Państwo określa ogólne cele i ramy ekonomiczne,
a decyzje o tym, czego i jak nauczać są podejmowane lokalnie.

Nina Kowalewska

Historia szwedzkich uniwersytetów sięga ponad pięciu stuleci wstecz. Pierwszy uniwersytet powstał w 1477 w Uppsali. W okresie ekspansji szwedzkiej w XVII wieku stworzono uniwersytet w Dorpacie (Tartu), w dzisiejszej Estonii i w Abo (Turku), w Finlandii. Celem powstania tych uniwersytetów było wprowadzenie szwedzkiej kultury i administracji na nowo przyłączonych terenach. W tym samym celu powstał uniwersytet w Lund, w 1668 roku, po przyłączeniu Skanii (południowej Szwecji), która przedtem należała do Danii. W XIX wieku powstały szkoły wyższe w dwóch największych miastach – Sztokholmie i G?teborgu. W latach 50. uzyskały one status uniwersytetów. Umea, na północy kraju, otrzymała swój uniwersytet w 1965 roku, Link?ping w 1975 a uniwersytet rolniczy powstał w wyniku połączenia kilku samodzielnych wyższych uczelni w tym samym roku. Nowe uczelnie powstają nadal. Do najnowszych należy zalążek drugiego uniwersytetu w Sztokholmie, wyższa szkoła w S?dert?rn, która zaczęła działalność rok temu i wyższa uczelnia w Malm?, którą otwarto jesienią 1997 roku.

W Szwecji istnieją trzy typy uczelni, podlegające temu samemu prawu i przepisom o szkolnictwie wyższym: uniwersytety, wyższe uczelnie specjalistyczne o wąskim profilu i szkoły wyższe. Uczelnie, którym państwo gwarantuje długoplanowe dotacje na badania naukowe, posiadają tzw. fakultety. Fakultet obejmuje szeroko pojętą dziedzinę wiedzy, np. nauki społeczne, humanistyczne itp. Doktoraty mogą być nadawane tylko przez fakultety. Uczelnie mogą się starać o przyznanie nazwy uniwersytetu, która jest nadawana przez rząd po szczegółowej ocenie poziomu akademickiego. W Szwecji istnieje 10 uniwersytetów. Pod koniec 1996 roku szkoła wyższa w Lulea zmieniła oficjalnie nazwę na uniwersytet techniczny, który ma fakultet nauk filozoficznych i technicznych. Największy jest uniwersytet w Lund, który ma 8 fakultetów, włączając w to fakultet techniczny (czyli odpowiednik politechniki), medyczny, teologiczny i 27 500 studentów. W Sztokholmie uniwersytet obejmuje cztery fakultety: matematyczno-przyrodniczy, humanistyczny, społeczny i prawa. Fakultet techniczny tworzy samodzielna Królewska Wyższa Szkoła Techniczna w Sztokholmie, a Karolinska Insitutet ma fakultet medyczny. Obie uczelnie otrzymały w 1997 roku status uniwersytetu, ale wolały zatrzymać swoje stare, tradycyjne nazwy. Trzy uczelnie niepaństwowe, prestiżowa Wyższa Szkoła Handlowa w Sztokholmie, Wyższa Szkoła Techniczna Chalmers w G?teborgu i Wyższa Szkoła w J?nk?ping też mogą nadawać doktoraty. Cztery uczelnie są sklasyfikowane jako specjalistyczne. Oprócz tego istnieje w Szwecji ponad 50 innych szkół wyższych. W 1997 przyznano wielu z nich długofalowe dotacje na badania naukowe. Fakultety uniwersyteckie mają obowiązek współpracy z okolicznymi szkołami wyższymi. Można robić w nich doktorat, potem oficjalnie nadany przez uniwersytet. Uczelni niepaństwowych jest kilka, poza trzema wyżej wymienionymi są też trzy uczelnie teologiczne oraz kilka innych instytucji, które mają prawo nadawania pojedynczych dyplomów.

PRZEMIANY W SZKOLNICTWIE WYŻSZYM

Szkolnictwo wyższe przeszło dwie radykalne reformy. W 1977 roku zebrano całe kształcenie policealne pod jednym pojęciem szkolnictwa wyższego, w którym obowiązują jednakowe prawa i przepisy. Nie ma więc w Szwecji podziału na wyższe szkoły zawodowe i uczelnie o charakterze akademickim. Między 1977 a 1993 rokiem działalność szkół wyższych była szczegółowo regulowana przez rząd i parlament. Państwo decydowało, jakie kierunki studiów mogą istnieć w każdej z uczelni, ilu studentów ma być corocznie przyjmowanych. Centralnie ustalano też programy studiów i jakość dyplomów nadawanych absolwentom każdego kierunku. Charakterystyczne dla systemu było ukierunkowanie na przygotowanie do konkretnego zawodu, zgodnie z potrzebami rynku pracy. Reforma z 1993 roku nadaje szkołom wyższym bardzo daleko posuniętą niezależność. Państwo określa ogólne cele i ramy ekonomiczne, a decyzje o tym, czego i jak nauczać są podejmowane lokalnie. Uczelnie same też decydują o utworzeniu nowych etatów nauczycielskich, z pewnymi ograniczeniami dotyczącymi nowych profesur w uczelniach bez fakultetów. W ramach reformy wprowadzono też ustawę dotyczącą dyplomów ukończenia studiów. Uczelnie otrzymują prawa nadawania dyplomów, ale drogę do ich uzyskania wybierają same. Studenci uzyskali też duże możliwości wyboru kursów.

STEROWANIE SZKOLNICTWEM WYŻSZYM

Rząd i parlament mają ogólną pieczę nad szkolnictwem wyższym. Typowy dla szwedzkiego systemu administracji państwowej jest fakt podziału odpowiedzialności między niewielkimi ministerstwami i centralnymi urzędami. Uczelnie są samodzielnymi jednostkami podlegającymi bezpośrednio rządowi. Prócz tego istnieje szereg instytucji, które są związane ze sprawami szkolnictwa wyższego, jak: Centralny Urząd ds. Szkół Wyższych (National Agency for Higher Education), którego zadaniem jest m.in. nadzór nad uczelniami i wspieranie rozwoju szkolnictwa wyższego. Ocena jakości i sprawozdania o stanie kształcenia i badań naukowych, rozwój pedagogiczny, współpraca i wymiana międzynarodowa, przydzielanie prawa nadawania dyplomów (rodzaj akredytacji) są środkami do tego używanymi; Centralny Urząd ds. Usług dla Szkolnictwa Wyższego, finansowany przez uczelnie, administruje przyjęciami na studia; Centralny Urząd Pomocy Studentom jest odpowiedzialny za sprawy socjalne i wypłaca stypendia i pożyczki.

ORGANIZACJA UCZELNI

Według prawa o szkolnictwie wyższym, każda uczelnia państwowa ma mieć radę nadzorczą, składającą się z 14 osób, z których większość jest mianowana przez rząd. Kadra nauczycielska i studenci sami wyznaczają swoich reprezentantów. Rada nadzorcza proponuje kandydata na rektora, który jest mianowany przez rząd na okres sześciu lat. Rektor jest przewodniczącym rady, aczkolwiek proponuje się, aby to zmienić. Uniwersytety i uczelnie posiadające fakultet muszą też mieć radę fakultetu. Pozostałe sprawy organizacyjne nie są prawnie regulowane i mogą być rozstrzygane przez same uczelnie.

Według ustawy o szkolnictwie wyższym, w uczelni mogą być stworzone następujące etaty akademickie: profesor, wykładowca, adiunkt – etaty stałe oraz forskarassistent (tłumaczony jako assistent professor), który jest wyznaczany maksymalnie na sześć lat. Aby zostać forskarassistent lub wykładowcą trzeba mieć doktorat. Na profesurę „wystarczy” mieć odpowiednie kwalifikacje, doktorat nie jest konieczny. Etaty są obsadzane po ogłoszeniu konkursu, często w prasie szwedzkiej i zagranicznej. Konkurs rozstrzyga się m.in. po uzyskaniu opinii niezależnych ekspertów, w przypadku profesur – najczęściej też zagranicznych. Rada nadzorcza uczelni stwarza i obsadza etaty profesora. Rząd też może stwarzać i dotować nowe etaty. W Szwecji jest blisko 2 tys. profesorów.

FINANSOWANIE STUDIÓW WYŻSZYCH

Po reformie 1993 roku dotacje na studia podstawowe są przydzielane w zależności od liczby przyjętych studentów, jak i od wyników w nauce. Celem jest zachęcanie uczelni do stwarzania kierunków, na które istnieje zapotrzebowanie. Stwarza to też konkurencję o dobrych studentów. Uczelnie zawierają z państwem trzyletnie umowy określające maksymalną liczbę miejsc na studiach. Te same zasady finansowania dotyczą szkół państwowych, jak i uznanych przez państwo szkół niepaństwowych.

Sumy przydzielane na każde miejsce zależą od dziedziny wiedzy i w roku 1997 wahały się (w przybliżeniu, w przeliczeniu na złote) od 11 tys. na studenta, który zaliczył rok na studiach humanistycznych, do ponad 40 tys. na medycynie.

ORGANIZACJA PROGRAMÓW STUDIÓW

Wszystkie studia podstawowe ułożone są z modułów – kursów. Uczelnie mogą studentom proponować pewne zestawy kursów prowadzących do dyplomu, zostawiając zawsze mniejszą lub większą możliwość wyboru. Student może też sam dobierać sobie kursy. Już na początku lat 70. wprowadzono punkty kredytowe. Jeden punkt odpowiada tygodniowi nauki w pełnym wymiarze godzin, włączając pracę własną. Jeden rok akademicki obejmuje 40 punktów. Tak więc szwedzki punkt kredytowy odpowiada 1,5 punktu ECTS. Każdy kurs daje określoną liczbę punktów.

Centralny Urząd ds. Szkół Wyższych ma rolę akredytującą i decyduje, które uczelnie mogą nadawać poszczególne dyplomy. Rząd postanowił, że w Szwecji mogą być nadawane następujące ogólne dyplomy ukończenia studiów wyższych: dyplom ukończenia studiów (H?gskoleexamen), który można uzyskać po zaliczeniu 80 punktów kredytowych. Wszystkie szkoły wyższe mają prawo go nadawać; dyplom kandydata (Kandidatexamen) można otrzymać po zaliczeniu 120 punktów kredytowych, z czego co najmniej 60 punktów (wliczając 10-punktową samodzielną pracę końcową) z jednego i tego samego przedmiotu. Dyplom kandydata daje prawo ubiegania się o studia doktoranckie; dyplom magistra (Magisterexamen) wymaga uzyskania 160 punktów, z czego co najmniej 80 punktów i praca w wymiarze 20 punktów (lub 10 + 10) z głównego przedmiotu. Studenci, którzy decydują się na dyplom magisterski nie muszą po drodze uzyskać stopnia kandydata.

Poza dyplomami ogólnymi istnieje też około 50 dyplomów, które dają przygotowanie do konkretnego zawodu a wymagają zaliczenia 40-220 punktów. Dla każdego z tych dyplomów rząd ustalił szczegółowe wymagania, które muszą być spełnione. Przykładami są np.: dyplom pielęgniarki i lekarza, inżynierów (dwa poziomy), nauczyciela, prawnika, kapitana statku.

Studiuje się w Szwecji na dwa różne sposoby – albo po kilka przedmiotów równolegle (głównie wydziały techniczne), albo każdy przedmiot po kolei (na wydziałach humanistycznych, społecznych i nauk ścisłych), np. przez cały semestr tylko historię lub matematykę.

KTO MOŻE STUDIOWAĆ I ZA CO?

Aby studiować w Szwecji, trzeba spełnić zarówno ogólne, jak i specyficzne wymagania przyjęcia na studia. Wymogi ogólne obowiązują w całym szkolnictwie wyższym i spełnia je każdy, kto ukończył szwedzkie nowe gimnazjum (po 1996 roku), porównywalne stare gimnazjum lub szkołę średnią za granicą. Obowiązuje też znajomość języka szwedzkiego i angielskiego, odpowiadająca 8 latom nauki.

Poza tym, starający się o przyjęcie na studia musi spełnić wymogi specyficzne, w zależności od przedmiotu, który chce studiować. W przypadku studiów technicznych wymagane jest np. ukończenie kierunku nauk ścisłych z gimnazjum, włączając najbardziej zaawansowany kurs z matematyki. Rusycystyka wymaga natomiast trzech lat rosyjskiego i zaawansowanego kursu szwedzkiego z gimnazjum. Ci, którzy wybrali nieodpowiedni kierunek lub język w gimnazjum, mogą uzupełnić braki w szkołach dla dorosłych.

Gdy liczba starających się jest wyższa od liczby miejsc, wybór jest dokonywany na zasadzie konkursu stopni ze szkoły średniej albo też wyników uzyskanych w ogólnopaństwowym teście, badającym ogólne uzdolnienia. Test ten jest dobrowolny i wspólny dla wszystkich kierunków studiów. Staje do niego corocznie ponad 140 tys. osób. Test bada logiczne myślenie, zrozumienie tekstu po szwedzku i angielsku oraz zasób szwedzkich słów. Na każdym kierunku co najmniej 1/3 miejsc musi być obsadzona na zasadzie konkursu stopni i również co najmniej 1/3 według wyników testu. Poza kierunkami artystycznymi w Szwecji nie ma egzaminów wstępnych.

Do najpopularniejszych aktualnie kierunków należą: dziennikarstwo, psychologia, medycyna, studia w Wyższej Szkole Handlowej, prawo i niektóre studia techniczne.

Według prawa o szkolnictwie wyższym, wszystkie studia wyższe są bezpłatne, zarówno w uczelniach państwowych, jak i niepaństwowych. Zasada ta jest bardzo ściśle przestrzegana i pilnowana przez silne organizacje studenckie. Jedyną opłatą jest składka na rzecz organizacji studenckiej, do której przynależność jest obowiązkowa.

Aby się utrzymać w okresie studiów, student ma prawo do pomocy państwowej, która składa się z dwóch części: około 1/3 stanowi stypendium przysługujące wszystkim studentom, resztę – pożyczka na dogodnych warunkach. Suma ta wystarcza na utrzymanie się poza domem rodzinnym. Wysokość pomocy nie jest zależna od dochodów rodziców, ale jest zmniejszana w zależności od dochodów samego studenta. Jest też uwarunkowana wynikami w nauce.

LICZBY I TENDENCJE

W roku akademickim 1995/96 rozpoczęło studia na I roku 66 300 studentów, 31 570 uzyskało dyplomy ukończenia studiów, 1600 tytuły doktora. 285 000 studentów było wpisanych na studia. Liczba miejsc ma poważnie wzrosnąć przez najbliższe lata – o około 60 000 między rokiem 1997 a 2000. Obecne wysokie bezrobocie ma wpływ na tę decyzję. Liczba doktoratów wzrasta, w roku 1990 uzyskano ich 1000, w 1995 już 1500. Koszty szkolnictwa wyższego wyniosły 34,7 mld koron (około 14 mld zł). Szwecja szczyci się tym, że 25 proc. siły roboczej ma za sobą studia wyższe.

Napływ studentów na studia ścisłe i techniczne jest dosyć słaby. Powodem jest m.in. fakt, że niewielu uczniów decyduje się na wybór kierunku matematyczno-przyrodniczego w gimnazjum. W ostatnich latach stworzono rok przygotowawczy na studia ścisłe i techniczne, a dla starszych kandydatów są nawet możliwości uzyskania specjalnych, nieodpłatnych stypendiów na uzupełnienie przedmiotów ścisłych.

Nina Kowalewska jest pracownikiem działu międzynarodowego w H?gskoleverket (National Agency for Higher Education) w Sztokholmie, gdzie odpowiada m.in. za uznawanie polskich dyplomów studiów wyższych.

Uwagi.