Można bez przesady powiedzieć, że lipska sesja stała się jednym 
z najbardziej inspirujących spotkań, podejmujących próbę bilansu 
dorobku polskiego wychodźstwa po roku 1945.

Leszek Szaruga

Podczas tegorocznych Targów Książki w Lipsku staraniem Instytutu Polskiego, odbyła się w tym mieście sesja poświęcona dorobkowi polskiej emigracji powojennej, zatytułowana Polska i Europa 1945-1990: kryzys tożsamości europejskiej. Bilans literatury i myśli politycznej Polaków na wychodźstwie. Pomysłodawcą i moderatorem sesji był mieszkający w Berlinie politolog, współpracownik paryskiej „Kultury” i redaktor naczelny pisma „Dialog”, Basil Kerski. Cztery sesje wykładowe miały miejsce w dniach 26-27 marca, udział w nich wzięli poloniści, historycy oraz politolodzy. Szczególne znaczenie miały dwa wykłady stałych współpracowników „Kultury”: komentatora problemów niemieckich i ukraińskich Bohdana Osadczuka oraz publicysty i tłumacza (m.in. Archipelagu GUŁag), Jerzego Pomianowskiego.

WARTOŚĆ WIZJI

W centrum uwagi znalazł się – z oczywistych względów – dorobek ośrodka w Maisons-Laffitte. Widziana w perspektywie praktyki i teorii politycznej działalność skupionego wokół „Kultury” ośrodka zasługuje na szczególną uwagę nie tylko z punktu widzenia interesów narodowych Polski, lecz także ze względu na fakt, iż ośrodek ten stanowił swoistą osobliwość w życiu politycznym naszego kontynentu. Wypracowany tu w okresie tuż powojennym program, który już u schyłku lat czterdziestych – ujmując rzecz skrótowo – przewidywał rozpad Związku Sowieckiego i zjednoczenie Niemiec, można było wówczas uważać za rodzaj fikcji politycznej, mogącej co najwyżej stanowić wdzięczny materiał literacki, w żadnym jednak razie nie pasujący do koncepcji realistycznych działań politycznych.

Nic więc dziwnego, że właśnie kwestia wpływu „Kultury” paryskiej na kształtowanie się polskiej myśli politycznej stała się centralnym punktem odniesienia całej sesji. Tej właśnie problematyce poświęcony został inaugurujący sesję wykład Andrzeja Friszkego, a także wystąpienie autora niniejszej relacji, zaś zagadnieniom polityki wschodniej „Kultury” uwagę swą poświęcił Jerzy Pomianowski. Wszystkie te wystąpienia, wprost lub pośrednio, eksponowały różnicę między doraźnie pojmowaną Realpolitik a realizmem politycznym „Kultury”, na który od początku składały się dwa czynniki: nieustanne rozpoznawanie realiów oraz zarysowanie wizji politycznego działania, podporządkowanego nie „wymogom chwili” lub „sytuacyjnym koniecznościom”, lecz określonemu systemowi wartości: w tym wypadku odzyskaniu przez Polskę suwerenności i – po odzyskaniu niepodległości – doskonaleniu swej państwowości.

RACJA STANU

Ta właśnie wizyjność – której cechą było od początku uznawanie realiów i nacisk na przyszłość, zamiast trwania przy programie powrotu do przeszłości – określała różnicę między stanowiskami „Paryża” i „Londynu”. To właśnie „Kultura”, jak się okazało, wyznaczała od początku priorytety polskiej polityki. Kwestii tej poświęcony został niezwykle interesujący referat Rafała Habielskiego, który podnosił istotne zagadnienie prawnej ciągłości między II Rzeczpospolitą a przyszłą suwerenną Polską: ocalane i kultywowane przez rząd londyński instytucje polskiej państwowości, traktowane wraz z upływem czasu jedynie jako teatralne nieco symbole, w nowej sytuacji, powstałej po roku 1989, zyskały nowy wymiar – okazały się kolejnym istotnym czynnikiem określającym tożsamość polskiej państwowości. Wszystkie te zagadnienia stanowiły i nadal stanowią dla badaczy minionej epoki ważny zespół problemów praktyki i politycznych teorii okresu „zimnej wojny”, co w niezwykle interesujący sposób opisał w swym wystąpieniu Paweł Machcewicz. Jedno zdaje się nie ulegać wątpliwości: kwestie postawione już u progu epoki pojałtańskiej, sposób ich formułowania przez polską emigrację i ich rozwiązanie po roku 1989, stanowią dziś dla badaczy tego czasu przedmiot niesłychanie interesujących ustaleń. Jednym z najbardziej fascynujących zagadnień staje się w tym kontekście sprawa zdefiniowania pojęcia politycznego realizmu tak, by nie zostało ono zredukowane do podejmowania rozwiązań doraźnych.

WYMIAR HISTORIOZOFICZNY

Dodatkowej głębi wszystkim tym refleksjom przydały wypowiedzi polonistów, przede wszystkim referat Włodzimierza Boleckiego, którego celem stało się „odpolitycznienie” doświadczenia polskiej emigracji, zarówno współczesnej, jak dziewiętnastowiecznej. Zuniwersalizowanie podnoszonej tu problematyki – wskazanie, że pojawiające się w powstającej na wychodźstwie literaturze pytania dotyczące wartości życia, tak społecznego (narodowego), jak indywidualnego, miały wymiar nie tylko doraźny, lecz także wskazujący na kryzys tożsamości kultury europejskiej – pozwoliło na usytuowanie doświadczeń polskiej emigracji w przestrzeni rozważań nie tylko politologicznych, lecz przede wszystkim historiozoficznych. Szereg referatów omawiających dorobek polskiej literatury powstającej po roku 1945 poza krajem – jak choćby wypowiedź Andrzeja St. Kowalczyka poświęcona eseistyce Vincenza, Stempowskiego i Miłosza, wykład Jana Zielińskiego dotyczący Listów piórkiem Andrzeja Bobkowskiego czy wreszcie wypowiedź Jarosława Fazana o prozie emigracyjnej – stanowiło skonkretyzowanie owych teoretycznych ustaleń. W sposób niezwykle interesujący rozważania te uzupełnione zostały przez referaty polonistów niemieckich: Hansa-Christiana Treppe, Germana Ritza, Heinricha Olschowsky’ego oraz Wolfganga Schlotta, a także o wypowiedź dziennikarza Deutsche Welle, Andrzeja Stacha, który podjął się próby określenia stanowiska polskiej emigracji wobec NRD.

Można bez przesady powiedzieć, że lipska sesja stała się jednym z najbardziej inspirujących spotkań podejmujących próbę bilansu dorobku polskiego wychodźstwa po roku 1945, tym bardziej interesującą, iż osadziła doświadczenia tej emigracji w kontekście historycznym, pozwalającym na przewartościowanie politycznej teorii i praktyki europejskiej. W tej perspektywie działania polskiej emigracji stawały się probierzem tożsamości kultury europejskiej i z tego względu wydają się bardziej interesujące niż wówczas, gdy widzi się je wyłącznie jako zespół doświadczeń narodowych.

Powrót do strony głównej