Życie akademickie

Elastyczny system studiów ma na celu ujednolicenie we wszystkich
uczelniach obowiązujących zasad normujących przebieg studiów
oraz sposób oceniania postępów studenta w nauce.

Marek Wąsowicz, Cezary Woźniak

Proces transformacji polskiej gospodarki narodowej dążącej do integracji z Unią Europejską wymusza zmiany w sposobie funkcjonowania każdej dziedziny życia społeczno-gospodarczego. W wyższych uczelniach jest to m.in. potrzeba wprowadzenia elastycznego systemu studiów (ETS), który wymaga stosowania europejskiego systemu punktowego (Europejskiego Systemu Transferu Punktów – ECTS) oceniającego postępy studenta w nauce.

Wprowadzenie ETS w istniejących warunkach wymaga zastosowania rozwiązań, które byłyby kompromisem między koniecznością uzyskania pożądanej elastyczności, jaką powinien posiadać system, a występującymi ograniczeniami, przede wszystkim natury finansowej i kadrowej, jakie mają miejsce w państwowych szkołach wyższych. Wskazane wydaje się też dochodzenie do rozwiązania docelowego, funkcjonującego w krajach UE, stopniowo, pewnymi etapami, w miarę nabywanego doświadczenia i poprawiającej się sytuacji finansowej uczelni. Konieczne jest też równoległe utrzymywanie dotychczasowego rozwiązania oceny postępów studentów, aż do momentu wdrożenia ostatecznie ukształtowanego nowego systemu punktowego ECTS i sprawdzenia rezultatów jego zastosowania w polskich warunkach.

Wprowadzenie elastycznego systemu studiów ma na celu ujednolicenie we wszystkich uczelniach i w ich jednostkach dydaktycznych obowiązujących zasad normujących dopuszczalny przebieg studiów oraz sposób oceniania postępów studenta w nauce. Dzięki temu możliwe jest stworzenie zobiektywizowanego systemu ocen sprawności i jakości procesu kształcenia w różnych uczelniach i na różnych kierunkach studiów. Chodzi też o uproszczenie procedury przenoszenia się studiujących z jednej jednostki dydaktycznej do drugiej w ramach tej samej uczelni, a także każdej innej uczelni w Europie objętej tym systemem. ETS umożliwia studentowi zaliczenie niektórych przedmiotów nie tylko na wybranym kierunku studiów, ale i w innych jednostkach, zarówno tej samej uczelni, jak i każdej innej należącej do systemu. Możliwe staje się zapewnienie właściwej kontroli postępów studenta, mimo trudności, jakie w tym zakresie nastręcza szybko rosnąca liczba studiujących i potrzeba uelastycznienia studiów. Chodzi wreszcie o zapewnienie maksymalnie obiektywnej oceny postępów studenta w nauce.

Ponieważ elastyczny system studiów, pomagający zrealizować powyższe cele, stał się już standardem kształcenia w uczelniach Europy Zachodniej, renomowane polskie uczelnie powinny go możliwie jak najszybciej wdrożyć. Spełnienie tego wymogu jest bowiem warunkiem uczestniczenia w wymianie studentów między uczelniami w zjednoczonej Europie, a zatem aktywnego uczestnictwa w życiu wspólnoty europejskiej. Politechnika Warszawska jest przykładem uczelni, która bierze udział w tym przedsięwzięciu już od roku 1998. Wtedy bowiem Senat PW wydał dokument Zasady systemu punktowego w Elastycznym Systemie Studiów Trzystopniowych, stanowiący wytyczne dla kierownictw jednostek organizacyjnych uczelni, opracowujących zasady elastycznego toku studiów.

PODSTAWY WSPÓŁPRACY

Elastyczny system studiów, jako docelowy model kształcenia w uczelniach, wymaga spełnienia kilku podstawowych przesłanek. Trzeba stworzyć nowe zasady organizacji nauczania w uczelni, a w szczególności bardziej elastycznie podchodzić do tworzenia planów zajęć na wszystkich kierunkach studiów. Konieczne jest ujednolicenie i skomputeryzowanie procedur administracyjnych i dokumentów używanych we wszystkich jednostkach danej uczelni. Należy powołać jednostkę koordynującą przedsięwzięcie na poziomie uczelni i rozpocząć proces wdrażania europejskiego systemu punktowego ECTS we wszystkich jednostkach dydaktycznych uczelni. Niezbędne jest przekonanie pracowników naukowo-dydaktycznych i administracyjnych oraz samych studentów do zalet i konieczności stosowania nowego systemu, a także stopniowe ujednolicanie procedur i dokumentów używanych w poszczególnych uczelniach.

Sformułowane wyżej ogólne przesłanki wdrożenia ETS należy rozpatrywać w dwu aspektach: wdrożenia ETS w poszczególnych jednostkach dydaktycznych uczelni oraz stworzenia odpowiednich warunków współpracy między uczelniami. Znaczący przy tym jest fakt, że sprawne funkcjonowanie ETS wymaga jednoczesnego uwzględnienia obu tych aspektów. Konieczność wprowadzenia nowych zasad kształcenia we wszystkich jednostkach uczelni jest oczywistą przesłanką istnienia ETS. Równie oczywisty jest fakt, że jednym z celów istnienia ETS jest zapewnienie studentowi możliwości zaliczania poszczególnych przedmiotów nie tylko w macierzystej jednostce, ale i w innych jednostkach tej samej (bądź innej) uczelni. Immanentną zatem cechą ETS jest współpraca nie tylko między poszczególnymi jednostkami danej uczelni, ale i między uczelniami. Bez zaistnienia obu tych przesłanek elastyczny system studiów nie może funkcjonować.

Punktem wyjścia do tworzenia ETS w ramach uczelni powinno być określenie podstawowych zasad funkcjonowania systemu, który obowiązywałby we wszystkich jednostkach dydaktycznych. Zgodnie z wcześniej wymienionym dokumentem, w Politechnice Warszawskiej przyjęto następujące zasady: reguły systemu muszą być stosowane jednolicie na wszystkich rodzajach studiów dziennych; przedmioty występujące w programie studiów w każdej jednostce powinny zostać podzielone na następujące kategorie: przedmioty obowiązkowe, przedmioty obieralne, prace przejściowe, pracownie problemowe, pracę dyplomową i zajęcia z języków obcych; rada każdej jednostki może samodzielnie stosować tzw. zasadę sekwencyjności, tzn. ułożenia przedmiotów w określonej kolejności tak, aby zaliczenie jednego przedmiotu warunkowało rozpoczęcie nauki innego.

W następnej kolejności wprowadzenie ETS wymaga stworzenia jednolitych w całej uczelni procedur i dokumentów używanych w jednostkach dydaktycznych. W tym też zakresie widoczna staje się wiodąca rola senatu w kształtowaniu obowiązujących w uczelni zasad ETS.

Po określeniu tego rodzaju zasad, następnym krokiem powinno być powołanie osoby (zespołu osób) odpowiedzialnej za koordynację wdrażania ETS we wszystkich jednostkach dydaktycznych uczelni, zwanej koordynatorem uczelnianym. Zadaniem koordynatora uczelnianego powinna być kontrola wdrażania ETS w uczelni oraz – ewentualnie – świadczenie pomocy jednostkom, które w tym procesie napotkają trudności.

Takie zasady powinny odnosić się do tworzenia elastycznego systemu studiów w całej uczelni. Natomiast wdrożenie ETS w poszczególnych jednostkach dydaktycznych jest obowiązkiem ich władz i wymaga: powołania w jednostce zespołu koordynującego wdrażanie nowego systemu; opracowania w jednostce planu zajęć dostosowanego do wymogów systemu; dokonania podziału nauczanych przedmiotów na obowiązkowe, w tym podstawowe i kierunkowe oraz podlegające wyborowi studiującego; opracowania pakietu informacyjnego, który określałby zarówno uniwersalne zasady, jakie muszą zawsze i wszędzie obowiązywać w nowym systemie, jak i szczegółowe, przyjęte w jednostce, zasady funkcjonowania systemu w kolejnych etapach jego wdrażania. Wprowadzenie ETS wymaga też: ujednolicenia i zobiektywizowania zasad oceniania postępów studenta we wszystkich nauczanych przedmiotach (dyscyplinach); wdrożenia systemu punktowego, to jest przyporządkowania poszczególnym przedmiotom punktów ECTS wg obowiązujących reguł; wprowadzania niezbędnych środków technicznych i monitoringu funkcjonowania wdrażanego systemu punktowego.

SZCZEGÓŁOWE WYMOGI

Sformułowane wyżej w sposób ogólny, podstawowe wymogi, jakie trzeba spełnić wdrażając ETS w poszczególnych jednostkach dydaktycznych uczelni, rodzą potrzebę szerszego ich omówienia. Punktem wyjścia powinno być powołanie zespołu o określonych niezbędnych kwalifikacjach. Przewodniczącym zespołu i głównym koordynatorem systemu powinien być doświadczony nauczyciel akademicki posiadający odpowiednie umiejętności organizacyjne i dydaktyczne. Przewodniczący musi koniecznie posiadać swojego zastępcę, w osobie młodego nauczyciela akademickiego, który uczestnicząc w pracach zespołu i zdobywając pożądane umiejętności mógłby go zawsze zastąpić, nie powodując katastrofy w procesie wdrażania ETS. W składzie zespołu powinno znaleźć się także przynajmniej dwóch odpowiednio przeszkolonych pracowników administracji, ponieważ to na tej grupie pracowników opierać się będzie w praktyce funkcjonowanie nowego systemu.

Byłoby rzeczą właściwą, aby członkowie zespołu mogli uczestniczyć w odbywających się w kraju szkoleniowych konferencjach, poświęconych wdrażaniu ETS i ECTS (nie powodując jednak, ze względu na wysoki koszt tych szkoleń, problemów finansowych w swojej jednostce). Zespół powinien możliwie blisko współpracować z koordynatorem uczelnianym, władzami swojej jednostki i wyznaczonymi opiekunami grup studenckich, których liczba, biorąc pod uwagę standardy uczelni zachodnich, powinna w przyszłości znacznie wzrosnąć.

Ważną rzeczą jest także zmodyfikowanie istniejącego programu zajęć, aby w możliwie jak największym stopniu ułatwić równoległe funkcjonowanie starego i nowego systemu. Podstawowym zadaniem władz danej jednostki dydaktycznej jest dokonanie niezbędnych zmian programowych, w tym m.in. dokonanie podziału nauczanych przedmiotów na następujące grupy: grupę przedmiotów, których opanowanie na danym kierunku studiów i w danej uczelni jest dla absolwenta niezbędne (takie przedmioty nazywane są przedmiotami podstawowymi lub kanonem podstawowym); grupę przedmiotów, których znajomość jest z punktu widzenia profilu absolwenta danego kierunku studiów konieczna (przedmioty takie określa się mianem przedmiotów kierunkowych lub kanonem kierunkowym); grupę przedmiotów, których znajomość na danym kierunku studiów jest pożądana (to przedmioty fakultatywne).

Oczywistym celem takiego podziału jest uelastycznienie programu nauczania. Cechą charakterystyczną przedmiotów wchodzących w skład kanonu podstawowego jest bezwzględna konieczność ich zaliczenia oraz potrzeba ułożenia w odpowiedniej dla danej jednostki dydaktycznej kolejności. Przedmioty te stanowią zasób podstawowej wiedzy, jaką powinien posiąść student danej jednostki, bez względu na dalszy kierunek (specjalizację) kształcenia.

Przedmioty kierunkowe powinny odzwierciedlać wiedzę, jaką ma posiąść student, ze względu na wybrany kierunek (specjalizację) kształcenia. Przedmioty te należy zatem odpowiednio pogrupować w kierunki (specjalizacje), w zależności od indywidualnych wyborów studenta. W stosunku do przedmiotów kierunkowych trzeba także niekiedy stosować zasadę sekwencyjności.

Przedmioty fakultatywne powinny być zaliczane na zasadzie możliwie szeroko stosowanej dobrowolności. Należy tutaj zwrócić uwagę na fakt, że każde zwiększenie stopnia obieralności, a tym samym elastyczności systemu, wiąże się ze wzrostem kosztów nauczania w danej jednostce dydaktycznej.

Przy opracowywaniu zasad modyfikowanego programu istotne są następujące kwestie: dopuszczalne obciążenie studenta; liczba, wymiar i kolejność nauczanych przedmiotów; rygory zaliczania poszczególnych przedmiotów; przyjęty okres rozliczania studentów (semestralny lub roczny) itp.

PAKIET INFORMACYJNY

Pakiet informacyjny jest – jak wykazała praktyka – niezbędnym elementem prawidłowego funkcjonowania zarówno ETS, jak i ECTS. Podstawowym celem istnienia pakietu jest przedstawienie studentowi (a także kandydatowi na studenta) pełnej i wyczerpującej informacji o danej jednostce i obowiązujących w niej zasadach kształcenia. Dlatego też pakiet informacyjny powinien zawierać opis wzorcowego modelu docelowego oraz ustalony czas i przyjętą w nim ilość etapów dochodzenia do niego, zbiór uniwersalnych założeń i zasad, które muszą bezwzględnie obowiązywać w nowym elastycznym systemie kształcenia oraz szczegółowe rozwiązania przyjęte przez daną jednostkę dydaktyczną w kolejnych etapach wdrażania systemu, według jej uznania i zgodnie z jej możliwościami.

Do założeń bezwzględnie obowiązujących, i tym samym powszechnie przestrzeganych we wszystkich jednostkach dydaktycznych uczelni, należą: wyznaczenie maksymalnej liczby punktów w całym toku studiów czy ustalenie, że przedmiotom każdego semestru może być przyporządkowana jedynie liczba punktów mieszcząca się w ściśle określonych granicach.

Pakiet informacyjny może też zawierać propozycje wzorcowych ścieżek kształcenia, jakie zaleca się studiującym. Odpowiednio opracowany pakiet informacyjny stanowić będzie użyteczne narzędzie rozpowszechniania zasad ETS wśród kadry nauczającej i studentów.

Obowiązek przestrzegania tego rodzaju ustaleń spowoduje, że przyjęte rozwiązania na poszczególnych wydziałach i kolegiach nie będą od siebie zbyt odległe. Powinny one też sprzyjać przestrzeganiu podstawowych zasad dydaktyki i zapewniać, w miarę poprawiających się warunków kształcenia, rosnącą elastyczność systemu.

Natomiast właściwe rozwiązanie szczegółowe, podyktowane specyfiką i różnymi możliwościami poszczególnych jednostek dydaktycznych, mogą w znacznym stopniu zwiększyć sprawność i obniżyć koszty funkcjonowania wprowadzanego systemu. Ważne będą w tym przypadku decyzje dotyczące podziału nauczanych przedmiotów na obowiązkowe i podlegające wyborowi studentów oraz przyporządkowanie poszczególnym przedmiotom punktów ECTS. Istotne jest też ustalenie, szczególnie do przedmiotów podstawowych i kierunkowych, ich sekwencyjności oraz tzw. semestru krytycznego, w którym dany przedmiot, czy też określona sekwencja przedmiotów musi być już bezwzględnie zaliczona.

JEDNOLITE ZASADY OCENY

Ocenę postępów studenta w nauce w danym okresie (semestrze lub roku), spełniającą kryterium obiektywizmu, ma zapewnić wprowadzenie w polskich uczelniach Europejskiego Systemu Transferu Punktów (ECTS). Oznacza on przyporządkowanie przedmiotom nauczanym w danej jednostce określonej liczby punktów. Warunkiem zaliczenia konkretnego semestru (roku) studiów i całego toku studiów jest zebranie przez studenta określonej liczby punktów. Student otrzymywałby punkty przyporządkowane określonemu przedmiotowi tylko po jego zaliczeniu. Jest oczywiste, że wprowadzenie punktacji ECTS jest niezbędne w uczelniach, które zamierzają nawiązać współpracę z innymi szkołami i rozwijać ją w zakresie wymiany studentów, bo w ich przypadku powstaje konieczność dokonania porównań sposobów kształcenia. Porównania te ma ułatwić właśnie ECTS. Nie oznacza to jednak, że w pozostałych uczelniach wprowadzenie ECTS byłoby pozbawione głębszego uzasadnienia. Skoro bowiem ECTS ułatwia sprawne zarządzanie tokiem studiów przy dużej liczbie studentów, każda uczelnia powinna być zainteresowana wprowadzeniem tego systemu.

Sprawne funkcjonowanie nowego systemu wymaga też ujednolicenia i zobiektywizowania zasad oceny postępów studenta we wszystkich nauczanych dyscyplinach. Zasadne byłoby propagowanie wśród nauczycieli akademickich ujednoliconych obiektywnych systemów punktowych, na podstawie których wystawiane są oceny z poszczególnych przedmiotów. Średnia uzyskanych przez studenta ocen w poszczególnych semestrach i latach staje się bowiem ważnym narzędziem przyznawania studentom stypendiów naukowych, pierwszeństwa w wyborze atrakcyjnych ścieżek specjalizacji, korzystania z praktyk zagranicznych itp.

Utrzymaniu wysokiego poziomu dydaktycznego sprzyjałoby powszechne wprowadzenie anonimowej ankiety wypełnianej przez studentów, w której ocenialiby oni m.in. sposób prowadzenia zajęć i wystawiania ocen przez wszystkich nauczycieli akademickich. Taki kontrolujący pracę nauczycieli akademickich system ankietowy funkcjonuje już na niektórych wydziałach PW.

Tworzenie elastycznego systemu studiów opartego na ECTS wymaga przygotowania odpowiedniego oprogramowania komputerowego i zapewnienia sprawnej jego obsługi. Oprogramowanie takie powinno być kompatybilne ze stosowanymi programami finansowo-księgowymi, dawać gwarancję niezawodności w zakresie gromadzenia, przechowywania i przekształcania informacji oraz posiadać zdolność do rozbudowy i wprowadzania potrzebnych zmian w miarę pokonywania kolejnych etapów dochodzenia do modelu docelowego. Ma też umożliwiać prowadzenie monitoringu funkcjonowania nowego systemu i unikania zagrożeń, jakie mogą pojawiać się na kolejnych etapach wdrażania ETS.

OTOCZENIE UCZELNI

Omawiając poruszane tu zagadnienia warto także zwrócić uwagę na pewne problemy natury ogólnej. Między wyższą uczelnią a jej otoczeniem występuje zawsze proces wzajemnego oddziaływania. W okresie transformacji polskiej gospodarki narodowej, której towarzyszą globalizacja i żywiołowa komercjalizacja w wielu dziedzinach życia społecznego, oddziaływanie otoczenia na wyższe uczelnie jest szczególnie silne. Konieczność wprowadzenia pewnych zmian w funkcjonowaniu renomowanych polskich wyższych uczelni publicznych, które służąc swojemu otoczeniu winny go jednocześnie pozytywnie kształtować, nie podlega dyskusji. Istnieje więc m.in. potrzeba wprowadzenia elastycznego systemu studiów umożliwiającego nawiązanie i ożywienie pożądanej współpracy z innymi dobrymi uczelniami w Europie i na świecie.

Wprowadzenie nowego elastycznego systemu studiów wymaga jednak zarówno czasu, jak i wydatkowania znacznych środków. Tymczasem sytuacja finansowa całego szkolnictwa w Polsce, a szczególnie wyższych uczelni publicznych, jest niezwykle trudna. Miejmy nadzieję, że prowadzona obecnie na najwyższych szczeblach władzy państwowej ożywiona dyskusja nad koniecznością polepszenia warunków funkcjonowania szkolnictwa wyższego, przyniesie oczekiwaną od dawna, korzystną dla niego ustawę i umożliwi sprawne przeprowadzenie koniecznych zmian w sposobie jego funkcjonowania.

Dr hab. Marek Wąsowicz, ekonomista, pracuje w Ośrodku Nauk Społecznych Politechniki Warszawskiej.
Mgr Cezary Woźniak jest pracownikiem Instytutu Automatyki i Robotyki Politechniki Warszawskiej.

Komentarze