W stronę historii

Kartki z dziejów nauki w Polsce (30)

Piotr H?bner

Szczególną rolę w formowaniu świadomości polskiego środowiska akademickiego odegrały periodyki. Obok więzi instytucjonalnej, obok towarzystw naukowych czy ośrodków akademickich – ponad partykularyzmami – wyrastała dzięki periodykom więź typu intelektualnego, daleka od styków w codzienności. Więź w skali całej nauki polskiej. By tak się mogło dziać, potrzebna była niepodległa Rzeczpospolita.

Kasa Pomocy dla Osób Pracujących na Polu Naukowym imienia doktora Józefa Mianowskiego uruchomiła w 1918 roku rocznik „Nauka Polska – jej potrzeby, organizacja i rozwój”. Materiały do tomu I gromadzono już w 1917 roku. Komitet Kasy zwrócił się do wielu wybitnych uczonych z prośbą o opracowanie referatów o potrzebach naukowych polskich w zakresie każdej gałęzi wiedzy. Oczekiwano usystematyzowanego wykazu instytucji naukowych, ukazania powiązań kooperacyjnych, projektu nowych instytucji z uzasadnieniem potrzeby, wykazania braków w piśmiennictwie naukowym – wszystko w ramach danej dyscypliny. Publikując pierwsze 44 artykuły Komitet Kasy zapowiadał zajęcie się kolejnymi dyscyplinami, a także „zagadnieniami społeczno-naukowymi”. Z tego wyrosło fundamentalne wydawnictwo, reprezentatywne dla nauki polskiej. Przy piśmie zawiązało się z czasem Koło Naukoznawcze, debatujące o istotnych problemach nauki o nauce. Analizowano w rocznikach także kwestie praktyczne, przedstawiano historię organizacji nauki na ziemiach polskich oraz kroniki informacyjne.

Stanisław Michalski, animator i redaktor „Nauki Polskiej”, przygotował także koncepcję pisma o zasięgu międzynarodowym z dominującym językiem angielskim. Powstał „Organon – International Review”, którego tom I otwierał przetłumaczony artykuł Marii i Stanisława Ossowskich The Science of Science. Redakcja nie tylko dobierała wypróbowanych autorów polskich, lecz sięgała też do tekstów noblistów. Przejęto z „Nauki Polskiej” autobiografie i metodę ankietowania uczonych.

W 1923 roku ukazał się „Rocznik poświęcony szkolnictwu wyższemu i życiu młodzieży akademickiej – Rzeczpospolita Akademicka”, za rok akademicki 1921/22. Było to obszerne wydawnictwo Ogólnopolskiego Związku Bratnich Pomocy Młodzieży Akademickiej. Pismo korzystało z działań „redaktorów lokalnych”, a nie tylko z redakcji warszawskiej. Miało to być wydawnictwo przedstawiające obraz Rzeczypospolitej Akademickiej w jej całokształcie, ujmujące rozwój szkolnictwa akademickiego i życia społeczności akademickiej. Choć w jednej trzeciej objętości mieściło reklamy firm handlowych, w pozostałej zawierało znaczące dla studentów, i nie tylko, informacje, nawet o korporacjach studenckich i obyczajach.

Do profesjonalistów adresowany był periodyk „Szkoły Akademickie – organ Stałej Delegacji Zrzeszeń i Związków Profesorów Szkół Akademickich w Polsce”. Ukazywał się od 1927 roku trysemestralnie, a po trzech latach jako rocznik. Siedzibą redakcji był Uniwersytet Poznański. W „części oficjalnej” publikowano dane protokolarne i informacyjne Związku, „część nieoficjalna” natomiast zawierała artykuły związane z obroną autonomii uczelnianej oraz kronikę wydarzeń w poszczególnych uczelniach.

W 1933 roku, tak krytycznym dla środowiska akademickiego (nowe ustawodawstwo), pojawiło się pismo wspierane przez Kasę Mianowskiego – „Służba Nauce”. W numerze 2 redakcja wyjaśniała, iż nie jest naszym zamiarem popularyzowanie wiedzy, lecz przychodzenie z pomocą tym i współdziałanie z tymi, którzy czują potrzebę czynnego udziału w pracy dla Nauki. Nie miało być niezbędne ukończenie studiów, lecz kierowanie się urokiem pracy naukowej, a także dążenie do rzetelnego – nie powierzchownego i nie byle jakiego – poznawania zdobytych przez naukę prawd. Redakcja oczekiwała szerzenia ideologii „Służby Nauce”, nadsyłania wiadomości oraz materialnego poparcia. Eseje dotyczyły głównie zbiorów muzealnych, choć był i tekst Tadeusza Kotarbińskiego Namiętności naukowe.

Sekcja Szkół Wyższych Związku Nauczycielstwa Polskiego uruchomiła w czerwcu 1938 roku własny organ – kwartalnik „Szkoły Wyższe”. Redaktor Maria Ossowska widziała w piśmie biuletyn informacyjny, zawierający kronikę uczelni oraz przeglądy prasy. Pismo miało łączyć tych, którym droga jest szkoła demokratyczna, szkoła strzegąca swobody myśli i wolności sumienia.

Etatyzm, okupanci, a przede wszystkim powojenna ideologia i ustrój zniszczyły mocodawców, a wraz z nimi inicjatywy wydawnicze. Przygasło też środowisko akademickie.

Komentarze