Strona g堯wna „Forum Akademickiego”

Archiwum z roku 1999

Spis tre軼i numeru 6/1999

Cz這wiek niezwyk造
Poprzedni Nast瘼ny

Konstrukcja psychiczna nadcz這wieka jest zawsze ta sama, bez wzgl璠u na kolor
sztandaru, kt鏎y nad nim powiewa. Okre郵a on sam siebie nie poprzez to,
co 陰czy go z reszt ludzi, lecz poprzez to, co go z nimi dzieli.

Piotr Sk鏎zy雟ki

Zosta貫m wypisany z diagnoz
"psychopatia kr璕u paranoidalnego w stadium kompensacji".
W. Bukowski, I powraca wiatr...


Fot. Stefan Ciechan

Dla filozofii marksistowskiej - jak zwr鏂i uwag Bronis豉w ζgowski - idea貫m jest w istocie wsp鏊nota pierwotna. Marksizm, twierdz帷, 瞠 natura ludzka jest zmienna, po這篡 fundamenty pod homo sovieticus, istot zastyg陰, zredukowan do paru odruch闚. Mo積a j bowiem opisa w kategoriach psychiatrycznych, jako ofiar wrodzonej ju prawie nerwicy reaktywnej - wiecznego l瘯u i wszczepionej g喚boko potrzeby posiadania kogo, kto wyda rozkaz, potrzeby obecnej zreszt w Rosji ju przed rewolucj (Szestow wola 鈍iat z Bogiem z造m ni bez Boga). Marks nigdy nie zaakceptowa nowoczesnego rozumienia cz這wieka jako wolnego obywatela demokratycznej spo貫czno軼i, wed逝g niego, cz這wiek winien d捫y do komunizmu, nie do poprawy swego prywatnego losu. Je郵i przypomnimy sobie teraz wra瞠nie niedojrza這軼i, jakie emanuje z wszelkich utopijnych projekt闚, na kt鏎ych Marks budowa swoje my郵owe konstrukcje, nie zaskoczy nas ju fakt, jak dobrze poni窺zy opis - podany za ksi捫k Piageta Rozw鎩 ocen moralnych u dziecka - pasuje do spo貫cze雟twa socjalizmu realnego (my郵 naturalnie o ko鎍owym akapicie): Nikt tak g喚boko jak Durkheim nie przenikn掖 i nie zanalizowa rozwoju i zaniku obowi您uj帷ego konformizmu. W spo貫cze雟twach typu segmentarycznego - m闚i Durkheim - konformizm dochodzi do szczytu: ka盥a grupa spo貫czna jest zamkni皻a w sobie, wszystkie jednostki s identyczne, poza r騜nicami wynikaj帷ymi z wieku; tradycja k豉dzie si zatem ca造m swoim ci篹arem na 鈍iadomo嗆 ka盥ego. Wraz z powi瘯szeniem si obj皻o軼i i g瘰to軼i spo貫cze雟tw natomiast, zerwane zostaj bariery klanowe, lokalne konformizmy zacieraj si wskutek tej fuzji, jednostki wymykaj si spod ich nadzoru. Wynikaj帷y w spos鏏 konieczny z tego wzrostu g瘰to軼i spo貫czny podzia pracy r騜nicuje psychicznie jednostki (...).

Czy analiza ta stosuje si do badanych przez nas spo貫cze雟tw dzieci璚ych? Pod pewnymi wzgl璠ami z pewno軼i. Istnieje pokrewie雟two mi璠zy segmentaryczn czy mechaniczn solidarno軼i [w znaczeniu socjologicznym - P.S.] a spo貫cze雟twami dzieci w wieku 5-8 lat. W tych przej軼iowych i izolowanych od siebie ugrupowaniach, tak jak w zorganizowanych klanach, jednostka nie jest zr騜nicowana. 砰cie spo貫czne i 篡cie indywidualne stanowi jedno嗆 [moje podkre郵enie - P.S.]. Sugestia i na郵adownictwo panuje wszechw豉dnie. Jednostki s mi璠zy sob zr闚nane, pozostaj jedynie r騜nice presti簑, zale積e od wieku. Tradycyjna regu豉 jest przymusowa, konformizm obowi您uj帷y.

TO NIE PRZYPADEK

Odrzucenie chrze軼ija雟twa, pogard dla koncepcji "umowy spo貫cznej" i praw cz這wieka, szyderstwa z "bur簑azyjnej" moralno軼i, przekonanie, 瞠 natur ludzk mo積a kszta速owa i wreszcie akceptacj przemocy - wszystkie te pogl康y Marks dzieli z innym niemieckim filozofem, od kt鏎ego jego spadkobiercy b璠 si od瞠gnywa jak od si造 nieczystej - z Nietzschem.

To nie przypadek. Kim瞠 jest bowiem komunista, je郵i nie nadcz這wiekiem powo豉nym do tego, by przewodzi innym? A konstrukcja psychiczna nadcz這wieka jest zawsze ta sama, bez wzgl璠u na kolor sztandaru, kt鏎y nad nim powiewa. Okre郵a sam siebie nie poprzez to, co 陰czy go z reszt ludzi, lecz poprzez to, co go z nimi dzieli. Na samym pocz徠ku wybra wewn皻rzn samotno嗆 i nauczy si pogardza opiniami innych. Jedyny problem, kt鏎y zajmuje go od tej pory, to kwestia to窺amo軼i. 疾by wygra, nie mo瞠 si, tak jak zwyczajni ludzie, poddawa sprzecznym nastrojom - musi wiedzie, czego chce i d捫y do tego z 瞠lazn wol. Skoro za stwierdza, 瞠 taki, jaki jest, jest raczej czym w rodzaju mg豉wicy uczu i konstelacji pragnie, jego pierwszym zadaniem jest zbudowa samego siebie, by "lwem po鈔鏚 baran闚", jak to okre郵i Napoleon.

To drugie, sztuczne Ja ma wi璚 zakry, zepchn望 stare. Albowiem, skoro zwyczajny, ust瘼liwy egoizm przeci皻nego cz這wieka ma si zamieni w nieugi皻y superegoizm cz這wieka niezwyk貫go, Ego musi teraz zyska nadbudow: Superego.

AUTOWIZERUNEK

Do koncepcji Superego Freud doszed w drugiej po這wie 篡cia, gdy po wielu latach terapii i rozwoju swojej teorii zacz掖 podejrzewa, i "by mo瞠 Ego jest w znacznej mierze pod鈍iadome". Superego to taki autowizerunek, jaki pacjent - i ka盥y cz這wiek - przybiera wtedy, gdy pragnie upodobni si do wzor闚 zalecanych mu przez osoby b璠帷e dla autorytetami. Racj mia Schopenhauer, gdy motywy cz這wieka podzieli mi璠zy "wol", to znaczy instynkty, a "wyobra瞠nie", czyli pewn wizj 鈍iata (i siebie). Jego "wola" to w豉郾ie Id, jego "wyobra瞠nie" to Superego. Superego to t瘰knota za sta這軼i, za konsekwencj, za porz康kiem. Id to spontaniczno嗆, to pragnienie oddania si chwili, niezwa瘸nia ani na przesz這嗆, ani na przysz這嗆. Cz這wiek nie jest niczym wi璚ej, jak ci庵le zmieniaj帷ym si rezultatem tej konfrontacji, (kt鏎a zreszt rzadko rozgrywa si na poziomie 鈍iadomo軼i), znajduje si zawsze w punkcie wyznaczonym przez wypadkow obu tych wektor闚. Zauwa禦y, jak ten podzia koresponduje ze schematem Nietzschego, wed逝g kt鏎ego dzia豉lno嗆 cz這wieka podlega albo pierwiastkowi appoli雟kiemu, racjonalnemu, albo dionizyjskiemu, czyli temu, co 篡wio這we i impulsywne.

Zar闚no pod wp造wem wniosk闚 ze swojej praktyki terapeutycznej, jak w豉snych przemy郵e opartych na studiowaniu 篡ciorys闚 wielkich ludzi (studium o Moj瞠szu i Leonardzie), Freud doszed nast瘼nie do wniosku, 瞠 ca豉 kultura, kt鏎 reprezentuje Superego jest stworzona po to, by okie透na irracjonalne i zwierz璚e Id, 瞠 jej funkcja jest zasadniczo kontrolna i represyjna. Tym samym to, co uznajemy za normy zachowa, pochodzi po prostu od wzorc闚 nagradzanych i propagowanych przez dan spo貫czno嗆 w danej sytuacji. "Zdrowie" jest tym, co w danym miejscu i czasie spo貫cznie u篡teczne, "choroba" tym, co spo貫cze雟two albo - w systemach totalnych - w豉dza uzna za wywrotowe. I tak religia, zjawisko, zdaniem Freuda, objawiaj帷e wszelkie cechy neurozy, pe軟i豉 przez d逝gi czas niezwykle wa積 rol w rozwoju cywilizacji, podtrzymuj帷 porz康ek spo貫czny, a zarazem daj帷 schronienie intelektualistom. Sumienie czy poczucie winy - twierdzi - pojawia si wtedy, gdy doznajemy niepowodze, gdy nasze pobudki egoistyczne (albo narcystyczne, jak wola to okre郵a p騧niej) natrafiaj na przeszkod nie do pokonania. Nigdy wcze郾iej. Poniewa "Ego samo jest okupowane przez libido" (czyli pragnienie przyjemno軼i, przede wszystkim seksualnej), Superego za jest wi篥niem odziedziczonych tradycji i nakaz闚 - zupe軟ie tak samo, pisa, jak neurotycy uwi瞛ieni w swoich przesz造ch do鈍iadczeniach, prze篡waj帷y je bez ko鎍a na nowo - to okazuje si, 瞠 jedyn autentyczn i autonomiczn cz窷ci naszej psychiki jest Id. Wszystko inne jest tylko konwencj, rol spo貫czn, wymuszonym obowi您kiem.

名IAT PRZESZΧ I CUDZY

W ksi捫ce The Way of Zen (1965) Alan W. Watts tak napisze na ten temat: Mamy k這poty w porozumiewaniu si ze sob, p鏦i si nie potrafimy okre郵i przez swoje role - ojciec, nauczyciel, robotnik, artysta, "r闚ny ch這p", gentleman, sportowiec itd. Czujemy, 瞠 jeste鄉y kim w takim stopniu, w jakim si uto窺amiamy z tymi stereotypami i ze zwi您anymi z nimi sposobami bycia, bo nasi towarzysze maj mniej trudno軼i ze zidentyfikowaniem nas. (...)

Jestem tak瞠 tym, co robi貫m i ta umowna wersja mojej przesz這軼i wydaje si nawet bardziej "mn" ni to "ja", kt鏎ym jestem w tej chwili.

Cz這wiek wi璚 篡je w 鈍iecie podw鎩nie obcym: przesz造m i cudzym. P造nie pewnym wy興obieniem utworzonym przez konwencje spo貫czne i w豉sne pragnienie zachowania konsekwencji, przynajmniej wobec tych, kt鏎zy decyduj o naszym losie. Zar闚no jednak bezkolizyjne stosunki z otoczeniem, jak i tzw. charakter osi庵a za cen represji impuls闚 tera幡iejszych. Jest to stan panowania rozumu nad emocjami - odwieczne zalecenie filozof闚, od Arystotelesa do Kanta. Kant zreszt s逝sznie nazwa tak postaw aktorstwem: im cz這wiek jest bardziej cywilizowany - pisa - tym lepszym jest aktorem.

Dopiero Rousseau zbuntowa si przeciw temu wzorcowi, afirmuj帷 pop璠y naturalne i nieskr瘼owane konwenansami. Wytyczonym przez niego 郵adem p鎩dzie jego najwi瘯szy wr鏬, Nietzsche. W Wiedzy radosnej napisze: Owi morali軼i, kt鏎zy najpierw z g鏎y ka膨 cz這wiekowi zdoby panowanie nad sob, wp璠zaj go przez to w osobliw chorob: ustawiczn dra磧iwo嗆, co w rodzaju 鈍ierzbu, na wszystkie naturalne sk這nno軼i i impulsy. (...)

Tak, mo瞠 dzi瘯i temu by wielki. Ale jak瞠 sta si ci篹ki dla samego siebie, jak zubo瘸造 i odci皻y od pi瘯na przypadku, kt鏎y pada na nasz dusz. A tak瞠 od wszelkiego dalszego uczenia si. Bo trzeba umie zatraci siebie na czas pewien, je郵i si chcemy nauczy czego od tego, czym sami nie jeste鄉y.

Jeszcze dobitniej wyrazi to p騧niej Gide w Immorali軼ie: Wi瘯szo嗆 naszych czyn闚 dyktuje nam nie zadowolenie z tego, 瞠 je robimy, ale konieczno嗆 na郵adowania samych siebie, przed逝瘸nia w przysz這嗆 naszej przesz這軼i. Po鈍i璚amy prawd (tzn. szczero嗆) dla ci庵這軼i, dla czysto軼i linii.

Uwagi.