Studia za granicą

nie ma ustalonego podziału czasu pracy pomiędzy badania i nauczanie. 
Oczekuje się, że każdy nauczyciel uniwersytecki znajdzie czas i środki 
na utrzymanie i rozwój swoich kwalifikacji.

Ryszard Mosakowski

Od 1849 r. Dania jest monarchią konstytucyjną, z parlamentem jednoizbowym liczącym 179 członków. Przy liczbie ludności 5,3 mln zajmuje powierzchnię 43 tys. km2. Jest to kraj jednorodny narodowościowo, z małą mniejszością niemiecką oraz stosunkowo niewielką liczbą imigrantów. Do Danii należą również wyspy Faroe i Grenlandia, stanowiące terytoria samorządowe.

Najstarszą a jednocześnie największą instytucją naukowo-dydaktyczną w Danii jest Uniwersytet w Kopenhadze, założony w 1479 r., liczący w roku akademickim 2000/01 ok. 35 tys. studentów i 7 tys. pracowników.
System szkolnictwa wyższego w Danii obejmuje 200 stosunkowo małych uczelni, w których przeciętna liczba studentów wynosi 800, a jedna uczelnia przypada na każde 26 tys. mieszkańców. Tę ogromną, jak na tak mały kraj, liczbę szkół wyższych można podzielić na 2 sektory: uniwersytetów i kolegiów.

Sektor uniwersytecki obejmuje 12 uczelni: 5 tradycyjnych uniwersytetów, posiadających pełną gamę tradycyjnych dyscyplin akademickich, 3 specjalistyczne instytucje oferujące programy oparte na naukach przyrodniczych, 3 szkoły biznesu oraz Duńską Szkołę Królewską Farmacji. Poza tym istnieje szereg uczelni nadzorowanych przez ministra kultury, oferujących programy w zakresie szkolnictwa artystycznego. Sektor kolegiów to stosunkowo małe instytucje, które oferują studia nieakademickie ukierunkowane zawodowo, o krótkim i średnim cyklu kształcenia.

ZARZĄDZANIE W UNIWERSYTETACH

Uczelnią uniwersytecką zarządza rektor wybierany na czteroletnią kadencję spośród zatrudnionych na stałe pełnoetatowych pracowników akademickich. Do jego obowiązków należy również dbanie, aby wszystkie sprawy leżące w kompetencjach decyzyjnych lub opiniotwórczych ciał kolegialnych były tym ciałom przedstawiane, a także nadzorowanie zgodności z prawem podejmowanych przez nie decyzji. Rektor podejmuje decyzje również we wszystkich sprawach, które nie mogą czekać na wydłużony proces decyzyjny w ciałach kolegialnych. Jako swojego zastępcę posiada wicekanclerza, który uczestniczy w wykonywaniu obowiązków przysługujących rektorowi, a ponadto aparat administracyjny, kierowany przez posiadającego odpowiednie kwalifikacje dyrektora, będącego zatrudnionym na stałe urzędnikiem państwowym. Wicekanclerz przejmuje wszystkie funkcje rektora w czasie jego nieobecności.

Najwyższym ciałem kolegialnym w uczelni jest senat, składający się z przewodniczącego i 14 członków. Rektor jest ex officio członkiem senatu, poza nim w skład senatu wchodzą: 2 członków spoza uczelni powoływanych przez Duńską Radę Polityki Badawczej i Planowania oraz przewodniczącego krajowych rad doradczych szkolnictwa wyższego, 5 członków reprezentujących kierownictwo uczelni, 2 reprezentujących pracowników akademickich i nauczycieli, 2 reprezentujących pracowników technicznych i administracyjnych oraz 3 studentów. Senat czuwa nad interesem uczelni jako instytucji edukacyjnej i badawczej, określa wytyczne w sprawie długoterminowej działalności i rozwoju, zatwierdza strukturę organizacyjną uczelni, w tym strukturę wydziałów i departamentów, budżet oraz propozycje zmian w statucie. Jeżeli uczelnia dzieli się na kilka dziedzin, wówczas wybierane są rady wydziałów, składające się również z 14 członków. W skład rady wchodzą: dziekan, który jest z urzędu jej przewodniczącym, 2 członków spoza uczelni powołanych przez Krajową Radę Badawczą i Krajową Radę Doradczą odpowiedzialną za dany obszar. Pozostali członkowie rady muszą reprezentować pracowników naukowych i profesorów, pracowników technicznych i administracyjnych oraz studentów w proporcji 2:1:1.

W ramach określonych przez senat rada wydziału zatwierdza plan rozwojowy i budżet. Ma prawo wyrażania opinii w ważnych sprawach, jak również w sprawach związków pomiędzy grupami przedmiotowymi lub departamentami oraz komitetami pracowniczo-studenckimi. Rada wydziału zatwierdza także program, powołuje komitety eksperckie do oceny prac doktorskich oraz podejmuje decyzje w sprawie przyznania stopnia doktora i przedstawia rektorowi skład komitetów eksperckich do oceny kandydatów na stanowiska akademickie.

W uczelniach, które oferują kształcenie i prowadzą badania w ramach jednej dziedziny, zadania rady wydziału wykonuje senat.

Badania oraz wszelka działalność z nimi związana są prowadzone w departamentach. Każdy departament zatrudniający ponad 10 pracowników naukowych może wybrać radę składającą się z przewodniczącego i 3 członków. W jej skład wchodzą: szef departamentu, będący z urzędu jej przewodniczącym, 2 członków wybranych spośród profesorów i profesorów stowarzyszonych oraz 1 członek wybrany spośród pracowników naukowych i administracyjnych. W ramach określonych przez radę wydziału rada departamentu ustala ogólne wytyczne w dziedzinie działalności i rozwoju departamentu oraz zatwierdza budżet. Z upoważnienia rektora, zgodnie z wytycznymi rady, szef departamentu jest odpowiedzialny za jego pracę, w tym planowanie i podział zadań.

Do każdego lub kilku blisko ze sobą związanych programów studiów powoływane są komitety studiów o maksymalnej liczbie członków nie przekraczającej 10, składające się w równej liczbie z pracowników akademickich i studentów. Komitety wybierają swoich przewodniczących spośród pełnoetatowych pracowników naukowych, którzy pełnią rolę dyrektorów studiów. Dyrektor studiów odpowiada za środki na działalność dydaktyczną uczelni i organizuje nauczanie w danym obszarze przedmiotowym obejmowanym przez komitet.

STRUKTURA PRACOWNIKÓW I WARUNKI ZATRUDNIENIA

Struktura nauczycieli akademickich w Danii obejmuje 3 grupy pracowników: tzw. zwyczajni pracownicy akademiccy, pomocniczy pracownicy badawczy i pomocniczy pracownicy nauczający.

Od pracowników na stanowiskach należących do pierwszej grupy wymaga się doktoratu lub równoważnych kwalifikacji. Na stanowisko adiunkta (profesor asystent), które jest najniższym stanowiskiem, mianuje się na okres 3 lat. Połowę trzyletniego okresu zatrudnienia adiunkta zarezerwowano na badania i zdobywanie kwalifikacji pedagogicznych. Po upływie okresu mianowania uniwersytet ma obowiązek ogłosić konkurs na stanowisko lektora (associate professor). Zatrudnienie na tym stanowisku osób o kwalifikacjach możliwych do zdobycia na stanowisku adiunkta jest na stałe. Ze stanowiskiem lektora, które jest pełnoetatowe, wiąże się obowiązek prowadzenia badań i nauczania na wszystkich poziomach studiów, łącznie z doktoranckimi. Najwyższym stanowiskiem akademickim jest profesor (full professor).

Obciążenie dydaktyczne nauczycieli akademickich wynosi 6-8 godz. tygodniowo. Obciążenie dydaktyczne studentów doktorantów nie przekracza 3 godz. tygodniowo. Nie mają oni zwykle żadnego obciążenia w ostatnim roku studiów doktoranckich. Poza stanowiskiem adiunkta, nie ma ustalonego prawnie bądź uzgodnionego centralnie podziału czasu pracy pomiędzy badania i nauczanie. Oczekuje się raczej, że każdy nauczyciel uniwersytecki znajdzie czas i środki finansowe na utrzymanie i rozwój swoich kwalifikacji. Badania przeprowadzone w 1990 r. pokazują, że średnie obciążenie pracą nauczycieli uniwersyteckich wynosiło 50 godz. na tydzień. Podział czasu pracy pomiędzy nauczanie, badania i prace administracyjne wynosił średnio odpowiednio 50, 40 i 10 proc.

Pracownicy badawczy zatrudnieni na pełnym etacie na czas określony dzielą się, zależnie od posiadanych kwalifikacji, podobnie jak wyżej opisani zwyczajni nauczyciele akademiccy. Są zatrudnieni zwykle przy realizacji projektów badawczych finansowanych ze źródeł zewnętrznych.

Asystent badawczy to stanowisko dla osób nie posiadających doktoratu, a okres zatrudnienia na tym stanowisku jest ograniczony do 2 lat. Na stanowisku adiunkta badawczego, które jest przewidziane dla osób o kwalifikacjach na poziomie doktoratu, zatrudnia się maksymalnie na okres 5 lat.

Na stanowisku lektora badawczego wymaga się podobnych kwalifikacji, jak w przypadku zwykłego lektora. Czas zatrudnienia jest tu także ograniczony do 5 lat, ale istnieje możliwość zatrudnienia na dłużej niż jeden okres 5-letni. Profesor badawczy jest zatrudniony również na okres 5 lat, a wymagane kwalifikacje są takie same, jak w przypadku zwyczajnego profesora.

Przewidziana jest również odpowiednia struktura stanowisk dla osób zatrudnionych na części etatu, na czas do 2 lat. Są to zwykle osoby o obowiązkach dydaktycznych, zwane amanuensisis. Zewnętrzny wykładowca (ekstern lektor) jest zatrudniany maksymalnie na 3 lata, asystent dydaktyczny (undervisiningsassystent) na jeden semestr. Są to najniższe, najmniej chronione prawnie stanowiska dydaktyczne.

REKRUTACJA I PROMOCJA

W przeszłości wyboru najlepszych kandydatów spośród wszystkich zgłoszonych dokonywały uniwersyteckie rady ds. zatrudnienia, pozostawiając jedynie formalną decyzję radom wydziałów i dziekanom. Na mocy okólnika ministra edukacji z 1998 r. rady wyłącznie kwalifikują kandydatów, a decyzję o wyborze najlepszego kandydata spośród zakwalifikowanych przez radę podejmują dziekani po konsultacjach z odpowiednim departamentem i wywiadach z kandydatami, co niewątpliwie podniosło rangę dziekanów.

Choć nowa procedura spotkała się z masowym protestem ze strony nauczycieli uniwersyteckich, uważa się, że jest ona bardziej efektywna. Zdarzało się w przeszłości, że rady potrzebowały ponad roku, aby przyjąć pracownika na dane stanowisko.

Chociaż Ministerstwo ds. Badań podkreśla, że kwalifikacje naukowe są wciąż kluczowe, inne kwalifikacje, w tym pedagogiczne, mają być poważniej brane pod uwagę przy promowaniu. Na razie trwa proces opracowania obiektywnych sposobów przedstawiania i oceny innych kwalifikacji. Od 1995 r. wszyscy nauczyciele akademiccy są zobowiązani do zdania testu pedagogicznego zanim zostaną zatrudnieni na stałe. Lektorzy mogą być awansowani na stanowisko profesora tylko wówczas, gdy takie stanowisko zostanie otwarte przez ministra edukacji. O otwarciu pozostałych stanowisk decyduje uczelnia.

PŁACE AKADEMICKIE

Wszyscy nauczyciele uniwersyteccy są objęci ogólnym porozumieniem wynegocjowanym ze związkami zawodowymi, które zawiera zasady płac, zwolnień, godzin pracy, urlopów z tytułu urodzenia dziecka itp. Miesięczna płaca zawarta jest w skali ośmiostopniowej. Osoba z licencjatem zaczyna od stopnia 1, a kończy na stopniu 5, podczas gdy magister rozpoczyna od poziomu 2, a kończy na poziomie 8. Porozumienie na poziomie uniwersytetu także zawiera ogólne przyrosty zarobków na tle skali ogólnej do każdej kategorii stanowiska. W każdym uniwersytecie istnieje możliwość negocjacji pomiędzy organizacją związkową a władzami uniwersytetu na temat dalszego indywidualnego zwiększenia płacy.

Wszyscy nauczyciele akademiccy są objęci ogólnym programem emerytalnym, uzgodnionym w ramach ogólnego porozumienia. Pracownik odprowadza 5 proc. swoich zarobków na fundusz emerytalny, a pracodawca dodatkowo 10 proc. Środki gromadzone są na koncie funduszu emerytalnego, kontrolowanego przez związek zawodowy, choć jest od niego formalnie oddzielony. Niewielka liczba pracowników jest objęta specjalnymi przepisami, które zapewniają lepszą ochronę w przypadku redukcji stanowisk i dają im emeryturę bezpośrednio od państwa. Ci pracownicy nie są więc członkami funduszu emerytalnego.

PARTNERZY W UNIWERSYTECKIM SZKOLNICTWIE WYŻSZYM

Instytucje szkolnictwa wyższego w Danii są, z niewielkimi wyjątkami, własnością państwa, a wszyscy pracownicy akademiccy mają status pracowników państwowych. Każdy uniwersytet podlega dwu różnym ministerstwom. Od 1997 r. sprawy dotyczące badań i gospodarki podlegają Ministerstwu ds. Badań, podczas gdy edukacja – Ministerstwu Edukacji. Sprawy sporne w zakresie kompetencji pomiędzy obydwoma ministerstwami i ministrami rozstrzyga na drodze mediacji stała komisja, której przewodniczy premier rządu duńskiego.

Aby zapewnić spójność polityki państwa we wszystkich kierunkach edukacji, ustanowiono 5 krajowych ciał doradczych ministra edukacji (do nauk: humanistycznych, przyrodniczych, zdrowia, technicznych i społecznych), przy czym każda składa się z 10 członków mianowanych przez ministra.

W systemie szkolnictwa wyższego funkcjonuje także Konferencja Rektorów, powołana okólnikiem ministra w 1967 r., jako ciało pośrednie koordynujące pracę rektorów uniwersytetów i innych uczelni, w których nauczanie jest oparte na badaniach. Poprzednio partnerem Konferencji Rektorów było Ministerstwo Edukacji, natomiast obecnie jej głównym partnerem stało się Ministerstwo ds. Badań. Mimo że Konferencja nie jest ciałem oficjalnym (nie ma umocowania w prawodawstwie o szkolnictwie wyższym), jej opinie, jak i Komitetu Wykonawczego tej Konferencji, są wysłuchiwane przez rząd przed podjęciem każdej nowej inicjatywy w dziedzinie szkolnictwa wyższego. Warto zauważyć także, że uniwersytety duńskie koordynują swoją politykę w stosunku do różnych programów Unii Europejskiej poprzez Komitet Stosunków Międzynarodowych, będący także elementem struktury organizacyjnej Konferencji Rektorów. Dyrektorzy administracyjni powołali podobną, nieformalną organizację pod nazwą Komitet Administratorów.

Pracownicy zatrudnieni w uniwersytetach Danii organizują się w związki zawodowe pod względem rodzaju wykonywanej pracy lub wykształcenia. 80-85 proc. nauczycieli akademickich jest zrzeszonych w różnych związkach zawodowych. Są to organizacje związkowe zrzeszające wyłącznie pracowników z dyplomem wyższej uczelni. Największy z nich to Duńskie Stowarzyszenie Magistrów i Doktorów (Dansk Magisterforening). Prawnicy i naukowcy z dziedziny nauk społecznych są członkami Dansk Jurist og Okonomforbund (DJOF), a inżynierowie w Ingeniorforbundet i Danmark (IDA). Te trzy związki zawodowe współpracują ze sobą i publikują miesięcznik dla pracowników naukowych szkół wyższych. Wspomniane organizacje związkowe należą do centrali krajowej pod nazwą Duńska Konfederacja Stowarzyszeń Zawodowych (AC), skupiającej ok. 12 związków zawodowych.

ZASADY FINANSOWANIA

Uczelnie duńskie otrzymują środki finansowe na swoją działalność od Ministerstwa Edukacji, a ponadto generują własne dochody poprzez prowadzenie różnych rodzajów odpłatnej działalności. W 1994 r., na podstawie nowo przyjętej ustawy, uniwersytety uzyskały więcej autonomii w zakresie dysponowania środkami finansowymi. Środki są przydzielane w postaci jednej puli, bez uprzedniego szufladkowania, nie ma już oddzielnego budżetu na płace. Dotacja rządowa obejmuje 4 rodzaje grantów. Pierwszy jest przeznaczony na cele edukacyjne. Do rozdziału tej kategorii środków stosuje się tzw. system „taksometru”. Środki na studenta są zależne od kierunku studiów – najniższe w przypadku studiów humanistycznych i w naukach społecznych, a najwyższe na studiach rolniczych i medycznych. Wielkość pieniędzy, jakie otrzymuje uczelnia na studenta, jest zależna od liczby zdanych przez niego egzaminów w czasie roku studiów. Drugi grant, niezależny od dydaktycznego, jest przeznaczony na finansowanie działalności badawczej uczelni, trzeci na finansowanie szeregu funkcji wspierających (biblioteki, muzea, zbiory, ogrody itd.), a czwarty na pokrycie wydatków kapitałowych (np. dzierżawa, odsetki i pożyczki hipoteczne, utrzymanie budynków, remonty). Ponadto, niezależnie od wielkości uczelni, każda otrzymuje podstawowe finansowanie w wysokości 1 mln DK. Środki przydzielone na działalność badawczą stanowią średnio ok. 1/3 dotacji budżetowej. Udział funduszy publicznych w finansowaniu badań naukowych, które są wykonywane w uniwersytetach i w tzw. rządowych instytucjach badawczych, stanowi 45 proc.

STUDIA I STUDENCI

W celu zwiększenia „sprawności” w 1992 r., w miejsce tradycyjnej struktury uniwersyteckiej, bliżej związanej z tradycją Humboldtowską, wprowadzono trójpoziomową strukturę studiów, przy czym reformę studiów rozpoczęto od wprowadzenia stopnia bachelor w 1988 r. Studia uniwersyteckie zwykle składają się z 3 etapów: 3-letniego na poziomie stopnia bachelor, po którym następuje 2-letni etap magisterski, a na koniec studia doktorskie (zwykle 3 lata), kończące się publiczną obroną pracy. Większość studentów kończy studia na poziomie magisterskim, znacznie mniej na poziomie bachelor, a tylko 5-8 proc. zdobywa doktorat.

Studia w Danii są bezpłatne i w zasadzie istnieje do nich swobodny dostęp dla wszystkich posiadających odpowiednie kwalifikacje. Od 1994 r. uniwersytety mają prawo decydować, w pewnych ogólnych ramach, o liczbie przyjmowanych studentów, z wyjątkiem bardzo kosztownych kierunków studiów, jak medycyna i stomatologia, gdzie Ministerstwo Edukacji określa wielkość naboru. To samo dotyczy kolegiów kształcących nauczycieli. W ostatnim przypadku liczbę nowo przyjętych określa podaż miejsc szkoleniowych i popyt na absolwentów.

Sektor kolegiów to stosunkowo małe instytucje, które oferują studia nieakademickie, zorientowane zawodowo, o krótkim (1-3 lat) oraz średnim (3-4 lata) cyklu kształcenia. W 2000 r. wprowadzono w tych ostatnich stopień zawodowy bachelor. Ramy prawne różnych programów edukacyjnych o krótkich cyklach kształcenia, oferowanych przez kolegia techniczne i biznesu, stanowi ustawa z grudnia 1997 r. Liczba przyjmowanych studentów w ostatnich latach stale rosła. Corocznie w latach 1995-97 odmawiano przyjęcia ok. 2 tys. chętnych, z powodu nieosiągnięcia przez nich wymaganych standardów wiedzy ustalonych przez uczelnie. W 1985 r. na pierwszy rok zgłosiło się 31 050 kandydatów, a w 1997 – 60 228. W roku akad. 1998/99 studiowało 192 701 studentów, w tym 53 proc. w uniwersytetach na kursach o średnim i krótkim cyklu kształcenia (2 proc. to doktoranci), 9 proc. i 38 proc. na studiach nieuniwersyteckich, odpowiednio o krótkim i średnim cyklu kształcenia.

OBECNE TRENDY I DEBATY

Poza działaniami integracyjnymi, w celu skoncentrowania działalności w mniejszej liczbie dużych uniwersytetów i kolegiów, trwają obecnie gorące debaty na temat zarządzania w szkolnictwie wyższym, a zwłaszcza większej koncentracji władzy w urzędzie rektora. Niektóre uczelnie posiadają rektorów mianowanych przez ciała zarządzające. Ministerstwo ds. Badań oraz Ministerstwo Edukacji powołały nowe specjalistyczne instytucje szkolnictwa wyższego, np. Uniwersytet Techniki Informacyjnej, w którym rektor i rada zarządzająca są mianowani, przy czym większość członków rady jest spoza uczelni. Jest to dość wyraźny trend w kierunku profesjonalizacji zarządzania, który może prowadzić do zastępowania wybieranych rektorów wynajmowanymi menedżerami.

Dr Ryszard Mosakowski jest adiunktem Politechniki Gdańskiej i wiceprzewodniczącym Krajowej Sekcji Nauki NSZZ „Solidarność” oraz członkiem Rady Europejskiej Education International.

Komentarze