Od czasu pracy Ogrodzińskiego nie doczekaliśmy się
nowoczesnej syntezy dziejów piśmiennictwa śląskiego.

Dariusz Rott

W ostatnich miesiącach przed wybuchem drugiej wojny światowej do druku oddano pierwsze partie syntezy autorstwa Wincentego Ogrodzińskiego, zatytułowanej Dzieje piśmiennictwa śląskiego, obejmującej dawną literaturę polską na Śląsku. Musiało jednak minąć aż siedem lat, aby światło dzienne ujrzało pierwsze wydanie książki, syntezy wieloletnich badań jej autora, która stanowi do dzisiaj lekturę obowiązkową (konieczną, acz nie wystarczającą) wszystkich badaczy dziejów piśmiennictwa na Śląsku i której, jak dotąd, nie zastąpiła żadna nowoczesna historia literatury śląskiej.

Zanim jednak doszło do powstania syntezy, Ogrodziński jako pierwszy przeszedł przez wszystkie etapy badań śląskoznawczych w zakresie piśmiennictwa: zdefiniował dyscyplinę badawczą, odbywał podróże badawcze, archiwalne kwerendy, publikował edycje tekstów, popularyzował wiedzę i stworzył obszerną syntezę. Pozwoliło to Julianowi Lewańskiemu określić autora Dziejów piśmiennictwa śląskiego mianem „pierwszego uczonego na Śląsku”.

W 1908 roku Ogrodziński ukończył filologię polską i filologię klasyczną w Uniwersytecie Jagiellońskim. Wśród jego mistrzów znaleźli się m.in. profesorowie Kazimierz Morawski i Stanisław Tarnowski. To właśnie kontakt z tymi wykładowcami wpłynął na zainteresowanie Ogrodzińskiego metodą biograficzną i dążeniem do zebrania możliwie wielu faktów. Swoje badania opierał on na archiwaliach, odbywał liczne wyprawy naukowe, częste kwerendy w bibliotekach, prowadził bogatą korespondencję naukową.

Do Katowic, stolicy województwa śląskiego, przybył w 1924 roku i od razu aktywnie wpisał się w intelektualny pejzaż miasta, które pod koniec lat dwudziestych i w latach trzydziestych przeżywało okres dynamicznego rozwoju urbanistycznego, społecznego, kulturalnego i naukowego. Zaangażował się zwłaszcza w działalność różnych kół i stowarzyszeń naukowych. Założył Koło Filologiczne oraz Koło Polonistów, które grupowały głównie przedstawicieli środowisk nauczycielskich. Kiedy w 1933 roku powołano Stowarzyszenie Instytut Śląski, którego celem była m. in. „działalność naukowa w zakresie zagadnień odnoszących się do ziemi i spraw śląskich” oraz „gromadzenie istniejącego materiału naukowego i wiedzy o Śląsku”, Ogrodziński niezwykle aktywnie włączył się w jego prace.

W wydanej w 1936 roku pracy zbiorowej, zatytułowanej Stan i potrzeby nauki polskiej o Śląsku, opublikował rozprawę Stan i potrzeby nauki polskiej w zakresie piśmiennictwa śląskiego. Był to pierwszy całościowy program badań nad tym zjawiskiem literackim. Ogrodziński wprowadził tutaj również ważne i naukowo „nośne” pojęcie „polskiego kręgu kulturalnego” (orbis Polonus). O znaczeniu tej rozprawy cytowany już Julian Lewański pisał: Pierwszy raz na Śląsku ręką naukowca pomierzono drogę przebytą, wyznaczono dalszą, sprawdzono i opisano sam przedmiot badań. Rozprawa była zaledwie „uwerturą” do syntezy Ogrodzińskiego pt. Dzieje piśmiennictwa śląskiego.

Jednym z najważniejszych dokonań edytorskich Instytutu Śląskiego była inicjatywa wydawania Biblioteki Pisarzy Śląskich. Choć wybuch wojny uniemożliwił realizację wielu ambitnych zamierzeń (nie udało się wydać np. Księgi henrykowskiej i Benedykta Polaka Podróży do Tartarii), to jednak udało się przybliżyć czytelnikom dzieło Walentego Roździeńskiego Officina ferraria oraz utwory Norberta Bonczyka i Karola Miarki. Sam Ogrodziński, w serii Biblioteka Pisarzy Śląskich, opublikował Naukę domową i wyjątki z Agendy Jerzego Bocka oraz Kuźnic śląskich i kopalń opis i oznaczenie krótkie Krzysztofa Wintera. O edycjach tych wybitny filolog klasyczny oraz historyk literatury antycznej i średniowiecznej, Ryszard Gansiniec, pisał: Opracowania te przynoszą to, czego się od filologa spodziewać można było: wiadomości o autorze, ustalenie i historię tekstu z wieloma szczegółami, z aparatem odsyłaczy i pogranicznych informacji, nieco danych o wpływach i zależnościach, niewiele ocen.

Synteza dojrzewała w nim powoli. Wcześniej był autorem licznych rozpraw, recenzji i omówień, biogramów w Polskim Słowniku Biograficznym. Przywołał z mroków zapomnienia takie postacie dawnego piśmiennictwa polskiego na Śląsku, jak Jerzy Bock, Franciszek Faber i Krzysztof Winter. Dzieje piśmiennictwa śląskiego były tworzone przez jednego autora, a nie liczny zespół badaczy. Skład drukarski pracy ukończony został w sierpniu 1939 roku i uległ całkowitemu zniszczeniu po wybuchu wojny. Autorowi udało się uratować odbitkę korektową swej pracy, nad którą pracował podczas okupacji i tuż po wyzwoleniu, w warunkach znacznie utrudnionego dostępu do źródeł. Ciężka choroba (rak krtani) i przedwczesna śmierć Ogrodzińskiego wpłynęły na fakt, iż jego synteza, będąca swoistym repetytorium piśmiennictwa śląskiego, nie została w pełni dokończona, skorygowana i uzupełniona, a jej pierwsze wydanie ujrzało światło dzienne już po śmierci autora w 1946 roku. Od czasu pracy Ogrodzińskiego nie doczekaliśmy się nowoczesnej syntezy dziejów piśmiennictwa śląskiego – to wyzwanie dla kolejnych pokoleń badaczy-śląskoznawców.

Dr Dariusz Rott, historyk literatury staropolskiej oraz badacz dawnego piśmiennictwa na Śląsku, jest adiunktem na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach oraz redaktorem naczelnym półrocznika „Pallas Silesia”.

Uwagi.