Studia za granicą

Konstytucja i ustawa nadały uniwersytetom autonomię, wyposażając je
w zdolności prawne i administracyjne oraz strukturę organizacyjną, która
zapewnia uczestnictwo wszystkich grup pracowniczych w zarządzaniu.

Ryszard Mosakowski

Od 1978 r. Hiszpania jest monarchią parlamentarną obejmującą obszar 505 tys. km2, której ludność, według danych z lipca 2000 r., osiągnęła liczbę 39 996 671. Z administracyjnego punktu widzenia Hiszpania dzieli się na 17 regionów zwanych społecznościami autonomicznymi, których statuty stanowią podstawowe prawo konstytucyjne uznawane i szanowane przez państwo, będące częścią jego systemu prawnego. Rozwój gospodarczy Hiszpanii od czasu wstąpienia do UE w 1985 r. uległ znacznemu przyspieszeniu. PKB wyrażony w Purchase Parity Power (PPP) w 1999 r. osiągnął 677,5 mld USD, a PKB na 1 mieszkańca 17 300 USD. W okresie 1975-99, czyli w ciągu 24 lat, PKB Hiszpanii wzrósł 15-krotnie.
Hiszpania ma bardzo bogate tradycje w dziedzinie szkolnictwa wyższego. Najstarszą uczelnią tego kraju jest Uniwersytet Salamanka założony w 1218 r.
Szkolnictwo wyższe Hiszpanii obejmuje edukację uniwersytecką i nieuniwersytecką. Podstawę prawną jego funkcjonowania stanowi ustawa o reformie uniwersytetów (LRU), uchwalona w 1983 r. oraz ustawa podstawowa o ogólnej organizacji systemu edukacji (LOGSE) z 1990 r. Istnieje obecnie 48 uniwersytetów publicznych i 17 oficjalnie uznanych uniwersytetów prywatnych, w tym 7 należących do kościoła katolickiego. W roku akad. 1999/2000 w uniwersytetach studiowało 1 581 415 studentów, w tym w dziedzinie nauk humanistycznych – 179 588 (najwięcej na naukach społecznych i prawie – 766 266) oraz w dziedzinie nauk technicznych – 378 346.

Edukacja nieuniwersytecka może być zakwalifikowana do trzech kategorii: studia dające kwalifikacje równoważne uniwersyteckim, które jednak z powodu swojej natury nie są prowadzone w uniwersytetach (wyższe szkoły artystyczne i akademie wojskowe); zaawansowane studia zawodowe (prowadzone przez średnie szkoły zawodowe); studia prowadzące do uzyskania zaświadczenia zaawansowanych studiów technika sportowego oraz studia regulowane za pomocą specjalnych instrumentów prawnych, wydające zaświadczenia, które nie są porównywalne z wymienionymi wcześniej.

UNIWERSYTETY

Zarówno Konstytucja, jak i ustawa LRU, nadały uniwersytetom autonomię, wyposażając je w zdolności prawne i administracyjne oraz strukturę organizacyjną, która zapewnia uczestnictwo wszystkich grup pracowniczych w zarządzaniu. Zgodnie z ustawą LRU, można wyróżnić trzy zasadnicze poziomy zarządzania w uniwersytecie: poziom uniwersytetu, wydziałów i szkół oraz poziom departamentów. Przepisy uniwersyteckie muszą przewidywać co najmniej następujące kolegialne ciała: radę społeczną, zgromadzenie uniwersyteckie, radę zarządzającą; na poziomie wydziałów i im równoważnych jednostek: rady wydziałów, wyższych szkół technicznych (escuela t?cnica superior) lub szkół uniwersyteckich (escuela universitaria), a ponadto rady departamentów i instytutów uniwersyteckich. Ciała jednoosobowe na poziomie uniwersytetu to: wicekanclerz, jego zastępca, sekretarz generalny, dyrektor; na poziomie pośrednim – dziekani wydziałów, kierownicy t?cnicas superiores i escuelas universitarias oraz kierownicy na poziomie departamentów i instytutów uniwersyteckich.

Rada społeczna stanowi ciało kolegialne, poprzez które społeczeństwo uczestniczy w zarządzaniu uniwersytetem. Dwie piąte członków rady stanowią przedstawiciele rady zarządzającej. Pozostałe 3/5 to osoby spoza uniwersytetu, w tym przedstawiciele zakładów i stowarzyszeń pracodawców. Przewodniczącego rady społecznej uniwersytetu powołuje odpowiednia społeczność autonomiczna, na obszarze której jest on zlokalizowany. Poza przyjmowaniem budżetu i nadzorowaniem działalności finansowej jednym z jej głównych zadań jest poszukiwanie środków finansowania uniwersytetu.

Zgromadzenie uniwersyteckie, któremu przewodniczy wicekanclerz (rektor), reprezentuje różne grupy społeczności uniwersyteckiej. Przynajmniej 3/5 jego składu muszą stanowić nauczyciele akademiccy, a pozostałe 2/3 – studenci i pracownicy usługowi. Zgromadzenie uniwersyteckie formułuje przepisy, wybiera wicekanclerza i zatwierdza ogólną linię polityczną uniwersytetu.
W skład rady zarządzającej, której przewodniczy wicekanclerz, wchodzi zastępca wicekanclerza, sekretarz generalny i dyrektor uczelni, a ponadto dziekani i dyrektorzy różnych jednostek uniwersyteckich. Rada zarządzająca deleguje swoje obowiązki do odpowiednich komisji, np. ds. departamentów, spraw ekonomicznych, planów studiów, badań, rozstrzygania sporów.
Najwyższym rangą urzędnikiem uniwersytetu jest wicekanclerz (rektor), odpowiedzialny za administrację, zarządzanie i reprezentowanie uniwersytetu. Zastępca wicekanclerza, sekretarz generalny i dyrektor uniwersytetu są członkami zespołu wykonawczego wicekanclerza. Zakres władzy zastępcy wicekanclerza wynika z kompetencji przekazanych mu przez wicekanclerza. Sekretarz generalny uwierzytelnia akty prawne i decyzje wydawane przez radę zarządzającą, a dyrektor odpowiada za finanse i administrację. Wicekanclerz jest wybierany przez zgromadzenie uniwersytetu spośród profesorów catedr?ticos de universidad i powoływany przez odpowiednie ciało społeczności autonomicznej, na terenie której znajduje się uniwersytet.

Rada wydziału lub szkoły jest odpowiedzialna za różne aspekty życia akademickiego oraz rekrutację studentów. Ciała jednoosobowe na poziomie wydziału lub szkoły, dziekan lub dyrektor, prodziekan lub wicedyrektor i sekretarz, posiadają obowiązki administracyjne. Dziekani wydziałów oraz dyrektorzy escuelas t?cnicas superiores i escuelas universitarias są wybierani spośród nauczycieli akademickich.

Departamenty są podstawowymi jednostkami organizującymi i programującymi badania i kształcenie w swoich dyscyplinach wiedzy na jednym lub kilku wydziałach, w escuelas t?cnicas superiores lub escuelas universitarias.

STUDIA

Studia uniwersyteckie są zorganizowane w formie cykli kształcenia o określonych celach edukacyjnych i autonomicznej wartości edukacyjnej. Ten model organizacyjny obejmuje 5 typów edukacji: edukację o jednym cyklu kształcenia; o podwójnym cyklu kształcenia bez dyplomu pośredniego; o podwójnym cyklu kształcenia z pośrednim dyplomem; wyłącznie w drugim cyklu kształcenia oraz w trzecim cyklu kształcenia.

Pierwszy cykl edukacji ma wyraźnie naturę zawodową, bez możliwości kontynuowania edukacji w 2. cyklu. Mimo to, w niektórych przypadkach, studenci którzy uzyskali diplomado, mogą kontynuować studia w 2. cyklu, w obszarze odnoszącym się do 1. cyklu bezpośrednio po jego ukończeniu lub po ukończeniu pewnych modułów uznawanych za ważne dla 1. cyklu. Studia w pierwszym cyklu trwają 3 lata i obejmują 180-270 p.

Studenci podejmujący studia o podwójnym cyklu, ale bez pośredniego stopnia akademickiego, muszą ukończyć obydwa cykle, aby uzyskać stopień akademicki lub konkretne kwalifikacje zawodowe.

Na studiach o podwójnym cyklu kształcenia z pośrednim stopniem akademickim, po ukończeniu 1. cyklu studenci, zależnie od kierunku studiów, uzyskują stopień diplomado, architekta technicznego lub inżyniera technicznego. Następnie kontynuują studia w drugim cyklu w obszarze wiedzy odnoszącej się do 1. cyklu w celu zdobycia stopnia licencjata (licenciado), inżyniera lub architekta.
Studia o podwójnym cyklu mogą trwać 4 lub 5 lat, a w przypadku studiów medycznych 6 lat. I obejmują 300-450 p. Każdy cykl trwa przynajmniej 2 lata (2 lub 3 lata w przypadku pierwszego cyklu i 2 lata w drugim cyklu, z wyjątkiem medycyny, gdzie drugi cykl trwa także 3 lata).

Programy oferujące edukację wyłącznie w drugim cyklu kształcenia trwają 2 lata, w czasie których student musi zgromadzić 120-150 p. Są one przeznaczone dla studentów, którzy posiadają stopień akademicki 1 cyklu w tym samym obszarze wiedzy. Absolwenci takich studiów uzyskują stopień licencjata, inżyniera lub architekta.

Uniwersytety oferują także programy kształcenia w ramach tzw. 3 cyklu, które trwają co najmniej 2 lata i są otwarte dla studentów posiadających stopień licencjata, inżyniera lub architekta. Cykl ten jest przeznaczony dla studentów, którzy chcą się specjalizować na konkretnym polu naukowym, technicznym lub artystycznym i dzieli się na dwa etapy: pierwszy obejmuje nauczanie, drugi natomiast stanowi okres badawczy. Po pozytywnej ocenie wiedzy zdobytej przez doktoranta przyznaje się dyplom potwierdzający ukończenie studiów zaawansowanych. Osoby pragnące uzyskać doktorat muszą przedstawić pracę doktorską, wykonaną pod kierunkiem profesora, i uzyskać jej aprobatę. Istnieją także studia prowadzące do uzyskania oficjalnych kwalifikacji specjalizacji zawodowych, nie zintegrowane z doktorskimi, otwarte dla absolwentów uniwersytetów różnych cykli edukacji.

PARTNERZY W SZKOLNICTWIE WYŻSZYM

Za realizację ogólnej polityki dotyczącej spraw edukacyjnych, naukowych i technologicznych odpowiada Ministerstwo Edukacji, Kultury i Sportu. Pewną rolę w odniesieniu do uniwersytetów odgrywają społeczności autonomiczne, ustalając wysokość czesnego i pokrywając część budżetu uniwersytetów.

Ważnym ogólnokrajowym ciałem konsultacyjnym i doradczym jest Rada Uniwersytetów. Ustawa LRU wyposażyła Radę w uprawnienia prawodawcze, koordynujące i doradcze. Do jej obowiązków należy także ocena jakości uniwersytetów. W skład Rady wchodzą: minister edukacji, kultury i sportu, jako jej prezydent, osoba mianowana przez rząd (sekretarz), 10 powołanych przez Kongres, 10 przez Senat, 17 ministrów edukacji społeczności autonomicznych, wszyscy rektorzy uczelni publicznych i prywatnych, sekretarz stanu uniwersytetów i dyrektor generalny uniwersytetów.

Konferencja Rektorów Uniwersytetów w Hiszpanii ma charakter organizacji pozarządowej, będąc stowarzyszeniem o własnym statucie. Nie ma więc żadnego prawnego umocowania w ustawie LRU.

Związki zawodowe odgrywają stosunkowo niewielką rolę w definiowaniu warunków pracy pracowników akademickich na poziomie uniwersytetów. Główny wpływ związków zawodowych sektora publicznego dotyczy poziomu centralnego, na którym negocjują one z rządem warunki pracy urzędników państwowych.

PRACOWNICY AKADEMICCY

Obecnie istnieją dwie zasadnicze kategorie pracowników akademickich: z tenure i bez. Pracownicy posiadający tenure mają status prawny urzędników państwowych, natomiast pozostali są zatrudnieni w ramach administracyjnego kontraktu z uniwersytetem. Kategoria pracowników akademickich z tenure obejmuje trzy stanowiska profesorskie: A, B i C.

Profesor kategorii C (profesore titular de escuela universitaria) formalnie może nauczać tylko w pierwszym cyklu kształcenia uniwersyteckiego, tradycyjnie prowadzonego w escuelas universitarias, stąd nazwa profesora tej kategorii. Nie wymaga się od nich ani poprzedniego doświadczenia, ani doktoratu.

Stanowisko profesora kategorii B (profesore titular de universidad i catedr?tico de escuela universitaria) jest najbardziej standardowym stanowiskiem profesorskim dla pracowników akademickich z tenure, przy czym niezbędnym warunkiem uzyskania tego stanowiska jest posiadanie doktoratu. Osoby zatrudnione na tym stanowisku mają pełną autonomię w nauczaniu i rozwijaniu programów badawczych, a ponadto mogą pełnić każdą funkcję w uczelni poza stanowiskiem rektora.

Zarówno z akademickiego, jak i społecznego punktu widzenia, najbardziej prestiżowe jest stanowisko profesora kategorii A (catedr?tico de universidad). Mogą się o nie ubiegać nauczyciele akademiccy, którzy na stanowisku profesora kategorii B przepracowali przynajmniej 3 lata. Tylko profesorowie tej kategorii mogą piastować funkcję rektora.

Istnieją także 4 stanowiska nauczycieli akademickich bez tenure: becalarios, asystenta (profesore ayudante), współpracownika (profesore asociado) i profesora tymczasowego, a ponadto profesora zaproszonego i emerytowanego. Uniwersytet może przyznać tytuł honorowy profesora emerytowanego osobom, które na tym stanowisku przepracowały co najmniej 10 lat.
Czas pracy profesorów i wykładowców na pełnym etacie wynosi 37,5 godz. tygodniowo. Tygodniowe obciążenie dydaktyczne profesorów kategorii A i B składa się z 8 godz. zajęć w sali wykładowej i 6 godz. tutorials, podczas gdy profesorowie kategorii C mają 12 godz. zajęć wykładowych plus 6 tutorials. Resztę swojego czasu pracy poświęcają na badania, prace administracyjne oraz obowiązki wykonawcze związane z pełnioną funkcją. Z tygodniowej liczby godzin pracy wynika, że nie da się pogodzić pracy w uniwersytecie z dodatkową w innej instytucji, chyba że uniwersytet wyrazi zgodę.

REKRUTACJA

Na stanowiska profesorskie z tenure powołuje się na podstawie otwartego konkursu ogłaszanego przez uniwersytet i publikowanego w „Oficjalnej Gazecie Rządowej”. Konkurs składa się z dwu części: pierwsza obejmuje przedstawienie i dyskusję osiągnięć akademickich i badawczych kandydata oraz jego program akademicki, a druga wygłoszenie wykładu i jego obronę w specjalności kandydata na temat wybrany według jego własnego uznania. Stanowisko przyznaje komisja składająca się z 5 profesorów specjalizujących się w dyscyplinie naukowej, do której należy wakujące stanowisko.

FINANSOWANIE

W uniwersytetach publicznych studenci muszą pokrywać część kosztów swoich studiów. Zgodnie z LRU, czesne za studia prowadzące do oficjalnych stopni akademickich ustala społeczność autonomiczna, na obszarze której znajduje się uniwersytet. Jednak wysokość czesnego musi się mieścić w ramach ustalonych przez Radę Uniwersytetów. Opłaty rejestracyjne dla poszczególnych rodzajów studiów określa rada społeczna uniwersytetu.

Poza środkami z czesnego i innych opłat studenckich uczelnie otrzymują przychody: w postaci subsydiów przyznanych przez społeczność autonomiczną, w której są zlokalizowane oraz przelewów z budżetu centralnego; subsydiów i darowizn od instytucji publicznych i prywatnych; dochodów z majątku lub innej działalności; dochodów z tytułu pracy naukowej, technicznej lub artystycznej zamawianej przez jednostki publiczne i prywatne.

Większość przychodów uniwersytetów stanowią pomoc i subsydia państwowe oraz opłaty studenckie. Ogólne wydatki na edukację, obejmujące również wydatki rodzin, stanowiły w 1997 r. 5,7 proc., natomiast w 2000 r. – 5,9 proc., co stanowi wzrost o 0,2 proc. Bezpośrednie wydatki państwa na szkoły wyższe wynosiły w 1997 r. 0,9 proc. PKB, a łączne wraz z wydatkami prywatnymi 1,2 proc.

FINANSOWANIE

Nauczyciele uniwersyteccy o statusie urzędników publicznych otrzymują podstawowe wynagrodzenie plus dodatek za wysługę lat i inne dodatki stanowiące zachętę, a jednocześnie premię za działalność dydaktyczną i naukową. Dodatki za wysługę lat otrzymuje się po każdych 3 latach pracy, przy czym przyrosty nie są znaczące i wynoszą 430 euro na rok, ale osiągają znaczącą wartość dla pracowników o dużym stażu. Dodatki za osiągnięcia dydaktyczne są przyznawane po pozytywnej ocenie 5-letnich okresów pracy. Roczna premia dydaktyczna zależy od stanowiska i dla profesora kategorii A wynosi 1500 euro, 1350 dla profesora kategorii B oraz 1200 dla profesora kategorii C. Dodatek za produktywność badawczą przyznawany jest po pozytywnej ocenie działalności naukowej przeprowadzanej w okresach 6-letnich. Wartość dodatków badawczych jest taka sama jak dydaktycznych. Ze względu jednak na znacznie ostrzejsze kryteria dodatki te nie są tak częste.

Nauczyciele akademiccy są opłacani także za prowadzenie dodatkowych wykładów o ograniczonej liczbie godzin, konsulting, uczestnictwo w realizacji kontraktów badawczych etc. Kontrakty badawcze są zawierane przez uniwersytet, który otrzymuje środki, zachowując dla siebie ich część na koszty ogólne i inne koszty oraz wypłaca wykonawcom kontraktu honoraria, zgodnie z zawartym uzgodnieniem.

Płace podstawowe brutto profesorów kategorii A, B i C z tenure, wyrażone w euro, wynoszą odpowiednio: 31 500, 25 500, 21 500. Na podstawie danych zebranych z kilku uniwersytetów łączne zarobki tej kategorii profesorów z tenure nie obejmujące jednak dodatków funkcyjnych i dochodów z tytułu wykonywania projektów badawczych wynosiły w 1999 r. odpowiednio: 42 800, 32 200, 24 400. Z danych rządowych dostępnych w agencji Unii Europejskiej Eurydice roczna minimalna płaca brutto na stanowisku profesora kategorii B (titular de universidad) wynosi 22 661 euro, a maksymalna 49 908 euro, przy czym ostatnia liczba dotyczy profesora po 30 latach pracy, zajmującego stanowisko kierownika departamentu. Płaca profesora emerytowanego jest porównywalna z emeryturą.

OCZEKIWANIE ZMIANY

Rosnąca liczba nauczycieli akademickich bez tenure, z których wielu posiada wysokie kwalifikacje zdobyte w krajowych i zagranicznych uniwersytetach, staje się potencjalnym źródłem konfliktów i napięć w uniwersytetach. Obowiązujący obecnie mechanizm doboru profesorów doprowadził do trendu, który faworyzuje własnych kandydatów. Władze centralne postanowiły to skorygować poprzez opracowanie bardziej otwartego systemu selekcji. W związku z tym zaproponowano nowelizację ustawy LRU i chociaż nie osiągnięto niezbędnego konsensusu, to dwa elementy zawarte w projekcie nowelizacji wydają się kluczowe. Pierwszy dotyczy ograniczenia do jednej osoby udziału zainteresowanego uniwersytetu w składach komitetów selekcji profesorów, drugi natomiast proponuje ustanowienie nowej ścieżki kariery akademickiej poprzez ustanowienie stanowisk z tenure, ale bez statusu urzędnika państwowego.

Dr Ryszard Mosakowski jest adiunktem Politechniki Gdańskiej i wiceprzewodniczącym Krajowej Sekcji Nauki NSZZ „Solidarność” oraz członkiem Rady Europejskiej Education International.

Komentarze