Logika rozmyta problemów edukacji

W „Przeglądzie Politycznym” (nr 62/63) Jan Tomkowski w eseju Kryzys filologii zastanawia się nad zjawiskiem upadku dążenia do tego, co można by nazwać osiąganiem poziomu erudyty. Na tle tego eseju felietonista „Tygodnika Powszechnego” KB tytułuje swój felieton Erudyci na wymarciu (nr 58).

Ponieważ od dziesiątków lat jestem zaangażowany w proces kształcenia studentów, co prawda w uczelni technicznej, mam bezpośredni wpływ nie tylko na ich wykształcenie zawodowe, ale także na ich postawę i, w mniejszym stopniu, na ich charaktery. Bezpośrednia obserwacja młodzieży, przede wszystkim tej, która znajduje się u końca swojej kariery akademickiej, nasuwa szereg refleksji, pytań i wątpliwości. Tych pytań i wątpliwości nie ma do kogo kierować, dlatego szukanie odpowiedzi odnosi się tylko do własnych myśli. Ponieważ publikacje, które wymieniłem na początku, dotykają tych wątpliwości, sprowokowały mnie do zabrania głosu w kwestii „wymierania erudytów”.

Od pewnego czasu zacząłem zastanawiać się nad sprawami ogólnego wykształcenia społeczeństwa i tu pojawił się problem, który nazwałem erudycją w wymiarze społecznym. Dla własnych rozważań przyjmuję, że erudycja w wymiarze społecznym oznacza pewną liczbę jednostek, które mogłyby być uznane za erudytów, występujących w określonej grupie społecznej czy zawodowej.

Jest rzeczą oczywistą, że wykształcenie wyższe ma wciąż olbrzymi wpływ na zwiększanie się erudycji w wymiarze społecznym. Ale nie jest z pewnością ani czynnikiem koniecznym, ani wystarczającym do uzyskania miana erudyty. Erudycji - jako wszechstronnej znajomości jakiegoś przedmiotu, rozległych wiadomości, gruntownego wykształcenia, oczytania, wiedzy książkowej - nie osiąga się z chwilą ukończenia akademii. Lata pracy nad doskonaleniem swojej osobowości i wzbogacanie wiedzy prowadzą w przyszłości do uzyskania opinii erudyty sformułowanej przez innych. Jakkolwiek wykształcenie nie jest czynnikiem decydującym o poziomie człowieka i jego erudycji, tym niemniej może mieć duże i istotne znaczenie.

Ciężar erudycji

W następstwie przeobrażeń ekonomiczno-politycznych pojawiły się warunki nakazujące obdarzenie każdego, kto nie opiera się zbyt mocno, dyplomem ukończenia wyższej uczelni. Entuzjastyczne doniesienia o znacznym wzroście wskaźnika skolaryzacji w kraju nie uwzględniają poziomu wiedzy, inteligencji czy erudycji absolwentów. Istnienie wielkiej masy studentów w uczelniach ma także skutki ujemne. Gwałtowny wzrost liczby studiujących, jak to wynika z prawa zależności pomiędzy ilością i jakością wytwarzanego produktu, siłą rzeczy ma olbrzymi wpływ na obniżenie poziomu wykształcenia. Ponadto, zarówno studiujących, jak i władze uczelni jednoczy podobny stosunek do aktywności życia akademickiego. Po stronie uczących się dominuje prosty pragmatyzm. Pragmatyzm znajduje się również w orbicie wyznaczania przez władze uczelni celów związanych z funkcjonowaniem akademii.

Na podstawie tego, co się dzieje w uczelniach, można by zaryzykować tezę, że erudycja jest już zbyteczna, a gruntowne wykształcenie darem niepotrzebnym i niechcianym. Właściwym celem pobytu w uczelni okazuje się być uzyskanie dyplomu, a do tego celu wiedzie misterna sztuka uzyskiwania zaliczeń i pozytywnych ocen na egzaminach (Jan Tomkowski). Tezę tę odnoszę do znacznej większości uczelni, w tym przede wszystkim do uczelni technicznych, których tajniki życia akademickiego są mi znane.

Jeżeli wykształcenie nie daje podstaw i nie zachęca do tego, aby stać się erudytą, to rodzi się pytanie, czy obecne warunki bytowania sprzyjają poszerzaniu wiadomości ogólnych i zawodowych, czy oczytanie i wiedza książkowa mogą przekonywać do wartości ich posiadania, czy wszystko, co dzieje się dookoła, może pobudzać i zwiększać imperatyw wewnętrzny do stania się mądrzejszym i lepszym? Na wszystkie te pytania jest odpowiedź negatywna.

Charakteryzując bardzo ogólnie obecne życie nominalnej inteligencji, należy stwierdzić, że następuje zanik zmysłu etycznego, zanik chęci szlachetnej rywalizacji, upadek smaku estetycznego i wrażliwości na sztukę. Ponadto panuje skrajny relatywizm, a to powoduje, że wszelkie interpretacje mogą być dopuszczone, łącznie z absurdalnymi i prostackimi.

Świat w swoim rozwoju cywilizacyjnym zmierza do prostoty, przejrzystej funkcjonalności i totalnej uniformizacji. Codzienne obcowanie z komputerem i internetowym natłokiem informacji oraz zakłócenia związków człowieka z techniką informacyjną, wywołane radiem i telewizją, tworzą szczególny nastrój podniecenia, oparty na splocie różnego rodzaju nerwic. Książka z rzadka doczeka się swojego amatora, a poezja w ogóle nie jest w kręgu zainteresowania kogokolwiek. Taka ogólna atmosfera życia wyklucza z otoczenia uznanie dla erudycji, a osoba o wielkiej wiedzy i szerokim wachlarzu zainteresowań może być uznana przez otoczenie za nieszkodliwego maniaka. Czy więc młody człowiek, wkraczający w samodzielne intelektualne życie, będzie dążył do stania się lepszym, mądrzejszym, do posiadania szerokiej wiedzy ogólnej? Odpowiedź może być przecząca. Jednak nie wyklucza to istnienia jednostek nie podlegających tej regule, choć one tylko potwierdzą tezę o intelektualnej szarości społeczeństwa i zmniejszającej się erudycji w wymiarze społecznym.

Można na tle tych rozważań postawić pytanie, czy warto w czasie studiów dążyć do takiego modelu nauczania i kształtowania osobowości studenta, aby miał on pełne podstawy osiągnięcia w przyszłym życiu pozycji znawcy w swoim zawodzie i erudyty z racji wiedzy ogólnej? Pytanie to stawiam, mając na uwadze przede wszystkim studia techniczne. Odpowiedź nie może być prosta i jednoznaczna. Postaram się jednak w krótki sposób przedstawić własny pogląd.

Inżynierska masa

Na studiach technicznych mamy do czynienia z masą studentów. Ogólnie prezentuje ona bardzo słaby poziom przygotowania do studiów, jakkolwiek na poszczególnych kierunkach może on być różny. Kierunki studiów cieszące się popularnością, aktualnie modne, skupiają młodzież czasem bardzo dobrze przygotowaną. Jednak na znacznej większości kierunków technicznych studiuje młodzież słabo przygotowana do studiów. Bywa czasem, że wśród kandydatów na studia techniczne znajduje się jednostka, która nie chciała studiować w politechnice. Z szarej masy studentów - kandydatów na przyszłych inteligentów - uczynić należy magistrów inżynierów po pięciu latach przebywania w uczelni.

Bez względu na pragmatyzm uczelniany, z całej masy studentów można uczynić jedynie masę magistrów inżynierów, która - co jest prawie pewne - nigdy nie wykroczy ponad poziom marnej przeciętności intelektualnej i zawodowej. Nawet jednostki zdolne, znajdujące się w tej masie, zostaną sprowadzone do poziomu szarego tłumu, powiększającego liczbę absolwentów politechnik. Czy w takim przypadku wysiłki uczelni, które zmierzałyby do zmiany sytuacji, są uzasadnione? Nie, ponieważ poziomu wykształcenia magistrów inżynierów samym wysiłkiem uczelni nie można zmienić w sposób zasadniczy, choćby wprowadzono najnowocześniejsze techniki nauczania i atrakcyjne programy studiów. Bez zmiany cech materiału początkowego materiał wyjściowy będzie zawsze wadliwy, bez względu na sposób jego traktowania i obróbki.

Pragnę tu z całą mocą podkreślić, że wina za niski poziom wiedzy absolwentów szkół średnich i słabe ich przygotowanie do studiów nie leży po stronie samej młodzieży. Winien jest cały system edukacji w kraju, który do dziś funkcjonuje jedynie dzięki scentralizowaniu wszelkich decyzji pochodzących od jednostek państwa i jednostek samorządowych. Analiza tego systemu nie jest jednak tematem tego opracowania. Pragnę w tym miejscu jedynie podkreślić, że jednym z oczywistych dowodów złego systemu edukacji w kraju jest powszechne zjawisko korepetycji, występujące już w przypadku najniższych poziomów nauczania i trwające przez cały edukacyjny okres, łącznie z przygotowaniem do studiów. Zjawisko korepetycji obejmuje jednak tylko te jednostki, które stać na pokrycie jego wymagań finansowych. Korepetycje ratują poziom wiedzy jednostek ambitnych i bogatych.

Taki stan nie może dalej istnieć. Nie prowadzi bowiem do wykształcenia przyszłej inteligencji społeczeństwa ani do wychowania zdrowych moralnie obywateli państwa. Przeciwnie, wiedzie ku zapaści moralnej, a w tej sytuacji dominacja prostego pragmatyzmu wśród nauczających i nauczanych wydaje się być rzeczą naturalną, odruchem samoobrony. W takiej sytuacji zmierzch erudycji społeczeństwa będzie następował w szybkim tempie, a wtedy bezkształtne intelektualnie społeczeństwo stanie się łatwą do zmanipulowania masą jednostek.

W zmianę obecnego stanu edukacji społeczeństwa powinny się zaangażować przede wszystkim władze państwowych uczelni akademickich. Inicjatywa jakichkolwiek zmian w systemie edukacji społeczeństwa nie powstaje w agendach państwa, wypełniającego obowiązek edukacji społeczeństwa. Dlatego odpowiedzialność za zły stan poziomu wykształcenia społeczeństwa, pomimo wzrastającego poziomu skolaryzacji, powinni przejąć ludzie stojący na szczycie instytucji zapewniającej kształcenie młodzieży. Jeżeli to nie nastąpi, to przyszłości naszego narodu nie da się przewidzieć. Scenariusze mogą okazać się zbyt ponure.

Prof. dr hab. inż. Cezary Szczepaniak, konstruktor pojazdów, jest dyrektorem Instytutu Pojazdów Politechniki Łódzkiej i przewodniczącym Rady Naukowej Instytutu Transportu Samochodowego w Warszawie.