń o życiu zawodowym.
Zauważyć można, iż studenci, których kierunek kształcenia odpowiada deklarowanym aspiracjom, mają więcej szans na pomyślne ukończenie studiów niż studenci o tych samych możliwościach intelektualnych niezadowoleni z własnych wyborów. Wybór kierunku kształcenia powinien być oparty na własnych przekonaniach studenta, w wyniku czego będzie on zdeterminowany i zaangażowany w zdobywanie wiedzy.

DĄŻENIE DO CELU PROFESJONALNEGO

Swoistym źródłem twórczości na szczeblu akademickim i jego głównym organizatorem staje się centrum kultury uniwersyteckiej, przy którym każda inna instytucja akademicka tworzy jedynie zespół podkultur i podsystemów, żyjących własnym życiem i mających własną, autonomiczną organizację. Niektóre z nich są z natury długotrwałe, inne zaś rozwijają działalność jedynie w okresie jednej generacji studenckiej. Mimo iż istnieją one i wchodzą w liczne relacje ze wspomnianym centrum kultury uniwersyteckiej, to nie wpływają na nią znacząco. Decydują jednak w dużym stopniu o kształcie świata studenckiego, zwłaszcza środowiska uformowanego przez kluby czy inne organizacje studenckie.
Te, rozmaite w swej naturze, ośrodki kultury akademickiej odznaczają się własną logiką, strukturą i jednością w tej lub innej grupie społecznej. Posiadają swoje miejsce w strukturze uczelni, odgrywają przy tym doniosłą rolę w integracji studentów z nowym środowiskiem akademickim. Poszukiwanie grup dominujących w kulturze akademickiej staje się istotnym problemem studentów pierwszego roku, wkraczających w życie akademickie danej uczelni.
Pierwsze kroki w życiu uczelnianym i profesjonalnym są nauką pełnej autonomii, niekiedy trudnej w realizacji. Przejście studenta ze sfery międzyludzkich relacji rodzinnych do bardziej anonimowych staje się dla niego pierwszym ważnym progiem do pokonania.
Wielorakość podkultur tworzących życie akademickie może być korzystna dla studenta rozpoczynającego proces kształcenia w danej uczelni tylko wówczas, gdy jest on gotowy do kierowania swą wolnością oraz do samodzielnego dysponowania własnym czasem, co w nowych warunkach staje się kwestią bardzo istotną. Celem wszelkich podejmowanych w tym czasie działań staje się dojrzałość intelektualna oraz realizacja zamierzonych celów przyszłościowych, odnoszących się już do pracy zawodowej.
Wskaźniki psychologiczne wskazują, iż osobowość studenta, jego atrybuty psychologiczne i dyspozycje personalne mogą wpływać na podjęcie decyzji o wycofaniu się z aktywnego życia akademickiego. Uważa się, iż częste kontakty z osobami ze środowiska uczelni stają się zwiastunem udanej integracji. Niektóre z opracowań naukowych wskazują, że formalne kontakty mogą się przekształcić w mniej oficjalne, ułatwiające pełną integrację studenta z nowym otoczeniem. Wynika z tego, że wyizolowanie społeczno-kulturowe niektórych studentów może prowadzić do rezygnacji z rozpoczętej nauki, a w konsekwencji do negacji wcześniejszych dążeń. Rodząca się w ten sposób izolacja bywa niekiedy związana z rozmaitymi trudnościami oraz strachem przed kontaktem z grupą lub całym środowiskiem. Trudności w komunikacji są ściśle powiązane ze słabymi rezultatami w nauce, a także skłonnością do rezygnacji. Autorzy wielu opracowań amerykańskich próbowali wytłumaczyć problem integracji i/lub rezygnacji, łącząc poszczególne wskaźniki. Przez prawie dwadzieścia lat Tinto, którego publikacje zostały zaadaptowane przez Daelemansa, badał mechanizmy integracji uniwersyteckiej. Dzięki ich wstępnemu usystematyzowaniu udało się ustalić związki większości wskaźników. Analiza procesu integracji/rezygnacji oparta na pracach Tinto zawiera ich pięć, połączonych ze sobą. Są wśród nich: indywidualna przeszłość (pochodzenie społeczne i ekonomiczne, możliwości na poziomie psychologicznym i intelektualnym, wykształcenie średnie), indywidualna teraźniejszość (siła osobistego zaangażowania w dziedzinie naukowej, społecznej oraz ekonomicznej), obecność instytucjonalna (sposób, w jaki student wpisuje się w system akademicki i społeczny), stopień integracji akademickiej i społecznej, aktualizacja planów i celów osobistych, wynikających z doświadczeń nabytych podczas praktyk zawodowych.
Badania poświęcone studentom pracującym były prowadzone przede wszystkim w Stanach Zjednoczonych, gdyż tam jest najwięcej studentów "dojrzałych", znajdujących w uniwersytetach możliwość podnoszenia kwalifikacji. Liczba studentów pracujących w Polsce będzie się z roku na rok powiększać, dlatego ważne wydaje się przygotowanie ich integracji akademickiej.
Różnice pomiędzy studentami pracującymi a studiującymi w trybie dziennym są liczne. Tych pierwszych charakteryzuje działalność zawodowa połączona ze studiami oraz nabyte w toku pracy doświadczenie zawodowe, zobowiązania rodzinne i zaangażowanie ekonomiczne, wiek oraz inne możliwości intelektualne, zainteresowanie studiami połączone z oczekiwaną karierą zawodową, zaangażowanie społeczne i chęć jak najszybszej transformacji zdobytej wiedzy.
Wydaje się także, iż analiza Tinto może być wykorzystana, ale przy uwzględnieniu pewnych warunków. Widoczne jest, że cztery grupy zmiennych mają decydującą rolę w integracji lub w rezygnacji uniwersyteckiej. Są wśród nich zmienne z kontekstu społecznego - możliwości finansowania studiów, planowanie czasu, wsparcie moralne; zmienne instytucjonalne, m.in. poziom intelektualny, częsta nieobecność z powodu pracy; zmienne psychologiczne związane z użytecznością zajęć, przyswajaniem wiedzy, wskaźnikiem zadowolenia ze zdobytych wiadomości oraz zmienne społeczno-kulturowe.
Analiza przedstawionych wyżej warunków dowodzi, że w procesie integracji studenta bardzo ważna jest zarówno jego zdolność do samoorganizacji, jak i łatwość akceptowania zmian. Zdolność harmonijnego przejścia z jednego poziomu na drugi jest elementem determinującym integrację ze sferą życia zarówno społecznego, jak i ekonomicznego. Należy też zaznaczyć, iż owa integracja ma miejsce na poziomie aktu przyswajania wiadomości, czasu, a także poziomu zaangażowania studenta. Wyższa uczelnia - jak widać - tworzy specyficzne środowisko dla procesu formowania jego osobowości. Początkowa faza tego ważnego procesu poznawczego posiada istotne znaczenie. Cały cykl kształcenia ma na celu doprowadzenie do integracji jednostki ze sferami nauki, kultury i gospodarki, a także do zaistnienia na rynku pracy.

Ks. dr Andrzej Kryński jest rektorem Wyższej Szkoły Języków Obcych i Ekonomii w Częstochowie.

Uwagi.