Złowrogi ogień

Biologia z nauki opisującej i poznającej wszelkie formy życia staje się dziś ingerującą i zmieniającą je. Projekt Sekwencjonowania Genomu Ludzkiego stanowi narzędzie, które, według jednych, daje ludzkości ogromną nadzieję, a według innych stanowi dla niej poważne zagrożenie. Książka Turneya, wykładowcy Uniwersytetu Londyńskiego, pokazuje, że podobna ambiwalencja sądów towarzyszyła naukom o życiu niemal od zawsze. Kolejne osiągnięcia uczonych w dziedzinie poznawania organizmów żywych dawały asumpt zarówno do głośnych zachwytów nad potęgą ludzkiego rozumu, jak i nie mniej wyraźnie artykułowanych lęków o przyszłość integralności ciała ludzkiego czy wręcz całego człowieczego gatunku.

Ramę konstrukcyjną książki stanowi opowieść o Frankensteinie, szalonym naukowcu, wymyślonym przez Mary Shelley na początku XIX wieku, kiedy kształtowały się podstawy współczesnej nauki. Historia uczonego, który chciał dorównać Bogu i poznać tajemnicę życia, tak wplotła się w zbiorową świadomość, że stanowi, według autora, podstawowy mit współczesnej nauki, która na początku XXI stulecia kojarzy się głównie z osiągnięciami biologii. Frankenstein jest bodaj najwyrazistszym przykładem wyobrażeń nienaukowców na temat dokonań uczonych w ich laboratoriach. Książka Turneya nie jest bowiem opowieścią o rozwoju biologii w ciągu dwóch ostatnich stuleci, lecz o obrazie tej dziedziny wiedzy wytwarzanym w zbiorowej wyobraźni konsumentów masowej kultury i informacji. Dlatego materiału do analizy dostarczają przede wszystkim utwory literackie, artykuły prasowe i dzieła filmowe.

Najciekawszy jest wzajemny wpływ nauki i jej obrazu w kulturze. Frankenstein inspirowany był m.in. doniesieniami na temat eksperymentów i przemyśleń Erasmusa Darwina, dziadka słynnego Karola, i stał się wyrazem niepokoju, jaki poglądy uczonego wzbudziły w umysłach laików. Burzliwe reakcje na powieść nie pozostały z kolei bez wpływu na ton wypowiedzi uczonych i podejmowane przez nich badania. Te znowu rodziły kolejne dysputy, które znajdowały wyraz w następnych artystycznych wizjach (Wyspa doktora Moreau Wellsa, R.U.R ?apka czy Nowy wspaniały świat Huxleya). Na początku XX w. pojawili się pierwsi „medialni uczeni” (Loeb, Carrel), których śmiałe wypowiedzi dla spragnionej sensacji prasy wywołały ponownie lawinę niejednoznacznych reakcji, ale i zapoczątkowały znaczące finansowanie badań biologicznych przez rządy państw i prywatnych sponsorów.

Od czasu narodzin pierwszego „dziecka z probówki” i debaty na temat zasad rekombinowania DNA aż do publicznych sporów na temat klonowania mamy już do czynienia z „rewolucją biologiczną”. Choć przez dwa stulecia co jakiś czas wieszczono bliskie odkrycie tajemnicy życia, wydaje się, że dziś trzymamy już rękę na klamce drzwi do tej zagadki. Nic dziwnego, że znowu pojawił się lęk przed konsekwencjami pracy uczonych. Jeśli więc nawet mit ten [Frankensteina – przyp. erem] wciąż stanowi niezbędny element debaty, to przecież jednocześnie może utrudniać osiągnięcie koniecznego porozumienia w sprawie kontrolowania nowych możliwości technologicznych, nad którymi pracuje się obecnie w laboratoriach. „Frankenstein” skłania do zajęcia radykalnej postawy: albo akceptującej bez zastrzeżeń, albo odrzucającej całokształt rozwoju nauki – pisze Turney. Potrzebna jest metarefleksja. Niewątpliwą zasługą dyskusji wokół badań biologicznych jest stała w nich obecność wątku etycznego, podkreślającego odpowiedzialność naukowca za własne eksperymenty.

(erem)

Jon Turney, Ślady Frankensteina. Nauka, genetyka i kultura masowa, tłum. Marta Wiśniewska, państwowy instytut wydawniczy, Warszawa 2001, seria: Biblioteka Myśli Współczesnej.

Słabnąca siła autokreacji

Zygmunt Krasiński, którego nazwisko większość z nas wymieni obok Mickiewicza i Słowackiego, z trójki wieszczów znany jest dziś bez wątpienia najsłabiej. Właściwie niezupełnie już wiadomo, dlaczego „wieszczem był”, skoro nie wzbudza zainteresowania mediów i krytyki literackiej. Co więcej, sztandarowe dzieło poety, Nie-Boska komedia, nie będzie już lekturą obowiązkową w 3-letnim liceum, zanosi się zatem, że nazwisko Krasińskiego już wkrótce definitywnie zniknie z panteonu bohaterów narodowych. Czy słusznie? By odpowiedzieć na to pytanie, warto sięgnąć po książkę Andrzeja Waśki.

Praca historyka literatury związanego z Uniwersytetem Jagiellońskim jest próbą krytycznego spojrzenia na dorobek autora Irydiona. Należy przy tym przyznać, że wszelkie sądy formułowane przez Waśkę oparte są na solidnych podstawach. Biegłość, z jaką porusza się on po niełatwej w odbiorze twórczości Krasińskiego, jest imponująca. Z niezwykłą skrupulatnością postarał się o zbadanie kontekstów – czytanych przez Krasińskiego dzieł filozoficznych i literackich, podziwianych dzieł sztuki, odbywanych spotkań itp. Zawiedzie się jednak ten, kto w monografii Waśki poszukiwać będzie literackiej anegdoty – jest to praca o „obliczach poety”, o kształtowaniu się poglądów i warsztatu artystycznego Krasińskiego. Odwołania do rzeczywistości pozaliterackiej – z reguły dość skromne – następują tylko wówczas, gdy jest to konieczne do zrozumienia zmian zachodzących w świadomości Krasińskiego – myśliciela i poety (tym wytłumaczyć można pojawienie się uwag nt. spotkania z Mickiewiczem, przy marginalnym traktowaniu innych faktów, np. ożenku z Branicką). Mniej zorientowanym w kolejach losu Krasińskiego wybór takiej metody sprawiać może pewną trudność – tym bardziej że 5 rozdziałów książki to zarazem refleksja nad dającymi się wyodrębnić okresami w jego biografii twórczej. Chociaż orientacyjne daty wyznaczające poszczególne fazy tego rozwoju mają tylko charakter przybliżony i względny, to jednak – skoro już się pojawiają – należałoby lepiej umotywować ich dobór (co znacznie ułatwiłoby np. zamieszczenie kalendarium; wydawca nie zadbał też o rzetelną korektę, pojawiają się błędy w pisowni, o których aż wstyd pisać).

Interesujące w ujęciu Waśki jest to, iż epistolografię Krasińskiego traktuje on jako integralny element jego dorobku twórczego. Dowodzi, iż korespondencja poety (dostępna czytelnikowi w całości dopiero od 1994 r.) to nie tylko dokument jego niezwykłej biografii i epistolarny brulion twórczości poetyckiej, ale i dzieło (arcydzieło) literackie sui generis. W listach poeta nie tylko dzieli się z bliskimi swoimi przemyśleniami, ale też kreuje samego siebie: (...) ścisłe wyznaczanie granic rodzajowych w pisarstwie Krasińskiego pomiędzy tym co „literackie” i „nieliterackie” (...) byłoby zbędnym uproszczeniem.

Książka Waśki dowodzi, że „genialny poeta polskiej prozy” i dziś może być autorem intrygującym – jako ten, którego nasycona problematyką historiozoficzną twórczość daje się odczytywać na wiele sposobów, a to stanowić może pewne wyzwanie. Ten irytujący swoim sposobem bycia arystokrata (lojalny poddany cara Mikołaja I, typowy salonowy improduktyw, którego życiorys oficjalny wypełniają nie kończące się zagraniczne kuracje) mimo wszystko nie zasłużył na zapomnienie. Wydają się być nadal aktualne słowa kard. Wojtyły: kwestie, postawione po raz pierwszy tak wyraziście w utworach Krasińskiego, nie utraciły współcześnie znaków zapytania i nic nie wskazuje na to, aby w najbliższej przyszłości zostały rozwiązane albo odsunięte na margines życia.

Krzysztof Guzek

Andrzej Waśko, Zygmunt Krasiński. Oblicza poety, Wydawnictwo ARCANA, Kraków 2001, seria: Arkana Literatury.

W poszukiwaniu prapoczątku

Chcąc zrozumieć podstawy wszechświata, musimy zrozumieć podstawy fizyki. Problemem numer jeden współczesnej fizyki jest połączenie dwóch jej wielkich teorii: ogólnej teorii względności i mechaniki kwantowej. Obydwie te teorie dotychczas funkcjonują niezależnie od siebie i posługują się metodami, które diametralnie różnią się od siebie. A przecież wszechświat wymagający zrozumienia jest jeden i, co więcej, obie teorie niedwuznacznie sugerują, że na najgłębszym poziomie muszą się zjednoczyć. Tym, czego szukamy, jest więc kwantowa teoria grawitacji.

Kosmologia kwantowa jest kolejną książką ks. prof. Michała Hellera poświęconą kosmologii i filozofii nauk przyrodniczych. Poprzednie były często dla wielu czytelników (także dla piszącego te słowa) pierwszym źródłem informacji z dziedziny kosmologii. Kosmologia kwantowa jest przewodnikiem po współczesnych próbach skonstruowania teorii unifikującej teorie fizyczne, czyli tzw. teorii wszystkiego. Jest to jej zaleta i zarazem wada. Zaleta, bo autor krytycznie przedstawia podstawowe podejścia do Teorii Wszystkiego, pokazując ich mocne i słabe strony. Wadą jest to, iż prezentacji owego bogactwa teorii dokonuje bardzo skrótowo (na 152 stronach), co powoduje, iż czytelnik, który nie zapoznał się wcześniej z daną teorią, na podstawie Kosmologii kwantowej nie jest w stanie tego dokonać.

Świat, którego dotyczy kwantowa teoria grawitacji, jest tzw. światem Plancka. We wczesnych etapach ewolucji wszechświata, to znaczy w czasie 10-44 sekundy, licząc od stanu, w którym gęstość wszechświata była nieskończona (w tzw. czasie Plancka), gęstość materii była na tyle duża (1093g/cm3, tzw. gęstość Plancka), by siła grawitacji ujawniała swój kwantowy charakter. I właśnie w owej skali Plancka spotykają się najbardziej „oddalone” od siebie oddziaływania grawitacyjne oraz oddziaływania jądrowe silne. Ponieważ doświadczalnie nie da się uzyskać warunków choćby o rzędy wielkości zbliżonych do owej „osobliwości początkowej” (zwanej Wielkim Wybuchem), teorie kosmologiczne wyjaśniające tę osobliwość prześcigają się pomysłowością rozwiązań matematycznych prowadzących do kosmologicznych modeli wszechświata. Prof. Heller przedstawia niektóre z nich. Autor próbuje choćby szkicowo zaprezentować podstawowe pojęcia matematyczne owych modeli i przedstawić implikowane przez nie konsekwencje filozoficzne. Są tu więc m.in. omówione: model wszechświata S. Hawkinga (z bezczasowym początkiem: dla każdego stanu wszechświata istnieje skończone prawdopodobieństwo wyłonienia się go z nicości na mocy kwantowo-grawitacyjnych praw), Alana Gutha koncepcję wszechświata inflacyjnego (ekspansja wszechświata zachodzi bardzo szybko, wykładniczo), tzw. M-teorie będące uogólnieniem koncepcji superstrun, tzw. modelu ekpyrotycznego (nazwa modelu nawiązuje do stoików i ich nauki o ognistej zagładzie, będącej początkiem i końcem każdego cyklu wiecznych świata powrotów), według którego nasz wszechświat powstał w katastrofie mającej polegać na zderzeniu światów, czyli tzw. bran (wielowymiarowych odpowiedników naszych dwuwymiarowych membran). Ostatnim z naszkicowanych w książce modeli jest model nieprzemiennego wszechświata prof. Hellera (opracowany wspólnie z W. Sasinem, Z. Odrzygóździem i D. Lambertem), który będzie dokładnie przedstawiony w książce Hellera Początek jest wszędzie (przygotowywanej przez Prószyńskiego i S-kę). Przygotowując się do lektury tej książki zajrzyjmy do Kosmologii kwantowej, jak do przewodnika po nieznanych, fascynujących prapoczątkach wszechświata.

Marek Lechniak

Michał Heller, Kosmologia kwantowa, Wyd. prószyński i s-ka, Warszawa 2001, seria: Na Ścieżkach Nauki.

Niepokojące paradoksy istnienia

Maria Janion należy do kręgu interpretatorów, którzy nieustannie poszukują inspiracji do szerokiego i wielotematycznego odczytywania dawnej oraz współczesnej literatury. Książka „Żyjąc tracimy życie” – jak zaznacza autorka w Wyjaśnieniu – opisuje niektóre ujawnione w literaturze niepokojące paradoksy istnienia.

Rozpiętość materiału, jaki stanowi egzemplum rozważań M. Janion, jest przeogromna. W kilkudziesięciu esejach podejmuje autorka podstawowe zagadnienia skupione wokół problematyki egzystencjalnej. Śmierć, trwanie, przemijanie oraz walka o jakość życia stanowią najważniejszą i niestety, zdaniem badaczki, często pomijaną w analizach, wartość dzieł sztuki.
Czymś wyjątkowym w tym tomie jest rozmowa Marii Janion, Bogusława Deptuły i Małgorzaty Baranowskiej odnosząca się do wystawy Obrazy śmierci w sztuce polskiej XIX i XX w., jaka odbyła się w Muzeum Narodowym w Krakowie w 2000 r. Dzięki niej przedmiot rozważań podjętych przez Marię Janion ulega rozszerzeniu. Już nie tylko dzieła literackie, lecz i malarskie pozwalają badaczce na przedstawienie interesujących ją problemów. Niestety, w opinii autorki, w polskim malarstwie do połowy XX w. istnieją tylko dwaj godni uwagi, pod względem egzystencjalnych tropów, malarze: S. Wyspiański i J. Malczewski. Twórczość pozostałych artystów warto stosownie przemilczeć.

Wg Janion, literatura polska bardzo często była rozpatrywana w kontekście spraw ogólnonarodowych, z rzadka odnoszących się do egzystencji ludzkiej w ogóle, nieskrępowanej postulatami politycznymi, obyczajowymi czy walki narodowowyzwoleńczej. Ci z autorów, którzy się odważyli „pisać inaczej” (szczególnym przykładem jest twórczość J. Słowackiego czy W. Gombrowicza) nazwani zostali „poetami przeklętymi – niezrozumiałymi”. Dopiero wstrząsające doświadczenie II wojny światowej zmusiło polskich pisarzy do nowego spojrzenia na zadania i cele literatury. Problem bycia-w-zaistniałej sytuacji i wrzucenia-w-świat to główne zagadnienia, wokół których należy się skoncentrować. Ważki jest wciąż powracający problem wyjątkowości zagłady narodu żydowskiego, tak sporny w dzisiejszym świecie, a tak interesujący i niezwykły w odniesieniu do twórczości Hanny Krall.

Jak to zwykle w analizach Marii Janion bywa, literatura polska przedstawiona została w kontekście tradycji europejskiej. Poczynając od antycznej tragedii i filozofii, Janion prowadzi czytelnika przez literaturę europejską, opatrzoną takimi nazwiskami, jak, np.: Szekspir, Jean-Paul, Chateaubriand, Kleist, Wilde, Kafka czy Grass. To właśnie w ich utworach Janion odnajduje esencję egzystencjalnych paradoksów istnienia. Natomiast polska literatura wymaga ponownej interpretacji, ze szczególnym uwzględnieniem utworów, które były zbyt ogólnie potraktowane przez badaczy (przypadek Lambra J. Słowackiego czy Pamiętnika z okresu dojrzewania W. Gombrowicza).

Pytanie o sens egzystencji, próba uchwycenia perypetii związanych z ciągłą walką o jej jakość jednoczy wszystkich przedstawionych przez Janion bohaterów. Idąc tropem jej rozważań warto pokusić się o refleksję: dlaczego dopiero od kilkudziesięciu lat tak istotne zagadnienie w pełni istnieje w literackich badaniach? Myślę, że spowodowane jest to zmianą stosunku do problematyki nierozerwalnie związanej z trwaniem człowieka tu i teraz. Może, gdyby ta refleksja zdominowała poczynania człowieka w stosunku do drugiego człowieka i do samego siebie, jego ogląd rzeczywistości byłby pełniejszy?

Monika Szabłowska

Maria Janion, Żyjąc tracimy życie, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2001, seria: Z Wagą.

Konserwatywny indywidualista

Choroba wieku jest wyborem krótkich rozpraw, które Popiel pisał zwykle powodowany aktualnymi wydarzeniami. Pisał przede wszystkim o kluczowych dla życia narodu kwestiach. Nie stronił również od wypowiadania się na temat polityki europejskiej. Sporo miejsca poświęcał Kościołowi.

Ciekawe są teksty, w których zajął się czołowymi osobistościami obozu zachowawczego w Królestwie Polskim na początku lat 60. XIX wieku, Aleksandrem Wielopolskim i Andrzejem Zamoyskim. U Wielopolskiego wysoko cenił przywiązanie do spraw narodowych, podziwiając też wytrwałość w dążeniu do przeobrażeń instytucji królestwa. Zarzucał mu nieliczenie się z żywiołami politycznymi kraju, niepotrzebne rozwiązanie Towarzystwa Rolniczego i brankę. Andrzejowi Zamoyskiemu zarzucał z kolei brak jednoznacznego opowiedzenia się przeciwko idei powstania, konfliktowość. Samo powstanie styczniowe było – w przekonaniu Popiela – kolejnym zgubnym krokiem politycznym Polaków. Utracono to, co zdobył Wielkopolski, a po stłumieniu oporu powstańców Rosja w odwecie rozpoczęła intensywną rusyfikację, dotykającą w szczególności wschodnich rubieży Rzeczypospolitej: Podola, Wołynia i Litwy. Popiel wskazywał na konieczność porzucenia polityki spisku, wyrwania steru polityki narodowej z rąk radykałów, którzy owładnięci ideą reformy społecznej, łączyli ją ze sprawą niepodległości państwa polskiego i parli do kolejnych zrywów powstańczych, nie bacząc na ich opłakane dla bytu narodu skutki.
Polemika Popiela z Józefem Szujskim, przedstawicielem „stańczyków”, pozwala zauważyć, jak bardzo różniły się ich „konserwatyzmy”. Popiel zarzucił „stańczykom” nader ironiczny ton Teki, nadmierną skłonność do koncentrowania spraw galicyjskich w swoich rękach i przypisywanie sobie zasług w tworzeniu zrębów polityki konserwatywnej. Nadto Popielowi obca była fascynacja siłą, jako czynnikiem decydującym o powodzeniu w polityce, tak widoczna u Stanisława Koźmiana i bliskiego „stańczykom” Michała Bobrzyńskiego. Podkreślał zresztą, że istnieje zasadnicza rozbieżność w sposobie interpretowania dziejów Polski między Szujskim i Bobrzyńskim: pierwszy zwracał uwagę na duchowe i moralne strony prowadzenia polityki narodowej, drugi ignorował je.

Za ostatnią chorobę wieku uważał Popiel socjalizm. Źródeł socjalizmu i liberalizmu szukał w negocjacji porządku boskiego i postawieniu na piedestale rozumu ludzkiego. To właśnie liberalizm miał przygotować grunt pod zasiew idei komunistycznych, nie tylko przedkładając zasady wolnej konkurencji ponad troskę o dobro poddanych jej wpływowi rzesz robotniczych, ale też poprzez rozbicie starych więzi społecznych, pozbawiające społeczność tradycyjnych autorytetów, władnych miarkować rozwielmożniające się namiętności ludzkie. Projekty komunistyczne wydawały się Popielowi szczególnie złowrogie, gdyż godziły w podstawy ładu społecznego: rodzinę i prawo własności. Upatrując w socjalizmie choroby, którą należy zwalczać, Popiel zauważa, że wyrasta on na gruncie rzeczywistych potrzeb społecznych, wobec których konserwatyści nie powinni zostawać obojętni.

Mimo że Popiel przedstawiał swoje racje w znakomitych, pisanych doskonałą polszczyzną wywodach, nie potrafił zdobyć dla nich poparcia. Przyznawał, iż nie był typem przywódcy politycznego, który skupiałby wokół siebie stronnictwo ludzi oddanych i zapewniających mu możliwości realizacji postawionych celów.

Bogdan Bernat

Paweł Popiel, Choroba wieku. Wybór pism, opr. Jacek Kloczkowski, Ośrodek Myśli Politycznej, Kraków 2001, seria: Biblioteka Klasyki Polskiej Myśli Politycznej.

Książki nadesłane

	Zarządzanie i handel zagraniczny w małych i średnich przedsiębiorstwach w warunkach integracji europejskiej. Materiały z konferencji, Krakowskie Towarzystwo Edukacyjne, Krakowska Szkoła Wyższa im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego, Kraków 2001, seria: Acta Academiae Modrevianae.
	Barbara Kosmowska, Teren prywatny, Wyd. zysk i s-ka, Poznań 2001.
	Stephen Wilson, Zygmunt Freud, tłum. Anna Jachimiak, Wyd. wiedza powszechna, Warszawa 2001, seria: Kieszonkowa Seria Biograficzna.
	Brendan O’Brien, IRA, tłum. Urszula Kamińska, Wyd. wiedza powszechna, Warszawa 2001, seria: Kieszonkowa Seria Historyczna.
	Tadeusz Płużański, Pascal, Wyd. wiedza powszechna, Warszawa 2001, seria: Myśli i Ludzie.
	Hanna Buczyńska-Garewicz, James, Wyd. wiedza powszechna, Warszawa 2001, seria: Myśli i Ludzie.
	Piotr Kaczmarski, Stanisław P. Kaczmarski, Testy z języka angielskiego. Egzaminy na studia filologiczne oraz testy międzynarodowe, Wyd. Wiedza powszechna, Warszawa 2001.
	Maria Janion, Żyjąc tracimy życie. Niepokojące tematy egzystencji, Wyd. W.a.b., Warszawa 2001, seria: Z Wagą.
	Michael Cook, Koran, tłum. Katarzyna Pachniak, Wyd. prószyński i s-ka, Warszawa 2001, seria: Bardzo Krótkie Wprowadzenie.
	Ed Regis, Kto odziedziczył gabinet Einsteina? Ekscentrycy i geniusze w Instytucie Studiów Zaawansowanych, tłum. Piotr Amsterdamski, Wyd. prószyński i s-ka, Warszawa 2001.
	John J. Medina, Zegar życia. Dlaczego się starzejemy? Czy można cofnąć czas?, tłum. Wojciech Jegliński, Wyd. prószyński i s-ka, Warszawa 2001, seria: Na Ścieżkach Nauki.
	Miranda Jane Green, Mity celtyckie, tłum. Joanna Kolczyńska, Wyd. prószyński i s-ka, Warszawa 2001, seria: Mity Świata.
	Ewa Skwara, Historia komedii rzymskiej, Wyd. prószyński i s-ka, Warszawa 2001.
	Roland Topor, Alicja w krainie liter. O tym, co Alicja odkryła po drugiej stronie kartki, tłum. Agnieszka Taborska, Wyd. W.A.B., Warszawa 2001.
	Tomasz Burek, Dzieło niczyje, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2001.
	Obiekty podwodne i militaria Zatoki Gdańskiej, red. Antoni Komorowski, Wyd. impuls plus consulting, Gdynia 2001.
	Mirko D. Grmek, Historia chorób u zarania cywilizacji zachodniej, tłum. Anna Bożenna Matusiak, Wyd. w.a.b., Warszawa 2002, seria: Z Wagą.

  Sprostowanie

W poprzednim (1/02) numerze „Forum Akademickiego” błędnie podaliśmy adres wydawniczy jednej z książek w rubryce „Książki nadesłane”. Autorów i wydawców serdecznie przepraszamy. Właściwy adres powinien brzmieć: Iwona Strachanowska, Przemysław Grzybowski, Attitudes interculturelles des ?tudiants polonais. „Differents”, „inconnus” sur le chemin de l’Europe unie. Suplement do „Scientia Paedagogica Experimentalis”, Uniwersytet Gent 2000, Wyd. INTERFACE – COMMUNICATION 2000.

Redakcja

Komentarze