Strona główna „Forum Akademickiego”

Archiwum „Forum Książki” z roku 2001

Spis treści numeru 4(25)/2001

Choć nowy statut nie ogranicza liczby członków towarzystwa, wciąż ma ono elitarny charakter.

Piotr Kieraciński

Toruńskie Towarzystwo Bibliofilów im. Joachima Lelewela postało w 1926 r. Działalność organizacyjna toruńskich bibliofilów związana jest od początku z Książnicą Miejską w Toruniu. – I tak powinno pozostać – mówi dr Tadeusz Zakrzewski, nestor bibliofilów toruńskich, wieloletni prezes TTB. Wśród siedmiu członków założycieli towarzystwa był Eugeniusz Mocarski, dyrektor Książnicy. Prezesował toruńskim bibliofilom od momentu utworzenia towarzystwa do chwili wybuchu II wojny światowej. Jego praca Książka w Toruniu do 1793 r., zamieszczona w tomie wydanym z okazji 700-lecia miasta, jest do dziś fundamentalną pozycją z zakresu studiów nad działalnością wydawniczą w Toruniu.

OCALONE ARCHIWUM

Pierwszym przełomowym wydarzeniem w dziejach TTB okazała się wojna. Michał Wieliczko-Wielicki, skarbnik TTB, który równocześnie kierował biblioteką ówczesnej Oficerskiej Szkoły Artylerii, wraz z sekretarzem towarzystwa Tadeuszem Pietrykowskim zdecydowali o oprawieniu archiwum towarzystwa w dwa tomy. Uratowała je z pożogi wojennej pracująca w Książnicy Miejskiej Janina Przybyłowa, żona jednego z założycieli TTB. Wieliczko-Wielicki zginął na froncie. Tadeusz Pietrykowski, sekretarz, TTB zginął w Katyniu. Prezes Mocarski zmarł podczas wojny w Warszawie.
Po wojnie w Toruniu pojawiła się kadra akademicka Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, która wzięła udział w odnowieniu działalności TTB. Na pierwsze powojenne spotkanie w 1945 r. J. Przybyłowa przyniosła archiwum towarzystwa. Jednym z odnowicieli TTB był Zygfryd Gardzielewski, który przez pół wieku wywierał znaczący wpływ na kształt życia wydawniczego i kulturalnego Torunia. Był on autorem opracowań graficznych ponad tysiąca wydawnictw oraz winiety toruńskiej gazety „Nowości”. Członkami TTB zostały po raz pierwszy kobiety: J. Przybyłowa i Janina Gardzielewska. Zachowano przedwojenny statut TTB, który ograniczając liczbę członków towarzystwa do 20, decydował o jego elitarnym charakterze. Na jednego z pierwszych prezesów wybrano dr. Stefana Burchardta, dyrektora Biblioteki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Okazał się on zręcznym politykiem, który potrafił przeprowadzić towarzystwo przez trudne lata stalinowskie – TTB było jedynym stowarzyszeniem bibliofilskim, które nie zawiesiło w tym czasie działalności.

TORUŃSKA ANTYKWA

Kolejny przełom wyznaczyła prezesura T. Zakrzewskiego. Doprowadził on m.in. do zmiany statutu TTB. Choć nowy statut nie ogranicza liczby członków towarzystwa, wciąż ma ono elitarny charakter – obecnie, po niedawnej śmierci Z. Gardzielewskiego, w działalności TTB uczestniczy 37 osób, a w najbardziej „ludnym” momencie było ich 42. Aby znaleźć się w gronie członków towarzystwa trzeba mieć 2 członków wprowadzających i zapewnić sobie przychylność pozostałych uczestników biesiady bibliofilskiej, podczas której wnioskuje się o przyjęcie do TTB. W okresie prezesury T. Zakrzewskiego w 1978 r. odbył się w Toruniu pierwszy zjazd bibliofilów polskich.

Pisząc o dziejach TTB nie sposób pominąć istnienia Oficyny Drukarskiej Książnicy Miejskiej. Od powstania w maju 1974 r. aż do zamknięcia w maju 1998 r. kierował nią Z. Gardzielewski, który był miłośnikiem tradycyjnej techniki drukarskiej – typografii. Stworzył on nowy wzór czcionki – antykwę toruńską. Po upadku oficyny, jej maszyny i zasób czcionek uległ rozproszeniu i zniszczeniu. Część czcionek i urządzeń uratował Janusz Tryzno z łódzkiego Muzeum Książki Artystycznej. Antykwę toruńską uratowali toruńscy bibliofile.

BIESIADY I PUBLIKACJE

Wśród członków towarzystwa można spotkać ludzi rozmaitych profesji i wykształcenia: są profesorowie wyższych uczelni, artyści, prawnicy, lekarze, dziennikarze, ale także ludzie o skromniejszym wykształceniu i bardziej prozaicznych profesji. Obok prof. Andrzeja Tomczaka, historyka kartografii, Stanisława Frankowskiego, sekretarza „Nowości” i Zefiryna Jędrzyńskiego – wieloletniego redaktora naczelnego tej gazety, Wojciecha Jakubowskiego, artysty plastyka, twórcy międzynarodowego biennale exlibrisu w Malborku, członkiem TTB jest Aleksander Kotlewski. Pełni funkcję skarbnika towarzystwa, a na co dzień pracuje w toruńskim PKS, gdzie zajmuje się gospodarką paliwową. Od dawna interesuje się toruńską książką w okresie oświecenia. Ma wspaniałą kolekcję druków i dokumentów z tamtej epoki, publikuje artykuły na ten temat, para się także projektowaniem druków publikowanych przez TTB. Jego dziełem jest projekt graficzny druku wydanego na okoliczność 75-lecia towarzystwa.

TTB jest powiązane personalnie nie tylko z Książnicą Miejską – Janina Huppenthal, była dyrektor Książnicy, jest pierwszą kobietą prezesem TTB – i UMK, ale także z Toruńskim Towarzystwem Naukowym (liczącym już ponad 125 lat) i Towarzystwem Miłośników Torunia. Na działalność towarzystwa składają się biesiady bibliofilskie – odbyło się dotychczas ok. 300 takich spotkań – połączone z prelekcjami i wykładami nt. książki, exlibrisu, działalności bibliofilskiej, wystawy książek i druków związanych z Toruniem (zazwyczaj z kolekcji członków TTB) oraz publikacje – ma ich TTB na swoim koncie 126. Każdy druk towarzystwa ozdobiony jest znaczkiem TTB, przedstawiającym profil twarzy Joachima Lelewela – autorem tego znaku był Eugeniusz Przybył, jeden z założycieli TTB.

Powrót do strony głównej