Sprzężenie zwrotne
W pracach naukowych i popularyzatorskich dotyczących literatury spotykamy zazwyczaj próbę interpretacji omawianego dzieła pod kątem trendów filozoficznych oraz tych z dziedziny psychologii, którymi inspirował się autor, a które przeniknęły do jego twórczości. Jest to więc wtórne odtworzenie humanistycznej myśli kształtującej literaturę. Książka, esej pióra Leszka Nowaka, stanowi propozycję odwrotną i tym samym zaskakującą. Autor, profesor socjologii, postawił sobie za zadanie określić "główne zręby filozofii społecznej Gombrowicza". Nowak jest przekonany o tym, że twórczość Gombrowicza wyraża językiem literatury intuicje poznawcze, będące niemal gotową wykładnią oryginalnej, nowoczesnej koncepcji społecznej: Jest to przy tym myśl (...) tak potężna, że gdyby potrafiono ją wyraźnie zwerbalizować, stanowiłaby zapewne jedno z najciekawszych ujęć teorii społecznej aktualnie dostępnych. Najważniejszym zadaniem pozostaje transpozycja "Gombrowiczowskiego modelu człowieka" z płaszczyzny literackiej na naukową. Nowak, podejmując to wyzwanie, ma świadomość wyłaniającej się gry znaczeń i intencji, jaka zawiązuje się między badaczem a analizowanym dziełem w procesie "rekonstrukcji i parafrazy". Esej posiada zresztą liczne partie odautorskie, stanowiące prezentację poglądów społecznych Nowaka. Do najbardziej kontrowersyjnych, a miejscami prowokacyjnych należy rozdział Otchłanie Gombrowicza, a zwłaszcza chylące się ku teologii rozważania nad biblijnymi aspektami nauki o społeczeństwie (Ograniczenia nauki Chrystusa). Spośród prezentowanych w pracy modeli człowieka (ewangelicznego, liberalnego, marksowskiego) propozycja Gombrowicza stanowi, wedle Nowaka, najwyższe osiągnięcie myśli społecznej, choć i ono poddane zostało drobnej korekcie (Problem, od którego odpadł nawet Gombrowicz). Autor, chyba nie bez racji, ujawniając awersję Gombrowicza do świata nauki, podkreśla jednorodność wysiłków wybitnego artysty i wybitnego teoretyka nauki, których zdaje się unosić to samo natchnienie i ten sam twórczy wysiłek do przekraczania konwencji, odkrywania nowego. Zdaniem Nowaka, pisarz zestawiał wybitne osiągnięcia literatury z akademicką miernotą i na tym tle wysnuwał wnioski dla człowieka nauki raczej nieprzychylne.
Dla większej przejrzystości pracy, autor (zespół redakcyjny) zaopatrzył ją w tzw. noty encyklopedyczne. Składają się one na ostatni rozdział książki i są zbiorem artykułów różnych autorów, w których w sposób zwięzły przedstawione zostały najważniejsze zagadnienia naukowe związane z główną problematyką eseju (Psychoanaliza, Liberalizm, Strukturalizm, Egzystencjalizm, Model czynności racjonalnej, Badacze literatury i filozofujący Gombrowicz). Ponadto, po głównym tekście rozsiane są "kapsułki", wyodrębnione ramką definicje terminów naukowych, których znajomość jest niezbędna do współuczestniczenia w dyskursie eseju.
Nowak ma nadzieję, że jego pionierska praca zainspiruje socjologów i filozofów do sięgnięcia po polską literaturę, w której znajdują się już i czekają na metodologiczne opracowanie gotowe koncepcje społeczne, przewyższające współczesną myśl akademicką. Czyżby po okresie "wypisania się" literaturoznawców, twórczość Gombrowicza miała się stać przedmiotem studiów także dla innych kierunków humanistycznych? Książka Nowaka jest bodaj pierwszą oznaką sprzężenia zwrotnego, w którym sztuka oddaje nauce przez lata zaciągany dług.
P.Z.
Leszek Nowak, Gombrowicz. Człowiek wobec ludzi, Wydawnictwo PRÓSZYŃSKI I S-KA, Warszawa 2000, Seria: Filozofia polska XX wieku.
Uwagi.
