Punkt odniesienia

Z prac KRASP

Europa potrzebuje silnego środowiska akademickiego. Jest ono 
niezbędne do realizacji dynamicznej i konkurencyjnej w skali 
globalnej gospodarki, zapewniającej zrównoważony rozwój.

Franciszek Ziejka

W lutym br. Komisja Europejska opublikowała dokument The role of universities in the Europe of knowledge. Jest to pierwszy od ponad 10 lat oficjalny dokument Komisji poświęcony w całości zagadnieniom szkolnictwa wyższego. Intencją jego autorów jest zapoczątkowanie politycznej debaty na temat roli szkół wyższych w społeczeństwie opartym na wiedzy i warunków, jakie muszą być spełnione, aby uczelnie mogły efektywnie realizować powierzone im zadania.

 Myśl przewodnia dokumentu sprowadza się do stwierdzenia, że Europa potrzebuje silnego środowiska akademickiego. Jest ono niezbędne do realizacji przedstawionej przez premierów krajów UE na szczycie w Lizbonie w 2000 r. wizji stworzenia w Europie najbardziej dynamicznej i konkurencyjnej w skali globalnej gospodarki, zapewniającej zrównoważony rozwój, charakteryzujący się m.in. poprawą warunków zatrudnienia i harmonią społeczną. Znaczenie edukacji w tym procesie szefowie rządów określili wyraźnie w 2002 r., formułując postulat, aby europejski system kształcenia stał się do 2010 r. „punktem odniesienia w skali światowej”.

Dokument Komisji określa miejsce i rolę uczelni w społeczeństwie i w nowoczesnej gospodarce, przedstawia „europejską wizję” ich funkcjonowania, analizuje wyzwania i potencjalne zagrożenia oraz wymienia zagadnienia, które powinny stać się przedmiotem publicznej dyskusji i odpowiednich działań wspólnoty europejskiej oraz poszczególnych krajów. Są wśród nich kwestie o fundamentalnym znaczeniu, takie jak: „W jaki sposób zapewnić uczelniom stały dopływ niezbędnych środków finansowych i zagwarantować, że będą one wydawane efektywnie?”, „Jak zapewnić autonomię i profesjonalizm w sprawach akademickich i w zarządzaniu?”, „Jak doprowadzić do koncentracji zasobów umożliwiającej osiągnięcia na poziomie światowym?”, „Jak wymusić bliższą współpracę uczelni z podmiotami gospodarczymi i usprawnić przepływ wiedzy tworzonej na uczelniach?”, „Jak spowodować, aby działalność uczelni lepiej służyła celom społeczności lokalnych?”, czy wreszcie „Jak zwiększyć atrakcyjność uczelni europejskich wśród kandydatów na studentów i naukowców?”. W dokumencie podjęto próbę częściowej odpowiedzi na niektóre z tych pytań, jednak wiele kwestii pozostawiono bez komentarza.

NORMY POD PRESJĄ

W dniach 27-28 marca br. dokument Komisji był jednym z tematów obrad Council of the European University Association, ciała, którego członkami są przewodniczący krajowych konferencji rektorów, a następnie Zgromadzenia Plenarnego EUA, w którego posiedzeniu uczestniczyło ponad 200 rektorów, w tym reprezentanci 15 polskich uczelni będących członkami EUA. We wprowadzeniu do dyskusji Eric Froment, przewodniczący EUA stwierdził m.in., że – niezależnie od specyfiki poszczególnych krajów – w Europie muszą obowiązywać pewne normy dotyczące środowiska akademickiego, których nie można naruszyć pod presją doraźnych celów politycznych i ekonomicznych. W związku z tym konieczne jest utrzymanie odpowiednio silnej pozycji szkół wyższych, gwarantującej możliwość skutecznego przeciwstawienia się zakusom polityków, traktujących uczelnie – a przynajmniej większość z nich – wyłącznie jako dostarczycieli absolwentów i oceniających je według wielkości tak rozumianej „produkcji”. W szczególności, uzyskana niekiedy olbrzymim wysiłkiem społeczności akademickiej poprawa efektywności funkcjonowania uczelni nie może być pretekstem do obniżenia ich finansowania ze środków publicznych.

Dokument Komisji, odwołujący się do wizji społeczeństwa opartego na wiedzy, w naturalny sposób prowokuje debatę na temat badań naukowych prowadzonych w uczelniach. Odbyła się ona w ramach konferencji „The Role of Universities in the European Research Area”, pomyślanej jako kontynuacja obrad Zgromadzenia Plenarnego EUA.

W trakcie wystąpień plenarnych i dyskusji podkreślano nierozerwalny związek kształcenia i badań naukowych, upatrując w badaniach nie tylko warunek nowoczesnego, problemowo zorientowanego nauczania na wysokim poziomie, lecz także gwarancję autonomii i wolności akademickiej oraz demokratycznego rozwoju całego społeczeństwa.

Wielokrotnie odwoływano się do sformułowanego w 2002 r. przez premierów krajów UE postulatu zwiększenia do 2010 r. nakładów na badania naukowe do wymiaru 3 proc. PKB (obecnie w krajach UE przeznacza się na ten cel średnio 1,93 proc. PKB, z czego tylko nieco ponad jedną trzecią stanowią środki budżetowe). W ocenie Komisji Europejskiej realizacja tego postulatu będzie wymagała zatrudnienia do 2010 r. ok. 500 tys. nowych pracowników naukowych. Ich wykształcenie jest jednym z trudniejszych zadań, przed którymi stoi obecnie europejskie szkolnictwo wyższe.

Niektórzy z dyskutantów powątpiewali w realność planowanego wzrostu nakładów na badania naukowe, uzależnionego od decyzji poszczególnych krajów, jedyną szansę realizacji zamierzonych celów widząc w stworzeniu specjalnego programu unijnego, działającego na zasadach zbliżonych do Wspólnej Polityki Rolnej. Rozważana w środowisku akademickim i popierana przez Komisję Europejską inicjatywa powołania European Research Council, zdaniem uczestników konferencji, mogłaby służyć temu celowi, pod warunkiem wszakże dopływu „świeżych zasobów finansowych”, a nie przeznaczenia na funkcjonowanie tej instytucji części środków przypisanych obecnie w budżetach poszczególnych krajów na badania naukowe.

Na podstawie dotychczasowego przebiegu dyskusji EUA przygotuje i przekaże Komisji Europejskiej na początku maja br. oficjalne stanowisko dotyczące dokumentu The role of universities in the Europe of knowledge. Spodziewane są również oficjalne reakcje rządów poszczególnych krajów. Nie umniejsza to możliwości i potrzeby przekazywania opinii na temat treści tego dokumentu przez inne gremia – krajowe konferencje rektorów, inne organizacje działające w obszarze szkolnictwa wyższego, poszczególne uczelnie, a nawet indywidualnych członków społeczności akademickiej. KRASP planuje przygotowanie stanowiska wskazującego m.in. na specyficzne uwarunkowania działalności szkół wyższych w krajach Europy Środkowej i Wschodniej.

Komentarze