Studia za granicą

„Uniwersytety zajmują ważną pozycję wśród instytucji badawczych. 
W kategoriach liczby pracowników posiadają 
ponad 1/3 potencjału badawczego kraju.

Ryszard Mosakowski

Austria, niewielki kraj o powierzchni ok. 80 tys. km2 i ok. 8 mln mieszkańców, posiada bogate tradycje w dziedzinie szkolnictwa wyższego. Uniwersytet Wiedeński, liczący ok. 70 tys. studentów, który jest najstarszą uczelnią w tym kraju i jedną z największych w Europie, został założony w 1365 r., natomiast Akademia Sztuk Pięknych, sięgająca swoimi korzeniami 1696 r., została wyniesiona do rangi uniwersytetu w 1872 r.

Jedną z fundamentalnych zasad szkolnictwa uniwersyteckiego, potwierdzoną ustawą o organizacji uniwersytetów z 1993 r., jest jedność badań, kultywowania sztuki i nauczania. Podstawowymi instytucjami systemu szkolnictwa wyższego są tradycyjne uniwersytety w liczbie 13, uniwersytety artystyczne – powstałe z akademii artystycznych na podstawie ustawy z 1975 r. w liczbie 6 oraz wprowadzone oddzielną ustawą z 1993 r. wyższe szkoły zawodowe (Fachhochschulen), stanowiące także miejsce edukacji akademickiej. Poza tym, istnieją kolegia zawodowe i techniczne oraz pomaturalne, które nie są instytucjami akademickimi, np. P?dak (kształcące nauczycieli szkół podstawowych) i Sozak (pracowników socjalnych).
Udział osób posiadających wykształcenie uniwersyteckie wśród czynnej zawodowo części społeczeństwa austriackiego wynosi 6,5 proc.

UNIWERSYTETY

Podstawę prawną działania uniwersytetów stanowi wspomniana wyżej ustawa o organizacji uniwersytetów. Część z nich, w tym klasyczne (łącznie 9), ma strukturę wydziałową, pozostałe bezwydziałową. W strukturze uniwersytetów artystycznych występują klasy, klasy kształcenia artystycznego (uniwersytety muzyczne), klasy mistrzowskie, szkoły mistrzowskie, katedry i instytuty. Wydziały dzielą się na instytuty, które w przypadku zatrudnienia więcej niż dwóch profesorów mogą się dzielić na departamenty. Każdy poziom w strukturze uniwersytetu posiada organy przedstawicielskie i jednoosobowe organy administracyjne. Organy administracyjne to rektor, dziekan oraz kierownik instytutu, a organy przedstawicielskie to senat, kolegium wydziałowe i konferencja instytutu. Organy przedstawicielskie mają kompetencje w zakresie podejmowania decyzji o charakterze strategicznym, ustalania zaleceń jednoosobowym organom administracyjnym i monitorowania ich pracy. Organy administracyjne są odpowiedzialne za skuteczne bieżące zarządzanie pracami jednostki i z zasady mają wyłącznie głos doradczy dla ciał przedstawicielskich.

Senat składa się z przedstawicieli profesorów, młodszych pracowników akademickich i studentów, w proporcji 2:2:1, jak również przewodniczącego komisji planowania kadr i jego zastępcy. Rektor, prorektorzy, dziekani i dyrektor uniwersytetu są członkami senatu z głosem doradczym. Kadencja senatu trwa 2 lata.

Rektor jest związany wytycznymi senatu i regularnie na jego posiedzeniach przedstawia senatowi sprawozdania. Senat ogłasza rozpoczęcie zgłaszania kandydatów na rektora na rok przed wygaśnięciem 4-letniej kadencji urzędującego rektora. Kandydat na rektora musi posiadać status profesora i zdolności w zakresie kierowania pracami administracyjnymi i ekonomicznymi uniwersytetu. Może to być osoba spoza uniwersytetu o równoważnych kwalifikacjach. Spośród zgłoszonych kandydatów, po uzyskaniu ich oceny przez radę uniwersytetu, senat sporządza listę 3 kandydatów. Rektora wybiera zgromadzenie uniwersyteckie. Z rekomendacji rektora powołuje się co najmniej jednego, ale nie więcej niż 4 prorektorów.

Wydziałowym ciałem przedstawicielskim jest kolegium wydziału, którego kadencja trwa także 2 lata, składające się z profesorów, młodszych pracowników akademickich i studentów w stosunku 2:2:1. ponadto w skład kolegium wchodzi przedstawiciel spoza grupy nauczycieli akademickich. Dziekan wydziału pełni rolę doradczą w stosunku do kolegium. Do kompetencji kolegium należy wybór dziekana na 4-letnią kadencję spośród 3 profesorów wydziału rekomendowanych przez rektora.

Konferencja instytutu składa się z profesorów instytutu, asystentów (co najmniej 2) i przedstawicieli studentów w proporcji 1:1:1 oraz przedstawiciela pozostałych pracowników. Konferencji przewodniczy szef instytutu. Konferencja wybiera szefa instytutu spośród nauczycieli akademickich posiadających uprawnienia habilitacyjne (vienia docendi). Kadencja, zarówno konferencji, jak i szefa instytutu, trwa 2 lata. Szef instytutu powołuje kierowników departamentów po zaopiniowaniu przez konferencję.

Komisja programowa, która wybiera przewodniczącego z własnego grona, składa się w równej liczbie z profesorów, asystentów i studentów. Jej kadencja trwa 2 lata. Poza stałymi organami przedstawicielskimi uniwersytetu są również organy powoływane ad hoc, z różnych okazji i do różnych celów. Poza wspomnianym wyżej zgromadzeniem uniwersyteckim, powołuje się m.in. komisje ds. mianowania i habilitacji oraz komisje wyborcze.

Nowym organem doradczym uniwersytetu, wprowadzonym ustawą z 1993 r., jest rada uniwersytetu. Jej członkowie mają reprezentować otoczenie społeczne, gospodarcze i regionalne uniwersytetu. W każdym uniwersytecie, na mocy tej ustawy, ma być ustanowiona grupa robocza ds. równych możliwości, jako ciało doradcze i nadzorcze w sprawach odnoszących się do równych możliwości, zwłaszcza w odniesieniu do decyzji personalnych.

W uniwersytetach nie posiadających struktury wydziałowej rektor dodatkowo przejmuje obowiązki dziekanów i ich zastępców. Podobnie kolegium uniwersyteckie, jako najwyższy organ uniwersytetu, przejmuje obowiązki senatu i kolegium wydziałowego.

Medyczne obiekty uniwersytetu mogą, obok zadań dydaktycznych i badawczych, pełnić zadania szpitala publicznego. Kliniki uniwersyteckie są tymi instytutami uniwersytetu, które zapewniają zawodową opiekę medyczną pod auspicjami szpitala, natomiast instytuty kliniczne nie są bezpośrednio zaangażowane w zapewnianie opieki zdrowotnej i mogą być organizowane jako departamenty kliniczne.

Kliniki uniwersyteckie, instytuty kliniczne i departamenty kliniczne mogą być ustanawiane, nazywane i znoszone przez federalnego ministra edukacji, nauki i kultury na podstawie rekomendacji lub po wysłuchaniu opinii kolegium wydziałowego. Analogiczne procedury obowiązują w uniwersytecie medycyny weterynaryjnej.

FACHHOCHSCHULEN

Ustawa o Fachhochschulen z 1993 r. dała podstawę do tworzenia uczelni zawodowych, oferujących studentom głęboką edukację akademicką, cechującą się podejściem zawodowym i praktycznym. Pierwszy nabór na studia w Fachhochschulen rozpoczęto w roku akademickim 1994/95. Studia kończą się przyznaniem stopnia akademickiego magistra (FH) lub dyplomu (FH). Absolwenci są uprawnieni do studiów doktoranckich, które trwają 2 semestry dłużej niż dla absolwentów uniwersytetów.

Na poziomie centralnym działa Rada Fachhochschule jako agencja odpowiedzialna za zapewnienie jakości programów. Rada składa się z 16 członków powoływanych przez ministra, w tym minimum 4 kobiet. Czterech członków pochodzi z rekomendacji Rady Doradczej ds. Społeczno Gospodarczych. W każdym Fachhochschule jest powołane kolegium odpowiedzialne za organizację nauczania i egzaminy. Kolegium wybiera dyrektora i jego zastępcę z listy 3 kandydatów zgłoszonych przez organizację odpowiedzialną za ustanowienie i prowadzenie programu Fachhochschule.

NAUCZYCIELE AKADEMICCY

Trzon zasadniczy kadry akademickiej stanowią profesorowie uniwersyteccy, starsi wykładowcy (obecnie nazywani profesorami stowarzyszonymi) i asystenci oraz nauczyciele federalni. Posiadając status urzędników państwowych podlegają ustawie o urzędnikach państwowych i są powoływani na stałe (posiadają tenure). Są zatrudniani przez rektora a formalnie mianowani, w przypadku profesorów uniwersyteckich przez federalnego prezydenta, natomiast pozostali przez ministra. Grupę tę uzupełniają profesorowie, asystenci i nauczyciele zatrudnieni przez jednostki organizacyjne uniwersytetu, a nie przez państwo. Są również tymczasowi wykładowcy zewnętrzni do prowadzenia konkretnych wykładów. W ten sposób obniża się koszty zatrudnienia personelu nauczającego z jednej strony, z drugiej zaś zapewnia praktyczne podejście w nauczaniu. Pracownicy obydwu grup są zatrudniani przez rektora na podstawie rekomendacji komisji promocyjno-habilitacyjnej, składającej się z profesorów, asystentów i studentów (liczba profesorów jest dwa razy większa niż łączna liczba asystentów i studentów). Rektor wybiera jednego z trzech kandydatów rekomendowanych przez komisję.

W niektórych dziedzinach (np. języki obce, wychowanie fizyczne itd.) nauczyciele szkolnictwa wyższego (także szkół średnich itd.) mają prawo wykładać w uniwersytecie. Są oni zobowiązani do prowadzenia regularnych wykładów, angażować się w pracę naukową i prowadzić egzaminy. W przeciwieństwie jednak do profesorów uniwersyteckich, profesorów stowarzyszonych i asystentów koncentrują się na działalności dydaktycznej. W celu rozpoczęcia kariery akademickiej muszą uzyskać status profesora asystenta

PROMOCJA

Po ukończeniu studiów większość nauczycieli akademickich zaczyna karierę zawodową jako asystenci mianowani. Istnieje obowiązek uczestnictwa asystentów w zajęciach prowadzonych przez profesorów, który w przypadku klasycznych uniwersytetów został ograniczony do pierwszego roku pracy. Takie ograniczenie nie obowiązuje jednak w uczelniach artystycznych. 

Początkowe zatrudnienie trwa 4 lata i może być przedłużone w przypadku ciąży lub służby wojskowej. Po 4-letnim okresie początkowym, jeśli uzyskali doktorat, asystenci mają maksimum 6 lat na wykazanie się istotnym rozwojem swoich kwalifikacji akademickich, a habilitacja (lub w uniwersytetach artystycznych równoważne osiągnięcia) jest ogólnie uznawana za udokumentowanie takiego rozwoju. Po udokumentowaniu wymaganego poziomu kwalifikacji mogą uzyskać stałe zatrudnienie (tenure) i tytuł profesora asystenta, w przeciwnym wypadku muszą opuścić uniwersytet. Gdy asystenci uniwersyteccy ukończą habilitację, mogą się ubiegać o mianowanie na stanowisko starszego wykładowcy, a po jego uzyskaniu mają prawo posługiwać się tytułem profesora stowarzyszonego (associated professor). W Austrii, w przeciwieństwie do Polski, nie ma stopnia naukowego doktora habilitowanego. Habilitacja jest tytułem określającym szczególne kwalifikacje i wynikające z nich uprawnienia.

Po złożeniu wniosku u dziekana wydziału zostaje powołana komisja habilitacyjna, w skład której wchodzą profesorowie (przynajmniej dwóch z innych uniwersytetów), asystenci (co najmniej jeden habilitowany) i studenci w stosunku 2:1:1. Komisja ta ocenia kwalifikacje naukowe i dydaktyczne kandydata, przy czym o ocenie kwalifikacji naukowych decyduje większość członków habilitowanych.

Informacja o wszystkich wolnych stałych stanowiskach musi być ogłoszona publicznie. W celu wypełnienia każdego wakującego lub nowego stanowiska profesorskiego powołuje się specjalną komisję poszukującą, składającą się z profesorów, asystentów i studentów (w relacji 2:1:1), która spośród zgłoszonych kandydatów rekomenduje rektorowi listę trzech osób. Rektor wybiera jednego kandydata, którego mianuje na to stanowisko prezydent federalny.

Powołanie na stanowisko profesora wymaga posiadania habilitacji lub równoważnych kwalifikacji naukowych czy artystycznych. Kwalifikacje pedagogiczne i dydaktyczne, umiejętności w zakresie zarządzania, doświadczenie zawodowe i międzynarodowe także odgrywają istotną rolę. Profesor jest mianowany na stałe, z wyjątkiem wprowadzonej ostatnio kategorii profesora kontraktowego (czas kontraktu maksimum dwa razy po 5 lat).

W 1998 r. w Austrii było 11 081 nauczycieli akademickich oraz 8392 pracowników administracji. Wśród profesorów uniwersyteckich kobiety stanowiły mniej niż 5 proc., a wśród asystentów ok. 24 proc. W celu zwiększenia liczby kobiet w hierarchii akademickiej wprowadzono różne formy preferencyjnego ich traktowania. Minister federalny musi mianować kobietę na stanowisko profesora, jeśli ma ona takie same lub wyższe kwalifikacje niż kandydat płci męskiej. W ten sposób szansa wspinania się kobiet po drabinie kariery akademickiej znacznie wzrosła.

PŁACE

Płaca podstawowa profesora uniwersytetu w początkach jego kariery na tym stanowisku w 2000 r. wynosiła 2776 euro, a w końcu kariery zawodowej 5228 euro. Co 2 lata następuje podwyżka płac. Każdy profesor jest zobowiązany do prowadzenia badań i wykładów w trakcie semestru, uzyskując dodatkowe wynagrodzenie. Za 8 godzin wykładów tygodniowo otrzymuje dodatkowo 3731 euro (1998 r.). Poza tym, profesorowie otrzymują specjalną opłatę egzaminacyjną w wysokości 10,7 euro za egzamin. Średnie obciążenie dydaktyczne profesora w semestrze wynosi 8 godzin tygodniowo.

Starsi wykładowcy odchodzą na emeryturę w wieku 65 lat. Ich początkowa płaca podstawowa wynosi 1818 euro, a na końcu kariery zawodowej 4444 euro. ponadto otrzymują także dodatkowe wynagrodzenie za prowadzenie wykładów oraz specjalną opłatę egzaminacyjną.

Podstawowa płaca asystenta zaczyna się od 1640 euro, a końcowa 3791 euro. Asystenci otrzymują dodatkowe wynagrodzenie za działalność badawczą i dydaktyczną (za 2 godziny tygodniowo 302 euro miesięcznie). Średnio asystent jest zobowiązany do prowadzenia 2–4 godzin wykładów tygodniowo.

ORGANIZACJE W SEKTORZE UNIWERSYTECKIM

Istnieją dwa szczególne ciała ustawowe pośrednie reprezentujące pracowników akademickich: Federalna Konferencja Profesorów Uniwersyteckich (Proko) i Federalna Konferencja Asystentów (Buko), będące silnymi lobby obu grup, często reprezentującymi rozbieżne punkty widzenia w wielu istotnych sprawach. Buko okazała się bardzo skuteczna, m.in. w zharmonizowaniu prawnej sytuacji asystentów i profesorów, czemu silnie sprzeciwiała się Proko. Obydwie konferencje są ujęte w ustawie o organizacji uniwersytetów z 1993 r. Związki zawodowe w szkolnictwie wyższym są stosunkowo słabe ze względu na małą liczbę zrzeszonych profesorów i asystentów.

Prawne umocowanie w ustawie ma także Austriacka Konferencja Rektorów, stanowiąca forum wymiany informacji, doświadczeń i idei. Do jej ustawowych zadań należy m.in. przedkładanie ministrowi opinii na temat nowych ustaw i zarządzeń dotyczących szkolnictwa wyższego. Inna organizacja w sektorze uniwersyteckim to Universitaetenkuratorium – organ doradczy ministerstwa, szczególnie w zakresie organizowania nowych kierunków studiów, planowania rozwoju szkolnictwa wyższego, budżetu uniwersytetów oraz oceny poszczególnych kierunków studiów. Ponadto istnieje ustawowo przewidziane przedstawicielstwo.

FINANSOWANIE

Środki z budżetu federalnego, które w latach 1990-99 wzrosły o 72 proc., prawie całkowicie pokrywają wszystkie wydatki dydaktyczne uniwersytetów. Udział przychodów z innych źródeł stanowi ok. 3,5 proc. Budżet uniwersytetów stanowi prawie 1,3 proc. PKB. Koszty osobowe wynoszą ponad 40 proc. budżetu uniwersytetów. Poszczególne uczelnie składają wnioski Ministerstwu Edukacji, Nauki i Kultury o przyznanie im budżetu w określonej wysokości. Na tej podstawie globalny budżet wszystkich uczelni jest negocjowany z Ministerstwem Finansów i uwzględniany w ustawie budżetowej. Po zatwierdzeniu ustawy budżetowej przez parlament ministerstwo, korzystając z doradztwa Universitaetenkuratorium, przyznaje środki poszczególnym uczelniom. O wewnętrznym podziale środków decydują rektor i dziekani. Rada uniwersytecka pełni także funkcję doradczą w odniesieniu do rozdziału środków wewnątrz uniwersytetu. W rozdziale środków na działalność dydaktyczną poszczególnych jednostek pomocne są m.in.: liczba godzin zajęć dydaktycznych oraz liczba studentów.

Uniwersytety zajmują ważną pozycję wśród instytucji badawczych. W kategoriach liczby pracowników posiadają ponad 1/3 potencjału badawczego kraju. W 1993 r. wszystkie wydatki na badania w Austrii wynosiły 32 mld szylingów, w tym 13,2 mld szylingów (31 proc.) to środki federalne. Uniwersytetom przyznano 10 mld, czyli 75,7 proc. wszystkich środków federalnych przeznaczonych na badania.

STUDENCI

W roku akademickim 1998/99 studia rozpoczęło 22 889 studentów. Najbardziej popularne dziedziny to sztuki wyzwolone i nauki przyrodnicze (10 029 studentów) oraz nauki społeczne i ekonomiczne (5707). Ogólna liczba studentów wynosiła 226 062 osoby, 30 094 to obcokrajowcy, 214 885 to studenci studiów stacjonarnych (95 proc.). Udział kobiet wśród studiujących stanowił 47 proc. W tym czasie w Fachhochschulen studiowało ok. 7867 studentów, a w uniwersytetach artystycznych 7228, w tym 767 obcokrajowców. W roku akademickim 1997/98 młodzież studencka w wieku 18-26 lat stanowiła 27,6 proc. Ok. 56 proc. studentów studiów stacjonarnych mieściło się w przedziale 18-25 lat. Tylko 4,8 proc. kończy studia w regulaminowym czasie. Przeciętny czas studiowania wynosi 14 semestrów. Szacuje się, że 1/4 – 1/3 rozpoczynających studia opuszcza uniwersytet bez stopnia akademickiego. Stanowi to przedmiot krytyki ze strony sfer polityczno-gospodarczych, które obciążają winą za ten stan nieelastyczność obecnego systemu i brak konkurencji pomiędzy uniwersytetami.

DALSZE REFORMY

Obecna reforma szkolnictwa wyższego zmierza do nadania uniwersytetom większej autonomii, m.in. w zakresie dysponowania środkami finansowymi, powoływania kadry naukowej etc. Uczelnie stałyby się osobami prawnymi prawa publicznego, całkowicie odpowiedzialnymi za budżet i zatrudnienie. Uważa się, że pozwoli to im na wypracowanie własnego profilu i umożliwi współzawodnictwo w dziedzinie badań naukowych i nauczania, także w kontekście międzynarodowym. Wymaga to zmiany przepisów prawnych, zwłaszcza pozbawienia nauczycieli akademickich statusu urzędnika państwowego. Po wprowadzeniu reformy rektor miałby prawo powoływania na wszystkie stanowiska. W przyszłym roku akademickim będą wprowadzone opłaty za studia w wysokości 5000 szylingów (365 euro) za semestr, przeciwko którym protestują studenci i kadra naukowa.

Dr Ryszard Mosakowski jest adiunktem w Politechnice Gdańskiej i wiceprzewodniczącym Krajowej Sekcji Nauki NSZZ „Solidarność”, a także członkiem Rady Europejskiej Education International.

Komentarze