Zawód: inżynier

Etymologicznie słowo inżynier wywodzi się z języka francuskiego i określa osobę posiadającą wiedzę techniczną z określonego zakresu techniki. W sposób jednoznaczny więc tytuł zawodowy inżyniera dotyczy tego kręgu aktywności człowieka, która związana jest z techniką. Technika z kolei (z greckiego technikos) oznacza kunsztowny. Dawniej dotyczyło to przede wszystkim rzemiosła. Produkty myśli technicznej były przez wieki kojarzone z głęboką wiedzą i kunsztem. Kształcenie dotyczyło przede wszystkim technik związanych z rzemiosłem. To technika, rozumiana jako ogół środków i niezbędnej wiedzy, potrzebnych do wytwarzania materialnych zasobów naszej cywilizacji, jest siłą sprawczą globalizacji.

Przez wiele lat, z wyłączeniem pierwszych lat powojennych, kiedy obowiązywał dekret z 3 lutego 1947 oraz ustawa o stopniu inżyniera z 28 stycznia 1948, które w wielu przypadkach określały nieco uproszczony tryb uzyskania tego tytułu, począwszy od 1951 roku, kiedy zaczęła obowiązywać pierwsza powojenna ustawa o szkolnictwie wyższym, tytuł zawodowy inżyniera nadawały uczelnie techniczne, rolnicze, a później, na podstawie odrębnych przepisów, także szkoły wojskowe. Uczelnie cywilne, bo do nich chciałbym ograniczyć rozważania, kształciły w zawodach, które umownie moglibyśmy określić „produkcyjnymi”, posiadały własne laboratoria oraz bazę maszynową.

Sytuacja zmieniła się w latach 90., w ślad za nową ustawą o szkolnictwie wyższym i odpowiednimi do niej aktami wykonawczymi MEN i MENiS oraz uchwałami RGSzW. Zaczęto wówczas rozwijać studia dwustopniowe: licencjackie i magisterskie oraz inżynierskie i magistersko-inżynierskie. Celowo pomijam tu trzeci stopień, to jest studia doktoranckie, nie mają one bowiem większego znaczenia w tych rozważaniach. Jak wiadomo, w poprzednim okresie w politechnikach kształcono na studiach dziennych na poziomie magistersko-inżynierskim, na studiach zaocznych były to z reguły studia inżynierskie, po których można było ewentualnie uzupełnić wykształcenie na studiach magisterskich uzupełniających. Początkowo warunkiem przyjęcia na studia zaoczne był odpowiedni staż pracy w zakładzie o profilu produkcji zbliżonym do deklarowanego kierunku studiów.

Lata 90., także pod wpływem warunków otoczenia zewnętrznego, zwłaszcza bezrobocia oraz parametrycznego systemu finansowania uczelni, stan ten zmieniły. Tytuł zawodowy inżyniera nadaje dziś wiele uczelni, także niepublicznych.

Inżynier ruchu

Jak wiadomo, w historii gospodarczej Polski, a nawet w historii jej rozwoju cywilizacyjnego, tytuł ten cieszył się ogromnym szacunkiem. Pozycja zawodowa inżyniera zawsze była bardzo wysoka. Wykształcenie inżynierskie traktowano, w społecznym rozumieniu i odbiorze, jako pełne wyższe wykształcenie. W przemyśle zwracano się do siebie „inżynierze”, niezależnie od tego, czy ktoś legitymował się tytułem magistra inżyniera, czy tylko inżyniera.

Kiedy organizowano dzienne studia dwustopniowe, w uczelniach technicznych rozgorzała dyskusja o istocie wykształcenia inżynierskiego. Pytano, czy program studiów inżynierskich powinien być skróconą wersją programu magistersko-inżynierskiego, a w konsekwencji absolwent byłby, jak to wówczas określano, „małym magisterkiem”, czy też należałoby wybrać inną koncepcję kształcenia. W dyskusjach przeważał zdecydowanie ten drugi pogląd. Argumentowano wówczas, że absolwent ma być, warsztatowo określając, „inżynierem ruchu”, a więc zatrudnionym przede wszystkim do bezpośredniego nadzoru procesu produkcji. Program studiów magistersko-inżynierskich był dodatkowo wzbogacany o wiedzę teoretyczną, potrzebną szczególnie do projektowania konstrukcji i technologii. Stąd też, w dwustopniowych, elastycznych systemach studiów uczelnie najczęściej przyjmowały tzw. system „Y”, a więc po studium podstawowym, wspólnym dla kształcenia inżynierskiego i magistersko-inżynierskiego, dalsze kształtowanie sylwetki absolwenta następowało już w układzie równoległym. W założeniach więc kształcenie inżynierów miało zmierzać do ukształtowania specjalistów od praktyki przemysłowej, a magistrów inżynierów do prac projektowych i rozwojowo-badawczych. Zakładano także, że w przyszłości zmienią się proporcje poszczególnych grup absolwentów. Prognozowano, że magistrów inżynierów będzie kształciło się około 20 proc., a inżynierów około 80 proc.

Praktyka edukacyjna weryfikuje te założenia, nie zawsze, niestety, w dobrym kierunku.

W uchwale RGSzW nr 356/96 napisano: Tytuły zawodowe „inżynier” i „magister inżynier” nadawane są absolwentom wyższych szkół zawodowych bądź magisterskich, którzy w wyniku ukończenia tych studiów nabyli umiejętność projektowania i znajomość metod wytwarzania produktów, przedmiotów bądź obiektów charakteryzujących się cechami użytkowymi, a w przypadku obiektów o wysokim stopniu złożoności - takich np. jak sieć dróg publicznych, kopalnia, elektrownia czy huta - wiedzę niezbędną do eksploatacji obiektu bądź do organizacji procesu produkcyjnego. Zawarte jest tam także określenie, że Tytuły zawodowe „inżynier” i „magister inżynier” związane są nieodłącznie z technicznymi bądź rolniczymi kierunkami studiów. Nadawanie tych tytułów absolwentom innych kierunków studiów, w tym również ekonomicznych, uzasadnione jest jedynie wówczas, gdy przedmioty techniczne bądź rolnicze stanowią nie mniej niż 50 proc. ogółu obciążeń dydaktycznych przewidzianych programami takich kierunków studiów. Nie określono przy tym w żaden sposób form kształcenia, w tym m.in. zaleceń FEANI dotyczących struktury programu studiów. Jak wiadomo, dotyczy to zwłaszcza udziału zajęć laboratoryjnych w strukturze programu studiów.

W efekcie, w wielu przypadkach obserwuje się ucieczkę od kształcenia licencjackiego na rzecz inżynierskiego. Wykorzystuje się tu w sposób klasyczny markę tego zawodu. W ogłoszeniach prasowych zawsze podkreśla się, że są to studia inżynierskie. W historycznie ukształtowanym odbiorze społecznym wykształcenie inżynierskie ma swoją wartość i lepszą markę od wykształcenia na poziomie licencjackim.

Aby sprostać wymaganiom 50-procentowego udziału przedmiotów technicznych, zaczęto stosować klasyczny zabieg, dodając do nazw przedmiotów ogólnych i podstawowych określenia „stosowany” lub „techniczny”, np. matematyka stosowana, fizyka techniczna, chemia techniczna, informatyka stosowana, zarządzanie techniką, zaliczając wszystkie te przedmioty do grupy technicznych. Wykład i ćwiczenia audytoryjne są typowymi formami zajęć. Zajęcia w pracowniach komputerowych traktowane są przede wszystkim jako zajęcia laboratoryjne.

Wirtualna technika

Tu dochodzimy do kolejnego, ważnego spostrzeżenia, mianowicie coraz powszechniej obserwujemy ucieczkę w świat wirtualnej techniki. Zjawisko to jest klasyczne w uczelniach niepublicznych, nadających tytuł zawodowy inżyniera, dotyczy to też państwowych wyższych szkół zawodowych, zaczyna być wyraźnie widoczne w politechnikach. Rozumiem, że jest to duża pokusa ze względów ekonomicznych, ale w kształceniu inżynierów muszą być zachowane jakieś granice.

To jeden z fundamentalnych problemów i jedno z podstawowych pytań o kształt edukacji technicznej w przyszłości. Nie ma wątpliwości, że rozwój cywilizacji technicznej w największym stopniu zależeć będzie od edukacji. Fascynacja światem komputerów nie może nam jednak przesłaniać tego, że wirtualne laboratoria nie są w stanie wykształcić umiejętności, obniżają wyczucie na zagrożenia, wprowadzają tak wiele warunków brzegowych, że obiekt symulacji często jest daleki od rzeczywistości, a kompleks złożonych zjawisk traktowany z konieczności pobieżnie.

Spróbujmy syntetycznie zdefiniować sylwetkę współczesnego inżyniera. Charakterystykę tę przedstawiam częściowo na podstawie własnych przemyśleń, częściowo na podstawie lektury innych źródeł, trudno mi je przytoczyć, utkwiły mi tylko w pamięci pewne myśli, wykorzystane w tej charakterystyce.

Inżynier powinien przede wszystkim:

• posiadać solidne przygotowanie z przedmiotów podstawowych i technicznych;
• posiadać umiejętność sprawnego posługiwania się rysunkiem jako podstawową formą komunikowania się inżynierów;
• posiadać umiejętność projektowania w wybranej dziedzinie wiedzy technicznej, projektowanie jest podstawową formą pracy inżyniera;
• posiadać umiejętność wykonywania pomiarów podstawowych wielkości fizycznych i geometrycznych;
• posiadać niezbędne umiejętności manualne do sprawnego posługiwania się narzędziami;
• posiadać umiejętność korzystania z nowoczesnych środków gromadzenia i przetwarzania informacji oraz komputerowych narzędzi w zakresie grafiki inżynierskiej;
• wykazać się znajomością co najmniej jednego języka obcego;
• posiadać wiedzę umożliwiającą właściwą ocenę społecznych, etycznych, psychologicznych i innych skutków swojej działalności inżynierskiej.

Wśród wymienionych elementów chciałbym zwrócić uwagę na umiejętności. Czy można je wykształcić obcując wyłącznie z wirtualną techniką?

Nie oznacza to, że nie należy korzystać z tych wspaniałych możliwości, jakie dają nam komputerowe programy edukacyjne. Inżynier może symulować procesy i zjawiska, łatwiej przewidując ich skutki w warunkach rzeczywistych. Portale edukacyjne wielu uczelni są coraz lepsze. Uniwersytety wirtualne to już dziś precyzyjnie zaplanowane przedsięwzięcia, z własnymi bibliotekami, seminariami, bogatą ofertą programową. Niezależnie jednak od takich czy innych form kształcenia, edukacja techniczna musi dzisiaj uwzględniać to, że skutki naszych działań mogą mieć charakter globalny. Wiedza techniczna nie może być więc zbyt jednostronna i dotyczyć wąskich specjalizacji. Musi bowiem uwzględniać aspekty społeczne, ekonomiczne, estetyczne, ekologiczne, etyczne i wiele innych. Nad wyraz prawdziwe w edukacji technicznej wydaje się dziś twierdzenie Pascala: O wiele piękniej jest wiedzieć coś ze wszystkiego niż wiedzieć wszystko o jednym. Wydaje się, że to, co kiedyś w cywilizacji technicznej oznaczało technikos, jako wyraz kunsztu, piękna, wzoru i funkcjonalności, w warunkach cywilizacji opartej na wiedzy musi zostać uzupełnione o takie cechy, jak: przyjazny dla środowiska, dla człowieka, kultury i etyki współczesnego świata.

Jakość tytułu

Ta złożoność kształcenia inżynierów powinna w sposób szczególny poruszać naszą wyobraźnię w zakresie odpowiedzialności za jakość dyplomów. Resort edukacji, PKA oraz wszystkie uczelnie, a zwłaszcza uczelnie techniczne, ponoszą szczególną w tym względzie odpowiedzialność. To kwestia odpowiedzialności za naszą wspólną przyszłość.

Zasadę ogólną w kwestii uprawnień do nadawania stopnia zawodowego inżyniera, a więc i odpowiedzialności, reguluje art. 4, ust. 4 aktualnie obowiązującej ustawy o szkolnictwie wyższym, który stanowi: (...) uczelnia ma prawo nadawania absolwentom tytułów zawodowych magistra, lekarza, inżyniera, magistra inżyniera i innych określonych na podstawie art. 149, ust. 2. Zasadę tę precyzuje zarządzenie ministra edukacji narodowej z 9 kwietnia 1992 w sprawie określenia rodzajów dyplomów i tytułów zawodowych oraz wzorów dyplomów wydawanych przez uczelnie (z późniejszymi zmianami). W zarządzeniu tym minister określił, że tytuł zawodowy „inżynier” nadawany jest absolwentom zawodowych studiów technicznych, rolniczych oraz tych kierunków ekonomicznych, które zostaną ustalone przez RGSzW na podstawie odrębnych przepisów.

W świetle ustawy ochrona prawna tytułu zawodowego „inżynier” jest w kompetencjach nadzorczych MENiS (może ono uchylić uchwałę senatu dotyczącą utworzenia i prowadzenia kierunku studiów, zawiesić lub cofnąć uprawnienia).

Ważna jest też uchwała RGSzW nr 356/96 z 28 listopada 1996. Podstawowe pytanie, jakie nasuwa lektura tej uchwały, dotyczy definicji przedmiotów technicznych bądź rolniczych i form ich prowadzenia. W tym bowiem tkwi podstawowy problem „jakości” tytułu zawodowego „inżynier”.

Na podstawie przeprowadzonych rozważań można sformułować następujące, ważniejsze wnioski:

• Trzeba pilnie zakończyć prace nad minimami programowymi studiów inżynierskich.
• Uchwała RGSzW nr 356/96 powinna, po niezbędnych korektach, mieć rangę zarządzenia ministra edukacji narodowej i sportu.
• MENiS powinno określić, na jakich kierunkach dopuszczalne jest nadawanie tytułu zawodowego „inżynier”.
• Tytuł zawodowy „inżynier” powinny nadawać uczelnie posiadające zaplecze technologiczne, określone w minimum programowym kierunku. Jeżeli te warunki nie są spełnione, takie zajęcia powinny się odbywać w uczelni, która objęła patronatem kadrowym taki kierunek studiów.
• Trzeba określić takie pojęcia, jak: „uczelnia techniczna”, „przedmioty techniczne”. Jest to konsekwencja przypisania prawa do nadawania tytułu zawodowego „inżynier” tylko uczelniom technicznym lub rolniczym oraz kierunkom wskazanym przez MENiS z dziedziny nauk ekonomicznych.
• PKA powinna szczególnie zwrócić uwagę na jakość kształcenia w tych jednostkach, które nadają tytuł zawodowy „inżynier”.
• Tytuł inżyniera w dwustopniowym, elastycznym systemie studiów jest ukierunkowany na praktykę produkcyjną, tym bardziej nadawanie tego tytułu - bez zagwarantowania odpowiedniej liczby zajęć laboratoryjnych w celu kształtowania zdefiniowanych wcześniej umiejętności - powinno być niedopuszczalne.
• MENiS powinno w sposób szczególny nadzorować uczelnie nadające tytuł zawodowy „inżynier”, tryb nadzoru i ewentualne cofnięcie uprawnień są w aktualnym stanie prawnym jedyną prawną formą ochrony tego tytułu.

Dr hab. inż. Józef Kuczmaszewski, prof. PL, specjalista w dziedzinie budowy, eksploatacji i technologii maszyn, pełni funkcję rektora Politechniki Lubelskiej.

W prawie polskim kwestię tytułu zawodowego inżyniera regulowały:
- ustawa z 21 września 1922 w przedmiocie tytułu inżyniera,
- dekret z 3 lutego 1947 o stopniu inżyniera,
- ustawa z 28 stycznia 1948 o stopniu inżyniera,
- ustawa z 15 grudnia 1951 o szkolnictwie wyższym i o pracownikach nauki,
- ustawa z 5 listopada 1958 o szkolnictwie wyższym,
- ustawa z 5 listopada 1973 o szkolnictwie wyższym,
- ustawa z 4 maja 1982 o szkolnictwie wyższym,
- ustawa z 12 września 1990 o szkolnictwie wyższym,
- uchwała RGSzW z 28 listopada 1991 w sprawie określenia nazw kierunków studiów (z późniejszymi zmianami),
- uchwała RGSzW z 28 listopada 1991 w sprawie określenia warunków, jakim powinna odpowiadać uczelnia, aby utworzyć i prowadzić kierunek studiów (z późniejszymi zmianami),
- zarządzenie ministra edukacji narodowej z 9 kwietnia 1992 w sprawie określenia rodzajów dyplomów i tytułów zawodowych oraz wzorów dyplomów wydawanych przez uczelnie (z późniejszymi zmianami),
- uchwała RGSzW z 23 kwietnia 1992 w sprawie określenia warunków, jakim powinna odpowiadać uczelnia, aby nadawać tytuły zawodowe,
- stanowisko RGSzW nr 25/95 z 25 maja 1995 w sprawie interpretacji uchwały RGSzW z 28 listopada 1991 w sprawie określenia warunków, jakim powinna odpowiadać uczelnia, aby utworzyć i prowadzić kierunek studiów,
- uchwała RGSzW nr 356/96 z 28 listopada 1996 w sprawie nadawania tytułu zawodowego „inżynier”,
- rozporządzenie ministra edukacji narodowej i sportu z 28 marca 2002 w sprawie warunków, jakie powinna spełniać uczelnia, aby utworzyć i prowadzić kierunek studiów oraz nazw kierunków studiów.